Gospodarka Kuby jest rzadkim przykładem systemu, który przez kilka dekad rozwijał się w warunkach socjalistycznego planowania centralnego, następnie musiał dostosować się do rozpadu dotychczasowych powiązań gospodarczych, a obecnie łączy dominujący sektor publiczny z rosnącym sektorem prywatnym. Jednocześnie pozostaje silnie zależna od handlu zagranicznego, importu oraz kapitału ludzkiego.
Według klasyfikacji Banku Światowego Kuba należy do krajów o dochodach średnio-wyższych. W 2020 r. jej produkt krajowy brutto wyniósł 107,35 mld USD w cenach bieżących, a PKB per capita osiągnął 9605,3 USD. Z danych Komisji Gospodarczej ds. Ameryki Łacińskiej i Karaibów (CEPAL), opracowanych na podstawie rocznika statystycznego ONEI, wynika, że usługi odpowiadają za około 76% wartości dodanej, szeroko rozumiany przemysł za około 21%, a rolnictwo za około 3%.
Kuba specjalizuje się w eksporcie dóbr o stosunkowo niskiej wartości dodanej, takich jak cukier, rum, tytoń, nikiel, kobalt oraz inne surowce i półprodukty. Ważną rolę odgrywa również eksport usług opartych na kapitale ludzkim, przede wszystkim medycznych, edukacyjnych i turystycznych.
Struktura rynku pracy stopniowo odchodzi od pełnej dominacji zatrudnienia państwowego na rzecz sektora prywatnego i spółdzielczego. Państwo nadal pozostaje jednak największym pracodawcą.
Najważniejszymi ograniczeniami kubańskiej gospodarki są chroniczny deficyt handlu towarowego, zależność od importu żywności i energii, wysoka inflacja oraz bariery geopolityczne, w tym wieloletnie embargo gospodarcze Stanów Zjednoczonych.
Historyczne tło i ewolucja modelu rozwoju gospodarczego
Dziedzictwo plantacyjno-eksportowe i kolonialne podstawy modelu
Struktura współczesnej gospodarki Kuby jest w dużej mierze dziedzictwem modelu ukształtowanego w epoce kolonialnej. Wyspa została włączona do atlantyckiego systemu handlowego jako ważny dostawca surowców rolnych i towarów eksportowych.
Od połowy XVIII do XIX wieku Kuba rozwijała się jako gospodarka plantacyjna skoncentrowana na produkcji cukru, tytoniu i kawy oraz oparta na pracy niewolniczej. Doprowadziło to do wysokiej specjalizacji produktowej, koncentracji własności ziemi i silnego uzależnienia od rynków zagranicznych.
Rolnictwo oparte na dużych plantacjach wymagało znacznych zasobów ziemi i siły roboczej. Ograniczało to rozwój zróżnicowanej produkcji rolnej przeznaczonej na rynek krajowy, co do dziś wpływa na niski poziom samowystarczalności żywnościowej. Podobne procesy zachodziły w innych gospodarkach karaibskich, lecz na Kubie przybrały wyjątkowo trwałą formę.
Specjalizacja w eksporcie surowców rolnych stworzyła podstawy uprzemysłowienia wybranych sektorów, zwłaszcza przetwórstwa cukru, ale nie zmieniła zasadniczo struktury zależności zewnętrznej. Cukrownie budowane w XIX i na początku XX wieku lokalizowano w pobliżu plantacji, a ich działalność zależała od światowych cen oraz polityki handlowej mocarstw kolonialnych i postkolonialnych, w tym Stanów Zjednoczonych.
Przed rewolucją z 1959 r. kubańska gospodarka opierała się na wąskiej grupie produktów eksportowych, przede wszystkim cukrze i tytoniu. Znaczna część potrzeb konsumpcyjnych i żywnościowych była natomiast zaspokajana importem. Model ten sprzyjał cyklicznym kryzysom wynikającym z wahań cen światowych i zależności politycznej, ale stworzył również infrastrukturę, którą później rozbudowano w warunkach gospodarki planowej.
Rewolucja 1959 r., nacjonalizacja i integracja z blokiem socjalistycznym
Rewolucja kubańska z 1959 r. doprowadziła do zasadniczej zmiany modelu rozwoju, choć nie zlikwidowała plantacyjno-eksportowego dziedzictwa. W wyniku reform przeprowadzonych w latach 1959 i 1963 ponad 70% sektora rolnego przekształcono w sektor państwowy, a jego pracownicy stali się zatrudnionymi na etatach w państwowych przedsiębiorstwach rolnych.
Produkcję zorganizowano w dużych, silnie zhierarchizowanych jednostkach wykorzystujących mechanizację, nawozy i maszyny. Przeciętna powierzchnia państwowych gospodarstw zajmujących się uprawą cukru i cytrusów sięgała około 10 000 ha. W przypadku produkcji zwierzęcej i ryżu przekraczała odpowiednio 20 000 ha i 30 000 ha.
Przystąpienie Kuby do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej w 1972 r. utrwaliło specjalizację w produkcji cukru i cytrusów w zamian za import zbóż oraz innych artykułów żywnościowych z krajów socjalistycznych. Pod koniec lat 80. około 60% użytków rolnych przeznaczano na uprawy eksportowe, a nieco ponad 40% na produkcję żywności dla rynku krajowego.
