Mauretania jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów gospodarki opartej na zasobach naturalnych. Jej model rozwoju łączy dominację sektorów wydobywczych z długofalowymi próbami dywersyfikacji w kierunku rolnictwa, usług i nowoczesnej infrastruktury. Kraj pozostaje relatywnie ubogi, osiąga niski dochód na mieszkańca i dysponuje ograniczoną bazą produkcyjną. Jednocześnie posiada znaczne rezerwy rud żelaza, złota i miedzi, bogate zasoby rybne oraz nowo eksploatowane złoża gazu ziemnego.
Strategiczną wizję rozwoju wyznacza program SCAPP 2016–2030, wspierany przez Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i innych partnerów. Jego celem jest przekształcenie gospodarki surowcowej w bardziej zrównoważoną, inkluzywną i przyjazną środowisku. Szczególny nacisk położono na rozwój kapitału ludzkiego, ograniczanie ubóstwa oraz poprawę jakości instytucji.
Struktura gospodarki pozostaje jednak silnie asymetryczna: sektor wydobywczy generuje ponad 70% eksportu i około jednej piątej PKB, ale zapewnia jedynie około 1,2% miejsc pracy. Rolnictwo i gospodarka pastoralna odpowiadają za około 21% wartości dodanej i jedną trzecią zatrudnienia, mimo skrajnie trudnych warunków pustynnych i rosnącej presji klimatycznej. Ponadto około 84% zatrudnienia ma charakter nieformalny, a ubóstwo pozostaje szczególnie dotkliwe na obszarach wiejskich.
Kontekst geograficzny, demograficzny i historyczny gospodarki Mauretanii
Położenie, środowisko naturalne i zasoby
Mauretania jest krajem w znacznym stopniu ukształtowanym przez położenie geograficzne i warunki środowiskowe. Większość jej terytorium ma charakter pustynny, z rozległymi pastwiskami oraz bardzo ograniczonymi zasobami ziemi ornej. Grunty nadające się pod uprawę stanowią zaledwie około 0,4–0,5% powierzchni kraju, co istotnie ogranicza możliwości rozwoju tradycyjnego rolnictwa.
Powierzchnia lądowa Mauretanii wynosi około 1 030 700 km². Przy niewielkiej liczbie ludności oznacza to bardzo niską gęstość zaludnienia i znaczne rozproszenie osadnictwa. Utrudnia to budowę spójnych rynków lokalnych oraz efektywnej infrastruktury transportowej i usługowej.
Jednocześnie kraj dysponuje zasobami o dużym znaczeniu gospodarczym: rudami żelaza, złotem, miedzią, bogatymi łowiskami u wybrzeży Atlantyku oraz morskimi złożami gazu ziemnego eksploatowanymi wspólnie z Senegalem.
Skrajne warunki naturalne są zarazem atutem i ograniczeniem rozwojowym Mauretanii. Zasoby mineralne i rybne sprzyjają rozwojowi górnictwa oraz eksportowego rybołówstwa, które generują wysoką wartość dodaną i dochody dewizowe. Z drugiej strony niedostatek ziemi ornej, nieregularne opady, częste susze i pustynnienie ograniczają wzrost plonów, dywersyfikację produkcji rolnej oraz rozwój gospodarki wiejskiej.
Uwarunkowania te skierowały Mauretanię na ścieżkę rozwoju surowcowego, w której wydobycie i eksport zasobów są głównymi motorami wzrostu. Tradycyjne rolnictwo pełni przede wszystkim funkcję społeczną i stabilizacyjną, zapewniając utrzymanie ludności wiejskiej. Presja klimatyczna wymusza natomiast budowę odpornych systemów produkcji i infrastruktury. O skali wyzwania świadczy fakt, że około 63% finansowania AFD w 2025 r. przeznaczono na działania związane z adaptacją do zmian klimatu.
Ludność, urbanizacja i struktura osadnicza
Mauretania jest krajem słabo zaludnionym, którego populacja rośnie, lecz nadal pozostaje niewielka w stosunku do powierzchni. Według danych Banku Światowego w 2025 r. liczba mieszkańców wynosiła około 5,3 mln. Dla porównania w 2018 r. kraj liczył około 4 mln mieszkańców, a gęstość zaludnienia wynosiła 3,9 osoby na km².
Przy średniej gęstości wynoszącej około 5 mieszkańców na km² Mauretania pozostaje jednym z najsłabiej zaludnionych państw świata. Równocześnie szybko postępuje urbanizacja — w latach 2025–2026 około 61% ludności mieszkało w miastach. Już około 2020 r. liczba mieszkańców obszarów miejskich przewyższyła liczbę ludności wiejskiej.
Wysoka urbanizacja przy bardzo niskiej ogólnej gęstości zaludnienia oznacza koncentrację aktywności gospodarczej w kilku ośrodkach. Najważniejszym z nich jest stołeczny Nawakszut, a kolejne miasta rozwijają się głównie wokół górnictwa i rybołówstwa.
Rozległe obszary wiejskie pozostają słabo zaludnione i są zamieszkiwane między innymi przez rozproszone społeczności pastoralne. Taki układ sprzyja rozwojowi formalnych rynków pracy i usług w miastach, lecz utrudnia integrację gospodarczą wsi oraz pogłębia różnice w dostępie do transportu, edukacji, wody, sanitariatów i energii elektrycznej.
Tło historyczne rozwoju gospodarczego
Po uzyskaniu niepodległości rozwój gospodarczy Mauretanii był przez wiele lat determinowany przez wydobycie rud żelaza oraz rybołówstwo. W ciągu ostatnich dwóch dekad średnie tempo wzrostu wynosiło około 3,5% rocznie, czyli znacznie mniej niż strategiczny cel 7,5% zapisany w programie SCAPP. Wzrost był również bardziej zmienny niż w takich krajach porównawczych jak Maroko, Algieria, Wybrzeże Kości Słoniowej czy Wietnam.
Zmienność ta odzwierciedla typowy dla gospodarek surowcowych cykl wzrostu i załamania, wynikający z koncentracji eksportu w kilku grupach produktów. Od początku XXI wieku do połowy drugiej dekady Mauretania realizowała strategie ograniczania ubóstwa oraz programy dostosowań strukturalnych. Zebrane doświadczenia wykorzystano następnie przy opracowywaniu strategii SCAPP 2016–2030.
SCAPP ma przyspieszyć wzrost, zwiększyć zatrudnienie, ograniczyć nierówności i wspierać transformację strukturalną poprzez rozwój sektorów o wysokim potencjale zatrudnienia, takich jak rolnictwo, gospodarka pastoralna i rybołówstwo. Mauretania stopniowo odchodzi więc od modelu, w którym eksport surowców służy przede wszystkim finansowaniu budżetu, na rzecz dywersyfikacji, włączenia społecznego i poprawy jakości instytucji. Proces ten wspierają MFW, Bank Światowy, Francuska Agencja Rozwoju oraz partnerzy unijni.
Model rozwoju i strategia państwa
Ewolucja modelu – od gospodarki ekstensywnej do wydobywczej
Model rozwoju Mauretanii można opisać jako przejście od gospodarki ekstensywnej, opartej na tradycyjnej hodowli i niewielkim rolnictwie, do gospodarki wydobywczej, a następnie do etapu świadomego poszukiwania nowych źródeł wzrostu. Ponad 70% eksportu pochodzi z sektora wydobywczego, który odpowiada za około jedną piątą PKB.
Podstawą eksportu pozostają rudy żelaza, uzupełniane przez złoto, miedź i gaz ziemny, którego eksport rozpoczął się w 2025 r. Model ten zakłada wykorzystanie przewagi wynikającej z dostępu do zasobów naturalnych do generowania dochodów budżetowych i dewizowych. Środki te mogą być następnie inwestowane w inne sektory, jednak dotychczas przepływ korzyści z wydobycia do pozostałej części gospodarki był ograniczony.
Sektor wydobywczy jest bardzo kapitałochłonny i tworzy niewiele miejsc pracy. Zapewnia około 1,2% całkowitego zatrudnienia, mimo dużego udziału w PKB i eksporcie. Również bezpośrednie inwestycje zagraniczne koncentrują się w tej dziedzinie — około 52,6% ich napływu w ostatniej dekadzie trafiło do działalności wydobywczej.
W rezultacie inwestorzy zagraniczni i przedsiębiorstwa państwowe eksploatują złoża mineralne i gazowe, podczas gdy krajowy przemysł przetwórczy oraz usługi o wysokiej wartości dodanej pozostają słabo rozwinięte. Taka struktura zwiększa ryzyko pułapki surowcowej, choroby holenderskiej i silnego uzależnienia finansów publicznych od światowych cen surowców.