W tym okresie rozwijały się także przemysł niklowy i usługi medyczne. Podstawą systemu pozostawały jednak własność państwowa, centralne planowanie oraz administracyjna alokacja zasobów.
Kryzys po rozpadzie ZSRR, okres specjalny i początek reform
Rozpad Związku Radzieckiego i dezintegracja RWPG na początku lat 90. wywołały jeden z najpoważniejszych kryzysów gospodarczych w historii Kuby, określany jako „okres specjalny”. Gwałtownie zmniejszyły się subsydiowane dostawy ropy, żywności i innych dóbr, a także ceny i wolumen eksportu cukru. Następstwem były spadek produkcji, niedobory energii oraz obniżenie realnych dochodów ludności.
Jedną z najważniejszych reform było utworzenie Podstawowych Jednostek Produkcji Spółdzielczej (UBPC) na mocy dekretu z 15 września 1993 r. Znaczną część gruntów należących do gospodarstw państwowych przekazano kolektywom pracowniczym w długoterminowe i bezpłatne użytkowanie. Jednostki otrzymały podstawowe środki produkcji, ale nadal musiały wykonywać plany uzgodnione z przedsiębiorstwami państwowymi.
Po reformie około 33% ziemi uprawnej pozostało w sektorze państwowym. UBPC zajmujące się cukrem i innymi uprawami dysponowały odpowiednio około 22% i 20% gruntów, spółdzielnie rolnicze około 10%, spółdzielnie kredytowe i usługowe około 11%, a prywatni i nowi producenci około 4%. Średnia powierzchnia UBPC zmniejszyła się do 800–1000 ha.
Równolegle rozwijano turystykę międzynarodową i biotechnologię, które miały stać się nowymi motorami wzrostu. Sektor biotechnologiczny, obejmujący produkcję szczepionek, farmaceutyków i wyrobów medycznych, zaczął wytwarzać produkty o stosunkowo wysokiej wartości dodanej.
Kolejne fale liberalizacji samozatrudnienia stopniowo przekształcały w pełni planowaną gospodarkę w system, w którym współistnieją różne formy własności i zatrudnienia.
Reformy po 2011 r. i rozwój sektora prywatnego
W 2011 r. przyjęto dokument „Lineamientos”, czyli wytyczne zakładające ograniczenie nadmiernego zatrudnienia państwowego, decentralizację części decyzji gospodarczych, rozwój sektora niepaństwowego oraz większe otwarcie na inwestycje zagraniczne w wybranych branżach.
Udział sektora niepaństwowego w formalnym zatrudnieniu wzrósł z około 25% w 2012 r. do około 40% w 2022 r. Jednym z najbardziej widocznych efektów reform było rozszerzenie działalności osób samozatrudnionych, określanych jako cuentapropistas, oraz tworzenie spółdzielni w usługach miejskich, handlu detalicznym i drobnej produkcji.
Proces ten przyspieszył po wprowadzeniu przepisów dotyczących prywatnych mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw, czyli MIPYMES. Na początku 2024 r. działało około 11 046 prywatnych MIPYMES, zatrudniających około 297 tys. pracowników. Liczba samozatrudnionych przedsiębiorców wynosiła około 602 tys.
Sektor publiczny nadal dominuje w edukacji, ochronie zdrowia, energetyce, administracji i większości przemysłu ciężkiego. Kuba przeszła jednak od jednolitej gospodarki planowej do modelu hybrydowego, w którym państwo pozostaje głównym regulatorem, a coraz większą część aktywności w handlu, usługach konsumpcyjnych i drobnej produkcji generują podmioty prywatne.
Struktura sektorowa i główne specjalizacje gospodarki Kuby
Ogólna struktura PKB
Zgodnie z analizą CEPAL z 2021 r., opartą na danych ONEI opublikowanych w „Anuario Estadístico de Cuba 2020”, sektor usług odpowiada za około 76% PKB, przemysł wraz z przetwórstwem za około 21%, a rolnictwo za około 3%.
Według danych ONEI produkt krajowy brutto w 2022 r. wyniósł 633 442 mln pesos kubańskich w cenach bieżących oraz 52 245 mln CUP w cenach stałych. Realny wzrost gospodarczy osiągnął 1,8% w stosunku do poprzedniego roku. Wartości wyrażone w CUP nie są jednak bezpośrednio porównywalne z danymi dolarowymi bez uwzględnienia kursów walutowych i parytetu siły nabywczej.
Dominacja usług nie oznacza jednorodności tego sektora. Obejmuje on edukację, ochronę zdrowia, administrację, handel, turystykę, transport, komunikację i usługi profesjonalne. Część z nich zaspokaja przede wszystkim potrzeby krajowe, natomiast turystyka oraz usługi medyczne i edukacyjne świadczone za granicą generują przychody eksportowe.
Charakterystyczną cechą kubańskiego modelu jest połączenie rozbudowanych usług publicznych z eksportem usług opartych na wysoko wykwalifikowanym kapitale ludzkim.