Strategia SCAPP 2016–2030 jako rama polityki rozwojowej
Punktem zwrotnym w próbie przedefiniowania modelu rozwoju stała się Strategia przyspieszonego wzrostu i wspólnego dobrobytu, czyli SCAPP na lata 2016–2030. Dokument wykorzystuje doświadczenia wcześniejszych programów ograniczania ubóstwa i wyznacza długoterminowe cele rozwojowe.
SCAPP zakłada przyspieszenie wzrostu gospodarczego, zwiększenie jego inkluzywności, rozwój gospodarki przyjaznej środowisku oraz zmniejszenie ubóstwa o połowę. Strategia opiera się na trzech filarach:
- Silny, inkluzywny i trwały wzrost – rozwój sektorów produkcyjnych oraz tworzenie miejsc pracy;
- Kapitał ludzki i usługi społeczne – poprawa dostępu do edukacji, ochrony zdrowia i podstawowej infrastruktury;
- Ład instytucjonalny – zwiększenie przejrzystości finansów publicznych, sprawności administracji i skuteczności walki z korupcją.
Dla lat 2016–2020 zakładano średni wzrost na poziomie około 5% rocznie, któremu miało towarzyszyć szybsze tworzenie miejsc pracy i zwiększanie produktywności. Do priorytetów zaliczono rolnictwo, gospodarkę pastoralną, rybołówstwo, infrastrukturę publiczną, poprawę klimatu inwestycyjnego, partnerstwa publiczno-prywatne oraz finansowanie małych i średnich przedsiębiorstw.
Strategia uznaje edukację, szkolnictwo zawodowe i ochronę zdrowia za podstawę budowy kapitału ludzkiego niezbędnego w bardziej złożonej gospodarce. Jej założenia pozostają jednak ambitniejsze niż dotychczasowe wyniki w zakresie wzrostu i dywersyfikacji, co pokazuje skalę problemów wdrożeniowych.
Współpraca z instytucjami międzynarodowymi
Model rozwoju Mauretanii jest ściśle powiązany ze współpracą z międzynarodowymi instytucjami finansowymi, które zapewniają finansowanie, analizy i rekomendacje. Do najważniejszych partnerów należy Bank Światowy. Jego Ramy partnerstwa krajowego, określane skrótem EDGE, koncentrują się na dywersyfikacji gospodarczej na rzecz wzrostu i zatrudnienia.
Program EDGE obejmuje cztery powiązane kierunki działania:
- Lepsze miejsca pracy – tworzenie większej liczby produktywnych i formalnych stanowisk;
- Silniejsze instytucje – poprawa jakości zarządzania oraz usług publicznych;
- Lepsza integracja społeczności – rozwój infrastruktury fizycznej i cyfrowej;
- Większa odporność ludności – ograniczanie skutków zmian klimatu i wstrząsów gospodarczych.
Mauretania korzysta także z rozszerzonego mechanizmu kredytowego i rozszerzonego mechanizmu finansowego MFW. Instrumenty te wspierają stabilność makroekonomiczną, konsolidację fiskalną i reformy strukturalne.
Francuska Agencja Rozwoju dysponowała w 2025 r. portfelem około 385 mln euro, obejmującym 39 projektów. Finansowała między innymi przedsięwzięcia w sektorze wodnym, sanitarnym, energetycznym, rolniczym i górniczym.
Skuteczność współpracy międzynarodowej zależy od zdolności krajowych instytucji do samodzielnego planowania, realizowania i monitorowania polityki rozwojowej. Finansowanie zewnętrzne może przyspieszyć modernizację, ale nie zastąpi sprawnej administracji ani odpowiedzialnego zarządzania dochodami z zasobów naturalnych.
Ramy prawne inwestycji i rola sektora prywatnego
Podstawowym aktem regulującym inwestycje jest ustawa nr 2012-052 z 31 lipca 2012 r. ustanawiająca Kodeks inwestycyjny. Obejmuje ona legalnie prowadzone inwestycje na terytorium Mauretanii, z wyjątkiem sektorów wyłączonych ustawowo, i przewiduje gwarancje dla inwestorów.
Najważniejsze rozwiązania to stabilność warunków prawnych, podatkowych i celnych przez 20 lat od uzyskania certyfikatu inwestycyjnego, dostęp do walut obcych oraz możliwość transferowania kapitału, zysków i dywidend. Przepisy te mają ograniczać ryzyko regulacyjne i walutowe, zwłaszcza w górnictwie, energetyce, infrastrukturze i rolnictwie komercyjnym.