Rolnictwo – między tradycją plantacyjną a reformami spółdzielczymi
Choć rolnictwo odpowiada za niewielką część PKB, ma duże znaczenie dla zatrudnienia, bezpieczeństwa żywnościowego i eksportu. Ziemia orna stanowi blisko jedną trzecią powierzchni Kuby, a żyzne gleby umożliwiają nawet dwa zbiory rocznie. Najważniejszymi ograniczeniami pozostają nieregularne opady, susze i huragany.
Historycznie rolnictwo było zdominowane przez trzcinę cukrową. Po rozpadzie ZSRR produkcja cukru znacznie spadła, a wiele cukrowni zamknięto. Wzrosło natomiast znaczenie ryżu, cytrusów, ziemniaków, bananów, plantanów, manioku, pomidorów i kukurydzy. Ryż pozostaje jednym z podstawowych składników tradycyjnej diety kubańskiej.
Mimo znacznych zasobów ziemi ornej Kuba importuje duże ilości ryżu i innych artykułów spożywczych, co pokazuje rozbieżność między potencjałem produkcyjnym a rzeczywistą samowystarczalnością. Przyczynami są przede wszystkim ograniczony dostęp do środków produkcji, niska efektywność części gospodarstw oraz słabe bodźce ekonomiczne.
Po reformach z 1993 r. rolnictwo uzyskało mieszaną strukturę własnościową. Obejmuje ona przedsiębiorstwa państwowe, UBPC, inne spółdzielnie i prywatnych producentów. UBPC łączą kolektywne zarządzanie z obowiązkowymi kontraktami państwowymi, natomiast spółdzielnie kredytowe i prywatne gospodarstwa dysponują większą autonomią.
Tradycyjna orientacja eksportowa jest szczególnie widoczna w produkcji tytoniu w regionie Pinar del Río oraz kawy we wschodnich prowincjach, między innymi w Guantánamo. Są to ważne specjalizacje regionalne, choć nadal opierają się głównie na produktach pierwotnych lub półprzetworzonych.
Przemysł i zasoby mineralne – nikiel, kobalt i przetwórstwo
Sektor przemysłowy obejmuje przetwórstwo rolne, wydobycie surowców, produkcję alkoholi i wyrobów tytoniowych, chemię oraz biotechnologię. Według CEPAL ponad 80% wartości eksportu dóbr w 2020 r. stanowiły surowce i półprodukty, w tym cukier, rum, ryby, tytoń, nikiel, kobalt i rudy cynku.
Nikiel i kobalt należą do najważniejszych surowców mineralnych Kuby. Po spadku znaczenia cukru stały się jednymi z głównych źródeł przychodów eksportowych. W 2023 r. eksport niklu i wyrobów niklowych zmniejszył się jednak o około 32% w porównaniu z 2022 r. Pokazuje to podatność gospodarki na zmiany cen i popytu na światowych rynkach surowcowych.
Istotną rolę odgrywa również przemysł alkoholowy, zwłaszcza produkcja rumu. W 2023 r. eksport napojów alkoholowych i innych płynów spadł o około 28% w stosunku do poprzedniego roku. Sektor ten łączy tradycję plantacyjną z produkcją marek premium przeznaczonych na rynki zagraniczne.
Najbardziej perspektywicznym segmentem przemysłu pozostaje biotechnologia. Produkty chemiczne i biotechnologiczne, w tym szczepionki i leki, odpowiadały w 2020 r. za nieco ponad 2% eksportu dóbr. Udział ten jest niewielki, lecz wskazuje możliwy kierunek dywersyfikacji eksportu i lepszego wykorzystania wysoko wykwalifikowanej siły roboczej.
Sektor usług – edukacja, zdrowie i turystyka
Największą część kubańskiej gospodarki tworzą usługi publiczne, obejmujące powszechną edukację i opiekę zdrowotną. Wieloletnie inwestycje w te obszary przyczyniły się do osiągnięcia wysokiego poziomu rozwoju społecznego i stworzyły podstawę eksportu usług medycznych oraz edukacyjnych.
Wśród usług rynkowych kluczową rolę odgrywa turystyka. Łączny przepływ podróżnych, obejmujący Kubańczyków i cudzoziemców wjeżdżających do kraju oraz go opuszczających, wyniósł 9 764 118 osób w 2019 r. W 2020 r. spadł do 2 529 045 osób, a w 2021 r. do 1 118 683. Następnie wzrósł do 4 464 426 w 2022 r. i 6 205 937 w 2023 r.
Liczba zagranicznych odwiedzających wyniosła 4 263 115 w 2019 r., spadła do 1 084 728 w 2020 r. i 356 470 w 2021 r., po czym zwiększyła się do 1 614 087 w 2022 r. oraz 2 436 980 w 2023 r. Dane te pokazują zarówno gospodarcze znaczenie turystyki, jak i jej podatność na pandemie, ograniczenia komunikacyjne oraz zmiany polityki wizowej.
Ważną częścią eksportu są usługi medyczne, zdrowotne i edukacyjne świadczone przez kubańskich specjalistów za granicą. Według UNCTAD eksport usług wyniósł 7075 mln USD w 2005 r., 10 546 mln USD w 2010 r. i 11 369 mln USD w 2015 r. Import usług osiągnął odpowiednio 1015 mln USD, 1923 mln USD i 2035 mln USD.