Mimo formalnych gwarancji sektor prywatny pozostaje niewielki i jest zdominowany przez małe podmioty działające w handlu oraz prostych usługach. Około 84% zatrudnienia ma charakter nieformalny, co pokazuje wyraźną różnicę między ramami prawnymi a praktyką gospodarczą.
Same regulacje nie wystarczą do stworzenia szerokiej bazy formalnego biznesu. Potrzebne są również sprawniejsze usługi publiczne, prostsze procedury administracyjne, lepszy dostęp do finansowania oraz rozwinięta infrastruktura.
Struktura sektorowa gospodarki
Sektor wydobywczy – górnictwo rud żelaza, złota i miedzi oraz gaz ziemny
Sektor wydobywczy jest filarem gospodarki Mauretanii pod względem eksportu, PKB i wpływów publicznych. Generuje ponad 70% eksportu oraz około 20% produktu krajowego brutto. Jego niewielki udział w zatrudnieniu wynika z kapitałochłonnego charakteru działalności oraz dominacji dużych przedsiębiorstw państwowych i zagranicznych.
Mauretania posiada bogate złoża rud żelaza, eksploatowane między innymi przez państwową spółkę SNIM, a także złoża złota i miedzi. Ponad połowa napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych koncentruje się w sektorze wydobywczym, co potwierdza jego dominującą pozycję w relacjach kraju z inwestorami.
Najnowszym elementem gospodarki surowcowej jest gaz ziemny. Jego komercyjna eksploatacja rozpoczęła się w 2025 r. w ramach morskiego projektu prowadzonego wspólnie z Senegalem. Produkcja może znacząco zwiększyć dochody eksportowe, wpływy podatkowe i rezerwy walutowe Mauretanii.
Gaz może utrwalić surowcowy charakter gospodarki albo stać się katalizatorem transformacji strukturalnej. Zależy to od tego, czy nowe dochody zostaną przeznaczone na bieżącą konsumpcję, czy na inwestycje w edukację, ochronę zdrowia, infrastrukturę oraz rozwój sektora prywatnego.
Rybołówstwo jako kluczowa gałąź eksportowa
Rybołówstwo jest drugim, obok górnictwa, filarem gospodarki zasobowej Mauretanii. Odgrywa ważną rolę w eksporcie, zatrudnieniu i dochodach społeczności nadmorskich. Od 1987 r. kraj utrzymuje umowę rybacką z Unią Europejską, odnawianą w kolejnych protokołach.
Protokół do Umowy o partnerstwie w sprawie zrównoważonych połowów, uzgodniony w lipcu 2021 r., obejmuje pięć lat. Jest to największa mieszana umowa rybacka UE i zapewnia możliwości połowowe statkom z dziesięciu państw członkowskich. Obejmuje gatunki denne, pelagiczne oraz tuńczyka, zgodnie z zasadą wykorzystania dostępnych nadwyżek zasobów.
Unia Europejska przekazuje Mauretanii około 57,5 mln euro rocznie za dostęp do łowisk oraz dodatkowo 16,5 mln euro na wsparcie sektorowe. Środki te są ważnym źródłem dochodów dewizowych i finansowania rozwoju rybołówstwa.
Długoterminowe korzyści zależą jednak od skutecznego monitorowania połowów, ochrony ekosystemów morskich i przeciwdziałania przełowieniu. Rozwój krajowego przetwórstwa ryb mógłby zwiększyć wartość dodaną, zatrudnienie i udział lokalnych przedsiębiorstw w łańcuchu dostaw.
Rolnictwo i gospodarka pastoralna
Pomimo pustynnego charakteru kraju rolnictwo i gospodarka pastoralna pozostają ważne dla zatrudnienia, dochodów ludności wiejskiej i bezpieczeństwa żywnościowego. W 2022 r. rolnictwo odpowiadało za około 21% całkowitej wartości dodanej i 34% zatrudnienia.
Ubogie gospodarstwa domowe są szczególnie zależne od tych sektorów. Około 45% ich dochodów pochodzi z rolnictwa i działalności pastoralnej, natomiast żywność stanowi około 57% całkowitej konsumpcji. W 2019 r. ubóstwo według progu 3,65 USD dziennie dotyczyło 38,1% ludności wiejskiej i 12,8% mieszkańców miast.