Saldo handlu usługami wyniosło 6059 mln USD w 2005 r., 8624 mln USD w 2010 r. i 9335 mln USD w 2015 r. W 2015 r. około 22,9% eksportu usług przypadało na turystykę, a około 75,2% na inne usługi, w tym medyczne i edukacyjne. Kubański eksport usług opiera się więc przede wszystkim na kapitale ludzkim, a nie wyłącznie na turystyce.
Sektor prywatny i MIPYMES jako nowy obszar specjalizacji
Rosnące znaczenie sektora prywatnego jest widoczne w usługach, handlu, przemyśle lekkim i części rolnictwa. Na początku 2024 r. około 11 046 prywatnych MIPYMES zatrudniało 297 tys. pracowników, a liczba samozatrudnionych przedsiębiorców sięgała 602 tys.
MIPYMES koncentrują się przede wszystkim na następujących rodzajach działalności:
- handlu detalicznym i gastronomii,
- transporcie, naprawach i usługach informatycznych,
- produkcji mebli, odzieży oraz innych drobnych wyrobów.
Podmioty te zwiększają elastyczność gospodarki, konkurencję i zdolność szybkiego reagowania na popyt. Ich rozwój ograniczają jednak bariery regulacyjne, trudności w imporcie i zależność od państwowych pośredników.
Sektor prywatny może odegrać ważną rolę w dywersyfikacji gospodarki, szczególnie w technologiach informacyjnych, usługach profesjonalnych, przetwórstwie i turystyce specjalistycznej.
Instytucje gospodarcze, system statystyczny i model regulacyjny
System rachunków narodowych i rola ONEI
Centralną instytucją odpowiedzialną za zbieranie i publikowanie danych jest Oficina Nacional de Estadística e Información (ONEI). Urząd prowadzi rachunki narodowe oraz statystyki gospodarcze, społeczne i demograficzne. System opiera się na zaleceniach Systemu Rachunków Narodowych z 1993 r. oraz kubańskiej adaptacji klasyfikacji ISIC Rev.3, znanej jako Nomenclador de Actividades Económicas.
ONEI publikuje między innymi „Cuba en cifras” i „Anuario Estadístico de Cuba”. Opracowania te zawierają dane o PKB, inflacji, rynku pracy, handlu zagranicznym, turystyce, inwestycjach oraz działalności poszczególnych sektorów.
System statystyczny obejmuje również ciągłe badania podmiotów gospodarczych. Gromadzone są informacje o produkcji, zużyciu pośrednim, zapasach, handlu, turystyce, transporcie i energii. Osobne formularze dotyczą spółdzielni, MIPYMES i przedsiębiorstw rolnych. Dane o rynku pracy pochodzą między innymi z Encuesta Nacional de Ocupación (ENO), czyli krajowego badania zatrudnienia.
Kuba dysponuje rozbudowanym, lecz silnie scentralizowanym systemem statystycznym. Nie wszystkie informacje są publikowane na bieżąco lub udostępniane w otwartych bazach, dlatego ich interpretacja wymaga uwzględnienia specyfiki gospodarki zdominowanej przez sektor publiczny.
Instytucje regulacyjne i system planowania
Kluczową rolę w polityce gospodarczej odgrywa Ministerstwo Gospodarki i Planowania. Odpowiada ono za przygotowywanie planów, koordynację polityki sektorowej i nadzór nad reformami, w tym rozwojem MIPYMES.
System zachowuje wiele cech gospodarki centralnie planowanej. Państwo określa strategiczne cele dla najważniejszych sektorów, kontroluje znaczną część inwestycji infrastrukturalnych i reguluje działalność inwestorów zagranicznych. Reformy wdrażane po 2011 r. zwiększyły jednak autonomię części przedsiębiorstw i rozszerzyły rolę mechanizmów rynkowych.
Sektor prywatny pozostaje bardziej regulowany niż w większości krajów o podobnym poziomie dochodu. Najważniejsze ograniczenia obejmują:
- rejestrację działalności – przedsiębiorcy muszą spełniać szczegółowe wymagania administracyjne;
- zakres dozwolonej aktywności – przepisy ograniczają możliwość działania w wybranych branżach;
- handel zagraniczny – możliwość bezpośredniego importu i eksportu pozostaje ograniczona;
- dostęp do finansowania – niedostatek kredytu i walut wymienialnych utrudnia rozwój firm.
Bariery te utrudniają skalowanie działalności oraz włączanie prywatnych przedsiębiorstw do międzynarodowych łańcuchów wartości.
System finansowy jest silnie zdominowany przez państwo. Dostęp do walut wymienialnych, kursy walutowe i regulacje transakcji zagranicznych bezpośrednio wpływają na handel oraz działalność sektora prywatnego. Dodatkowym ograniczeniem pozostaje embargo Stanów Zjednoczonych, które utrudnia dostęp do międzynarodowego finansowania i części rynków.
System monitorowania cen i inflacji
ONEI prowadzi badania cen detalicznych i oblicza wskaźnik cen konsumpcyjnych. Dane są publikowane w ujęciu miesięcznym, rocznym oraz międzyrocznym.
Według danych ONEI w marcu 2026 r. miesięczna zmiana wskaźnika cen konsumpcyjnych wyniosła 2,19%, wzrost od początku roku osiągnął 5,54%, a inflacja roczna 13,42%. Dwucyfrowa inflacja wywiera silną presję na realną siłę nabywczą gospodarstw domowych oraz warunki funkcjonowania przedsiębiorstw.
Do głównych źródeł napięć cenowych należą zależność od importu, ograniczona podaż krajowa, niedobory towarów, regulacje cenowe oraz złożony system walutowy.
Statystyki pracy i rola ENO
Według wyników ENO 2024 rolnictwo, hodowla, leśnictwo i rybołówstwo skupiały około 16,5% zatrudnionych. Edukacja odpowiadała za około 11,4%, a handel hurtowy i detaliczny oraz naprawa pojazdów za około 10,9% zatrudnienia.
Sektor państwowy obejmował około 68,5% zatrudnionych, a sektor niepaństwowy około 31,5%. Dane te potwierdzają, że mimo rozwoju prywatnej przedsiębiorczości państwo pozostaje największym pracodawcą.
Rolnictwo odpowiada za około 16,5% zatrudnienia, ale tylko za około 3% PKB. Tak duża różnica wskazuje na stosunkowo niską produktywność pracy w tym sektorze. Wysoki udział edukacji w zatrudnieniu odzwierciedla natomiast znaczenie usług publicznych i inwestycji w kapitał ludzki.
Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa
Ogólny bilans handlu dobrami i usługami
Według danych ONEI łączny obrót dobrami i usługami wyniósł 16 846 mln USD w 2020 r., 17 119 mln USD w 2021 r., 20 115 mln USD w 2022 r., 18 810 mln USD w 2023 r. i 18 437 mln USD w 2024 r.
Eksport dóbr i usług osiągnął w tych latach odpowiednio 8780 mln USD, 7927 mln USD, 9462 mln USD, 8691 mln USD i 9513 mln USD. Import wyniósł natomiast 8066 mln USD, 9192 mln USD, 10 653 mln USD, 10 120 mln USD i 8924 mln USD.
Saldo było dodatnie w 2020 r. i wyniosło 714 mln USD. W latach 2021–2023 odnotowano deficyty w wysokości odpowiednio 1265 mln USD, 1191 mln USD i 1429 mln USD. W 2024 r. pojawiła się nadwyżka na poziomie 589 mln USD.
Bilans zewnętrzny Kuby kształtują dwa przeciwstawne zjawiska: chroniczny deficyt handlu towarowego oraz znaczna nadwyżka w handlu usługami.
Handel dobrami – strukturalny deficyt i koncentracja produktów
Eksport towarów wyniósł 1703 mln USD w 2020 r., 1966 mln USD w 2021 r., 2170 mln USD w 2022 r., 1583 mln USD w 2023 r. i 1474 mln USD w 2024 r. Import osiągnął w tych latach odpowiednio 7230 mln USD, 8431 mln USD, 9833 mln USD, 8974 mln USD i 8071 mln USD.
Skalę nierównowagi w handlu towarowym przedstawia poniższe zestawienie:
| Rok | Eksport towarów mln USD |
Import towarów mln USD |
Saldo handlowe mln USD |
|---|---|---|---|
| 2020 | 1703 | 7230 | −5528 |
| 2021 | 1966 | 8431 | −6465 |
| 2022 | 2170 | 9833 | −7663 |
| 2023 | 1583 | 8974 | −7391 |
| 2024 | 1474 | 8071 | −6596 |
W latach 2020–2024 deficyt handlu towarami wynosił od około 5,5 do 7,7 mld USD rocznie. Wynikał z ograniczonej bazy eksportowej oraz wysokiej zależności od importu żywności, paliw, technologii, maszyn i dóbr konsumpcyjnych.
Ponad 80% eksportu dóbr stanowią surowce i półprodukty, takie jak cukier, rum, ryby, tytoń, nikiel, kobalt i rudy cynku. Produkty chemiczne i biotechnologiczne odpowiadają za nieco ponad 2% eksportu. Kuba nie osiągnęła natomiast znaczącej pozycji w eksporcie zaawansowanych urządzeń i innych wyrobów przemysłowych o wysokiej wartości dodanej.
Według szacunków towary stanowią około 88% łącznej wartości importu dóbr i usług, a usługi około 12%. Wysoki udział importowanej żywności i energii zwiększa wrażliwość gospodarki na światowe ceny surowców oraz zakłócenia w łańcuchach dostaw.
Handel usługami – dodatnie saldo i specjalizacja medyczna
Handel usługami stanowi jeden z filarów kubańskiej gospodarki. W 2015 r. dodatnie saldo wyniosło 9335 mln USD, przy eksporcie na poziomie 11 369 mln USD i imporcie wynoszącym 2035 mln USD.
W 2015 r. około 22,9% eksportu usług przypadało na turystykę, a około 75,2% na inne usługi, obejmujące między innymi świadczenia medyczne, edukacyjne i inżynieryjne. Państwowy sektor zdrowia i edukacji wysyła specjalistów do innych krajów na podstawie umów międzynarodowych, uzyskując w ten sposób istotne przychody walutowe.