Rolnictwo pełni przede wszystkim funkcję społeczną: absorbuje znaczną część siły roboczej, zapewnia żywność i ogranicza skutki wahań dochodów w innych sektorach. Jego rozwój hamują jednak niedostatek ziemi ornej, susze, niestabilne opady i słabo rozwinięta infrastruktura irygacyjna.
Gospodarka pastoralna wymaga mobilności i rozproszonego osadnictwa, co utrudnia dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i formalnego rynku pracy. Zwiększenie produktywności wymaga inwestycji w gospodarkę wodną, ochronę stad, infrastrukturę weterynaryjną i dostęp do rynków.
Usługi, handel i sektor publiczny
Sektor usług i handel są trzecim filarem gospodarki, ale ich znaczenie trudno oddzielić od skali działalności nieformalnej. Większość przedsiębiorstw stanowią małe firmy rodzinne lub jednoosobowe, działające w handlu i prostych usługach. Przed pandemią COVID-19 około 84% całego zatrudnienia miało charakter nieformalny, a wśród pracowników najemnych odsetek ten wynosił około 36%.
Sektor usług jest więc liczebnie duży, lecz składa się głównie z mikroprzedsiębiorstw o niskiej produktywności. Podmioty te mają ograniczony dostęp do finansowania, usług doradczych, zabezpieczenia społecznego oraz formalnych rynków.
Sektor publiczny pozostaje ważnym pracodawcą, dostawcą usług i właścicielem przedsiębiorstw państwowych. Należą do nich między innymi SOMELEC w energetyce, SNDE, ONSER i ONAS w gospodarce wodnej i sanitarnej, SONADER w rolnictwie oraz SNIM w górnictwie.
Gospodarka Mauretanii ma charakter dualistyczny: kapitałochłonnemu sektorowi eksportowemu towarzyszą rozległa, nieformalna sfera usług i handlu oraz znaczący sektor publiczny.
Cyfryzacja i infrastruktura jako nowe osie rozwoju
Rozwój infrastruktury fizycznej i cyfrowej jest jednym z głównych warunków dywersyfikacji gospodarki. Sieci transportowe, energetyczne i telekomunikacyjne mogą integrować lokalne rynki, poprawiać dostęp do usług publicznych oraz obniżać koszty prowadzenia działalności w kraju o rozproszonym osadnictwie.
Cyfryzacja może wspierać rozwój e-administracji, płatności elektronicznych, usług finansowych i sektora technologicznego. Może również ułatwiać formalizację działalności gospodarczej, pod warunkiem równoczesnego rozwoju regulacji, ochrony danych i kompetencji cyfrowych.
Nowoczesna infrastruktura jest niezbędna do ograniczenia geograficznych barier rozwoju i włączenia odległych społeczności do rynku krajowego.
Handel zagraniczny i integracja z gospodarką światową
Struktura towarowa eksportu i importu
Handel zagraniczny odzwierciedla surowcową strukturę gospodarki. Ponad 70% eksportu stanowią produkty sektora wydobywczego, przede wszystkim rudy żelaza, złoto, miedź i gaz ziemny. Ważną kategorią eksportową są również ryby pochodzące z bogatych łowisk Atlantyku.
Tak silna koncentracja w kilku grupach towarów zwiększa wrażliwość kraju na zmiany cen i popytu na rynkach światowych. Mauretania importuje natomiast dobra kapitałowe, wyroby przemysłowe, przetworzone paliwa i żywność. Jest więc przykładem gospodarki surowcowo-importowej, która sprzedaje głównie zasoby naturalne, a kupuje produkty przetworzone i inwestycyjne.
Model ten wymaga stabilnych dochodów eksportowych do finansowania importu. Spadek cen surowców, zakłócenia produkcji lub problemy transportowe mogą szybko pogorszyć bilans handlowy i rachunek bieżący.
Partnerzy handlowi i umowy międzynarodowe
Unia Europejska jest kluczowym partnerem Mauretanii w dziedzinie rybołówstwa. Umowa o partnerstwie w sprawie zrównoważonych połowów zapewnia statkom z dziesięciu państw członkowskich dostęp do mauretańskiej wyłącznej strefy ekonomicznej. Powiązane z nią przepływy finansowe stanowią istotne źródło dochodów sektora.