W 2023 r. usługi stanowiły około 76% łącznej wartości eksportu dóbr i usług. Eksport usług zwiększył się o około 1,7% w porównaniu z 2022 r., głównie dzięki wzrostowi wartości usług zdrowotnych.
Partnerzy handlowi i relacje regionalne
W 2025 r. handel towarowy między UE27 a Kubą wyniósł 1446 mln EUR. Import UE z Kuby osiągnął 258 mln EUR, a eksport Unii na Kubę 1187 mln EUR.
Chiny były w 2025 r. największym partnerem Kuby w handlu towarowym. Łączna wartość wymiany wyniosła 2209 mln EUR, co odpowiadało około 26,2% całego handlu towarowego kraju. UE27 zajmowała drugie miejsce z wartością 1915 mln EUR i udziałem około 22,7%.
Według danych ONEI w 2024 r. obroty z Chinami wyniosły 1553,9 mln USD, z Hiszpanią 1253,3 mln USD, z Wenezuelą 912,1 mln USD, z Kanadą 681,7 mln USD, a z Rosją 307,6 mln USD. Najważniejszymi odbiorcami kubańskiego eksportu były Kanada, Chiny, Hiszpania, Niderlandy i Szwajcaria.
Dziesięciu głównych partnerów odpowiada za około 71% handlu dobrami, a Chiny i Kanada łącznie za około 55% eksportu towarowego. Taka koncentracja zwiększa podatność gospodarki na zmiany koniunktury i polityki handlowej w kilku krajach.
Zasoby naturalne, kapitał ludzki i czynniki rozwoju
Zasoby ziemi, rolnictwa i środowiska
Około jedna trzecia powierzchni Kuby jest wykorzystywana jako ziemia orna. Zróżnicowanie klimatyczne sprzyja uprawie trzciny cukrowej, tytoniu, kawy, cytrusów, ryżu, warzyw i owoców tropikalnych. Rolnictwo jest jednak narażone na susze, nieregularne opady i huragany.
Duże gospodarstwa państwowe i spółdzielcze mogą teoretycznie korzystać z efektów skali, lecz często zmagają się z niedoborem inwestycji, ograniczeniami technologicznymi i niewystarczającymi bodźcami ekonomicznymi. Kuba dysponuje znacznym potencjałem rolniczym, który nie jest w pełni wykorzystywany.
Do najważniejszych zasobów mineralnych należą nikiel i kobalt. Zapewniają one przychody eksportowe, ale jednocześnie uzależniają część gospodarki od światowych cen surowców i popytu zagranicznego.
Kapitał ludzki – edukacja, zdrowie i kwalifikacje
Kapitał ludzki jest jednym z najważniejszych zasobów Kuby. W 2021 r. kraj należał według UNDP do grupy państw o wysokim wskaźniku rozwoju społecznego. Jest to rezultat szerokiego dostępu do edukacji, wysokiego poziomu alfabetyzacji i rozbudowanego systemu ochrony zdrowia.
Edukacja skupia około 11,4% wszystkich zatrudnionych. Rozwinięty system kształcenia medycznego umożliwia zarówno świadczenie usług zdrowotnych w kraju, jak i eksport pracy lekarzy oraz innych specjalistów.
Kuba realizuje model, w którym inwestycje w edukację i zdrowie służą jednocześnie poprawie dobrostanu mieszkańców oraz budowaniu przewagi eksportowej w usługach wysokokwalifikowanych. Delegowanie specjalistów za granicę może jednak pogłębiać niedobory kadrowe w krajowym systemie ochrony zdrowia.
Poziom rozwoju gospodarczego i wskaźniki makroekonomiczne
Według Banku Światowego PKB Kuby w 2020 r. wyniósł 107,35 mld USD, a PKB per capita 9605,3 USD. Na tej podstawie kraj jest klasyfikowany jako gospodarka o dochodach średnio-wyższych.
W 2024 r. realny PKB zmniejszył się o 1,1%. Stopa bezrobocia, oparta na modelowanych szacunkach Międzynarodowej Organizacji Pracy, wyniosła w 2025 r. 1,7%. Tak niski wynik należy interpretować ostrożnie, ponieważ może nie uwzględniać pełnej skali zatrudnienia nieformalnego oraz ukrytego bezrobocia w sektorze państwowym.
Połączenie stosunkowo wysokiego poziomu rozwoju społecznego ze spadkiem PKB, wysoką inflacją i deficytem handlu towarowego wskazuje na głębokie napięcia strukturalne. Gospodarka pozostaje zależna od eksportu usług, przekazów pieniężnych z zagranicy i innych źródeł walut wymienialnych.
Struktura demograficzna i jej znaczenie dla gospodarki
Kuba doświadcza starzenia się społeczeństwa, co wpływa na rynek pracy, system emerytalny oraz zapotrzebowanie na usługi zdrowotne i opiekuńcze. Jednocześnie emigracja zmniejsza dostępność siły roboczej i może prowadzić do odpływu wysoko wykwalifikowanych specjalistów.
Starzenie się ludności i emigracja stanowią szczególne wyzwanie dla modelu gospodarczego opartego na kapitale ludzkim. Ograniczają liczbę pracowników, zwiększają obciążenie systemu zabezpieczenia społecznego i mogą osłabiać potencjał eksportu usług specjalistycznych.