Mauretania jest również członkiem Światowej Organizacji Handlu. Duże znaczenie mają relacje regionalne z państwami Afryki Zachodniej, w tym wspólny projekt gazowy z Senegalem oraz szlaki handlowe łączące kraj z Senegalem i Mali.
Państwo funkcjonuje w wielopoziomowym systemie integracji, obejmującym zasady WTO, regionalne relacje afrykańskie oraz sektorowe porozumienia dwustronne. Wyzwaniem pozostaje wykorzystanie tych powiązań do dywersyfikacji eksportu, a nie wyłącznie do utrwalania specjalizacji surowcowej.
Inwestycje zagraniczne i ich sektorowa koncentracja
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne są ważnym kanałem integracji Mauretanii z gospodarką światową. Około 52,6% ich napływu w ostatniej dekadzie trafiło do sektora wydobywczego, podczas gdy rolnictwo, przetwórstwo i usługi przyciągały znacznie mniej kapitału.
Kodeks inwestycyjny oferuje stabilność warunków prawnych, podatkowych i celnych przez 20 lat oraz możliwość transferowania kapitału i zysków. Mimo to mały i nieformalny krajowy sektor prywatny ogranicza możliwości tworzenia partnerstw z inwestorami zagranicznymi poza górnictwem i energetyką.
Potencjał inwestycji zagranicznych do wspierania transformacji zależy od polityki państwa w zakresie udziału lokalnych firm, rozwoju krajowych łańcuchów wartości oraz wspierania małych i średnich przedsiębiorstw. Celem powinno być skierowanie części kapitału do sektorów tworzących więcej miejsc pracy i wartości dodanej w kraju.
Równowaga zewnętrzna i podatność na szoki
Równowaga zewnętrzna Mauretanii zależy od eksportu surowców i kosztów importu dóbr przetworzonych. W jednym z analizowanych okresów deficyt na rachunku bieżącym osiągnął około 9,5% PKB. Rozpoczęcie eksportu gazu i wysokie ceny złota poprawiły sytuację zewnętrzną, zwiększyły rezerwy walutowe i wsparły finanse publiczne.
W okresach wysokich cen rud żelaza, złota lub gazu kraj może osiągać korzystne wyniki fiskalne i płatnicze. Spadek cen lub zakłócenia eksportu mogą jednak szybko wywołać wzrost deficytów, presję na rezerwy walutowe i konieczność ograniczenia wydatków.
Kluczowe znaczenie ma tworzenie buforów fiskalnych i mechanizmów stabilizacyjnych, które ograniczą wpływ wahań cen surowców na budżet oraz całą gospodarkę. Dochody z wydobycia powinny finansować inwestycje w dywersyfikację i kapitał ludzki, zmniejszając w dłuższej perspektywie podatność kraju na szoki zewnętrzne.
Instytucje gospodarcze i zarządzanie zasobami
Instytucje odpowiedzialne za politykę makroekonomiczną
Za politykę fiskalną i monetarną odpowiadają przede wszystkim Ministerstwo Gospodarki i Finansów oraz Bank Centralny Mauretanii. Bank centralny prowadzi politykę pieniężną, zarządza płynnością i odpowiada za stabilność cen. W jednym z analizowanych okresów obniżył stopę referencyjną o 0,5 punktu procentowego do 6%, zachowując ostrożne podejście do płynności.
Ministerstwo Gospodarki i Finansów odpowiada za realizację SCAPP, przygotowywanie budżetu, zarządzanie długiem i koordynowanie współpracy z instytucjami międzynarodowymi. Postępy w konsolidacji fiskalnej wynikały między innymi ze wzrostu wpływów z wydobycia, wprowadzenia nowych podatków oraz reform administracji skarbowej.
Najważniejsze wyzwania obejmują poprawę jakości danych statystycznych, zwiększenie przejrzystości finansów publicznych oraz rozwój wieloletniego planowania. Sprawność tych instytucji bezpośrednio wpływa na możliwość stabilizowania gospodarki i skutecznego wdrażania strategii rozwojowych.
System finansów publicznych, dług i dochody z zasobów naturalnych
Finanse publiczne są głównym mechanizmem redystrybucji dochodów z zasobów naturalnych oraz finansowania inwestycji w infrastrukturę, kapitał ludzki i ochronę społeczną. Deficyt fiskalny w jednym z ostatnich analizowanych lat ograniczono do około 0,2–0,3% PKB. Wskaźnik długu publicznego spadł natomiast do około 42,5% PKB w 2025 r.