Rynek pracy i relacje zatrudnienia
Struktura sektorowa zatrudnienia
Najważniejszymi sektorami zatrudnienia są rolnictwo, edukacja i handel. Rolnictwo skupia około 16,5% pracujących, edukacja 11,4%, a handel hurtowy i detaliczny oraz naprawa pojazdów 10,9%.
Znacznie wyższy udział rolnictwa w zatrudnieniu niż w PKB wskazuje na niską produktywność tego sektora. Duże znaczenie edukacji i innych usług publicznych odzwierciedla natomiast rolę państwa jako głównego pracodawcy.
Relacje między sektorem państwowym a niepaństwowym
Według ENO 2024 sektor państwowy zatrudniał około 68,5% pracujących, a niepaństwowy około 31,5%. Inne analizy wskazują, że udział sektora niepaństwowego w formalnym zatrudnieniu wzrósł z około 25% w 2012 r. do około 40% w 2022 r.
Jeżeli uwzględnić wyłącznie zatrudnienie w przedsiębiorstwach, z pominięciem instytucji publicznych, sektor niepaństwowy odpowiadał pod koniec 2022 r. za około 36% zatrudnienia, a państwowy za około 31%. Oznacza to, że w działalności stricte przedsiębiorczej podmioty niepaństwowe uzyskały bardzo silną pozycję.
Samozatrudnienie, MIPYMES i sektor nieformalny
Na początku 2024 r. działało około 602 tys. samozatrudnionych przedsiębiorców oraz 11 046 prywatnych MIPYMES, zatrudniających około 297 tys. osób. Po uwzględnieniu niepaństwowego rolnictwa szeroko rozumiany sektor prywatny odpowiada za około jedną trzecią całkowitego zatrudnienia.
Sektor nieformalny ma szczególne znaczenie w miastach oraz usługach konsumpcyjnych. Część aktywności pozostaje prawdopodobnie poza oficjalnymi statystykami, co utrudnia ocenę rzeczywistego poziomu zatrudnienia, dochodów i bezrobocia.
Samozatrudnienie i MIPYMES przejmują część osób odchodzących z sektora państwowego. W ostatniej dekadzie około 1,2 mln zbędnych pracowników państwowych miało zostać przesuniętych do sektora niepaństwowego. Prywatna działalność zwiększa elastyczność rynku pracy, ale jednocześnie tworzy wyzwania związane z opodatkowaniem, ochroną zatrudnionych i zabezpieczeniem społecznym.
Bezrobocie, ukryte bezrobocie i jakość zatrudnienia
Oficjalna stopa bezrobocia jest bardzo niska, ale nie musi oznaczać pełnego wykorzystania zasobów pracy. W sektorze państwowym część osób może pozostawać formalnie zatrudniona mimo niewielkiej ilości pracy lub niskiej produktywności. Zjawisko to określa się jako ukryte bezrobocie.
Dualność rynku pracy jest widoczna również w wynagrodzeniach. W prywatnych usługach związanych z turystyką, gastronomią i handlem możliwe jest uzyskiwanie wyższych dochodów, zwłaszcza gdy płatności są powiązane z walutami wymienialnymi lub napiwkami od zagranicznych klientów. Może to pogłębiać różnice dochodowe między pracownikami sektora publicznego i prywatnego.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju Kuby
Atuty – kapitał ludzki, usługi i pozycja eksportowa
Najważniejsze przewagi kubańskiej gospodarki wynikają z kapitału ludzkiego, eksportu usług i potencjału turystycznego:
- kapitał ludzki – wieloletnie inwestycje w edukację i zdrowie zapewniły dużą liczbę specjalistów, szczególnie w medycynie i naukach technicznych;
- eksport usług – w 2015 r. dodatnie saldo handlu usługami wyniosło 9335 mln USD, a w 2023 r. usługi odpowiadały za około 76% łącznego eksportu dóbr i usług;
- turystyka – przed pandemią Kuba przyjmowała ponad 4,2 mln zagranicznych gości rocznie, generując przychody walutowe i miejsca pracy w gastronomii, transporcie, zakwaterowaniu oraz rekreacji.
Ograniczenia – deficyt towarowy, import i koncentracja partnerów
Największym ograniczeniem pozostaje deficyt handlu towarami, który w latach 2020–2024 wynosił od 5,5 do 7,7 mld USD rocznie. Eksport dóbr nie wystarcza do finansowania importu żywności, paliw, technologii i produktów przemysłowych.
Zależność od importu żywności i energii zwiększa podatność kraju na zmiany cen światowych oraz zakłócenia dostaw. Jednocześnie koncentracja handlu na niewielkiej liczbie partnerów powoduje, że decyzje gospodarcze i polityczne Chin, Kanady, Hiszpanii, Wenezueli czy Rosji mogą mieć nieproporcjonalnie duży wpływ na Kubę.
Ograniczenia instytucjonalne i regulacyjne
Silna pozycja państwa zapewnia kontrolę nad strategicznymi sektorami, ale ogranicza elastyczność gospodarki. Prywatne przedsiębiorstwa napotykają bariery w dostępie do importu, eksportu, finansowania i inwestycji zagranicznych.
Rozwój sektora nieformalnego wskazuje, że formalny rynek nie jest w stanie w pełni wchłonąć aktywności gospodarczej mieszkańców. Nieformalność utrudnia opodatkowanie dochodów, ochronę pracowników i finansowanie systemu zabezpieczenia społecznego.
Znaczącym ograniczeniem pozostaje embargo gospodarcze Stanów Zjednoczonych. Utrudnia ono korzystanie z międzynarodowego systemu finansowego, transakcji dolarowych, nowoczesnych technologii oraz części źródeł kapitału. Zmusza również Kubę do poszukiwania alternatywnych partnerów i mechanizmów finansowania.
Napięcia makroekonomiczne – inflacja i wzrost
Wysoka inflacja i niestabilny wzrost wynikają z powiązanych problemów: deficytu handlu towarami, zależności od importu, niedoborów podaży, trudnego dostępu do finansowania zewnętrznego oraz zmian w systemie walutowym i własnościowym.
Presję cenową wzmacnia współistnienie różnych segmentów rynku, w których transakcje są rozliczane w pesos, walutach wymienialnych lub instrumentach pełniących funkcję quasi-waluty. Powoduje to znaczne zróżnicowanie cen oraz siły nabywczej poszczególnych grup społecznych.
Utrzymanie stabilności makroekonomicznej wymaga skoordynowanej polityki fiskalnej, pieniężnej i strukturalnej, a także zwiększenia krajowej podaży żywności, energii i dóbr konsumpcyjnych.
Przykłady lokalne i studia sektorowe
Rolnictwo – UBPC i prywatne gospodarstwa w praktyce
Podstawowe Jednostki Produkcji Spółdzielczej otrzymały ziemię w długoterminowe użytkowanie wraz z podstawowymi środkami produkcji. Ich członkowie mogą wybierać kierownictwo i dzielić zyski, ale jednocześnie muszą realizować kontrakty zawarte z państwem.
UBPC łączą dwie logiki działania. Z jednej strony mają autonomię w organizacji pracy i wykorzystywaniu sprzętu, a z drugiej są zobowiązane do dostarczania określonej ilości produkcji po ustalonych cenach. Część jednostek dysponuje również gruntami przeznaczonymi do produkcji żywności na własne potrzeby i sprzedaży nadwyżek na lokalnych rynkach.
Prywatne gospodarstwa oraz spółdzielnie kredytowe i usługowe działają na bardziej rynkowych zasadach. Przykładem są plantacje tytoniu w Pinar del Río, których właściciele współpracują z państwowymi zakładami przetwórczymi i eksporterami. Kubańskie rolnictwo tworzy w ten sposób mozaikę różnych form własności i organizacji.
Turystyka – Hawana i Varadero jako ośrodki usługowe
Do najważniejszych ośrodków turystycznych należą Hawana, Varadero, regiony plażowe w prowincjach Holguín i Matanzas oraz wyspy Cayo Coco i Cayo Santa María.
W Hawanie turystyka miejska i dziedzictwo kulturowe wspierają rozwój gastronomii, prywatnych kwater, transportu oraz lokalnych inicjatyw kulturalnych. Znaczną część tych usług prowadzą osoby samozatrudnione, spółdzielnie i MIPYMES.
Varadero jest zdominowane przez duże hotele i kompleksy wypoczynkowe, często współzarządzane przez podmioty państwowe i inwestorów zagranicznych. Pokazuje to charakterystyczny dla kubańskiej turystyki model współpracy państwa z kapitałem zagranicznym.
Turystyka wykorzystuje walory przyrodnicze, klimat, dziedzictwo kulturowe i kompetencje pracowników. Pozostaje jednak podatna na pandemie, politykę wizową, relacje międzynarodowe i problemy transportowe. W okresach niedoborów priorytetowe zaopatrywanie infrastruktury turystycznej może również prowadzić do napięć społecznych.
Sektor prywatny w praktyce – MIPYMES w usługach miejskich
MIPYMES działające w Hawanie i innych miastach prowadzą restauracje, kawiarnie, firmy transportowe, warsztaty, przedsiębiorstwa informatyczne oraz niewielkie zakłady produkcyjne. Dominują wśród nich usługi konsumpcyjne i handel powiązany z turystyką oraz lokalnym popytem.
Przedsiębiorstwa te muszą spełniać wymagania rejestracyjne i podatkowe, prowadzić sprawozdawczość oraz przestrzegać ograniczeń dotyczących zakresu działalności. Import materiałów i produktów często odbywa się za pośrednictwem przedsiębiorstw państwowych, co zmniejsza elastyczność i podnosi koszty.
W gastronomii i innych usługach MIPYMES często oferują wyższą jakość niż tradycyjne placówki państwowe. Dzięki temu przyciągają mieszkańców i turystów, generują wyższe dochody oraz tworzą nowe miejsca pracy.
MIPYMES są ważnym obszarem testowania nowych form własności, zarządzania i współpracy między państwem a sektorem prywatnym. Ich dalszy rozwój będzie zależał od dostępu do finansowania, importu, technologii oraz stabilnych i przejrzystych przepisów.