Do poprawy przyczyniły się wpływy z sektora wydobywczego, opłaty związane z gazem, podatek węglowy, reformy administracji podatkowej oraz restrukturyzacja zobowiązań wobec banku centralnego. Dochody z górnictwa, rybołówstwa i gazu stanowią ważną część budżetu i bilansu płatniczego.
Silne powiązanie finansów publicznych z cyklem surowcowym tworzy zarówno możliwości, jak i zagrożenia. W okresach dobrej koniunktury państwo może finansować inwestycje oraz programy społeczne, ale nadmierny wzrost wydatków może prowadzić do trudnych dostosowań po spadku cen.
Sukces modelu rozwoju zależy od przekształcenia niestabilnych wpływów surowcowych w trwały kapitał ludzki, infrastrukturalny i instytucjonalny.
Ramy regulacyjne działalności gospodarczej
Ramy regulacyjne obejmują Kodeks inwestycyjny, przepisy dotyczące finansów publicznych, system podatkowy i regulacje sektora finansowego. Rząd zapowiada wzmacnianie odpowiedzialności budżetowej, upraszczanie procedur administracyjnych, rozwój partnerstw publiczno-prywatnych oraz poprawę dostępu małych i średnich przedsiębiorstw do finansowania.
W praktyce firmy nadal napotykają bariery regulacyjne i instytucjonalne, które sprzyjają działalności nieformalnej. Nieformalność zmniejsza bieżące obciążenia podatkowe i administracyjne, ale jednocześnie ogranicza dostęp do kredytu, ochrony prawnej oraz programów wsparcia.
Mauretania stoi przed podwójnym wyzwaniem: musi uprościć formalizację działalności i zapewnić przedsiębiorcom realne korzyści z wejścia do oficjalnego obiegu. Należą do nich dostęp do finansowania, infrastruktury, zamówień publicznych oraz sprawnego wymiaru sprawiedliwości.
Ład instytucjonalny, przejrzystość i walka z korupcją
Jakość rządzenia, przejrzystość, odpowiedzialność i skuteczność instytucji tworzą jeden z trzech filarów SCAPP. Priorytety obejmują wzmacnianie sądownictwa, walkę z korupcją, poprawę jakości statystyki publicznej, zwiększenie przejrzystości finansów oraz promowanie równości płci.
Bank Światowy i AFD wspierają modernizację przedsiębiorstw państwowych oraz poprawę zarządzania w sektorze wodnym, sanitarnym, energetycznym i rolniczym. Ponieważ podmioty publiczne odgrywają kluczową rolę w gospodarce, ich sprawność bezpośrednio wpływa na jakość usług, klimat inwestycyjny i efektywność wykorzystania zasobów.
Skuteczne i przejrzyste instytucje są warunkiem odpowiedzialnego zarządzania dochodami z surowców. Bez nich rośnie ryzyko korupcji, nietrafionych inwestycji i marnowania środków, które mogłyby finansować długoterminowy rozwój.
Rynek pracy, kapitał ludzki i warunki życia
Struktura zatrudnienia według sektorów i form pracy
W 2025 r. stopa bezrobocia wynosiła około 10,3% siły roboczej. Wskaźnik ten nie pokazuje jednak pełnego obrazu rynku pracy, ponieważ znaczna część ludności pracuje w rolnictwie, gospodarce pastoralnej, handlu i prostych usługach, często bez formalnej umowy.
Rolnictwo odpowiada za około 34% zatrudnienia, podczas gdy sektor wydobywczy zapewnia zaledwie około 1,2% miejsc pracy. Wydobycie jest więc przede wszystkim źródłem dochodów eksportowych i budżetowych, a nie masowym pracodawcą.
Około 84% zatrudnienia ma charakter nieformalny. Taka struktura oznacza dominację pracy niskoproduktywnej, często słabo opłacanej i pozbawionej zabezpieczenia społecznego. Utrudnia to powstawanie klasy średniej i zwiększa podatność gospodarstw domowych na utratę dochodów.
Bezrobocie, podzatrudnienie i nieformalność
Formalna stopa bezrobocia nie oddaje skali podzatrudnienia ani problemu jakości pracy. Wiele osób wykonuje zajęcia o niskiej produktywności, bez stabilnych dochodów, ochrony socjalnej i możliwości awansu. Prowadzi to do ubóstwa osób pracujących.
Największym wyzwaniem nie jest wyłącznie brak pracy, lecz niedostatek stabilnych, produktywnych i formalnych miejsc zatrudnienia. Kapitałochłonny sektor wydobywczy nie tworzy ich w wystarczającej liczbie, a sektor usług pozostaje rozdrobniony.
SCAPP zakłada rozwój produktywnego zatrudnienia, zwłaszcza wśród młodzieży, poprzez inwestycje w edukację, zdrowie, energię i zagospodarowanie przestrzenne. O powodzeniu strategii zdecyduje nie tylko tempo wzrostu PKB, lecz także spadek nieformalności oraz poprawa produktywności i jakości pracy.
Edukacja, zdrowie i inne wymiary kapitału ludzkiego
Średnia długość życia w Mauretanii wynosi około 68,5 roku, a wskaźnik skolaryzacji brutto w szkolnictwie podstawowym przekracza 100%. Szeroki dostęp do edukacji podstawowej nie oznacza jednak równie dobrych efektów kształcenia.
Około 55,6% dorosłych w wieku co najmniej 16 lat nie ukończyło pełnego szkolnictwa podstawowego. Z kolei w 33,9% populacji w gospodarstwie domowym znajduje się co najmniej jedno dziecko w wieku szkolnym, które nie uczęszcza do szkoły.
Poważnym problemem pozostają również braki w dostępie do podstawowych usług:
- Woda pitna – 37,7% ludności nie ma dostępu do źródła spełniającego podstawowy standard;
- Sanitariaty – 55,8% ludności nie ma dostępu do infrastruktury spełniającej podstawowy standard;
- Energia elektryczna – 19,8% ludności pozostaje bez dostępu do elektryczności.
Mauretania musi równocześnie podnosić poziom wykształcenia i poprawiać dostęp do wody, sanitariatów, energii oraz opieki zdrowotnej. Poziom kapitału ludzkiego zdecyduje o możliwości przejścia od gospodarki surowcowej do modelu opartego na usługach, przemyśle lekkim i działalności wymagającej specjalistycznej wiedzy.
Ubóstwo pieniężne i wielowymiarowe oraz jego gospodarcze uwarunkowania
W 2019 r. około 31,8% ludności żyło poniżej krajowej granicy ubóstwa, co odpowiadało około 1 439,2 tys. osób. Według międzynarodowego progu 2,15 USD dziennie ubóstwo dotyczyło 5,4% populacji, przy progu 3,65 USD — 25,8%, a przy progu 6,85 USD — 68%.
Wskaźnik ubóstwa wielowymiarowego wynosił około 42,4%. Obejmuje on nie tylko niski dochód, lecz także braki w edukacji, ochronie zdrowia oraz dostępie do wody, sanitariatów i elektryczności.
Nowsze dane wskazują na stopniową poprawę. Według progu 4,20 USD dziennie odsetek ludności żyjącej w ubóstwie zmniejszył się z 27% w 2024 r. do 25,2% w 2025 r., co oznacza wyjście z ubóstwa około 55 tys. osób.
Ubóstwo pozostaje jednak silnie skoncentrowane na obszarach wiejskich. Wynika z niskiej produktywności rolnictwa i gospodarki pastoralnej, wysokiej nieformalności, niedostatków infrastruktury oraz nierównego dostępu do edukacji i usług.
Dochody z sektora wydobywczego mogą ograniczyć ubóstwo tylko wtedy, gdy zostaną przeznaczone na rozwój wsi, usługi społeczne oraz sektory tworzące trwałe miejsca pracy.
Strukturalne atuty gospodarcze
Zasoby naturalne i potencjał energetyczny
Najważniejszym atutem Mauretanii są zasoby naturalne: rudy żelaza, złoto, miedź, łowiska Atlantyku oraz gaz ziemny. Stanowią one podstawę obecnego modelu gospodarczego i mogą finansować jego przyszłą transformację.
Rozpoczęcie wydobycia i eksportu gazu w 2025 r. może istotnie zwiększyć dochody eksportowe oraz fiskalne. W połączeniu z wpływami ze złota, rud żelaza i rybołówstwa daje to państwu możliwość finansowania inwestycji w edukację, ochronę zdrowia, infrastrukturę i zabezpieczenie społeczne.
Zasoby naturalne są jednak zarówno szansą, jak i źródłem ryzyka. Mogą stać się fundamentem nowego modelu rozwoju, jeśli dochody będą przejrzyście zarządzane i inwestowane. Ich nieefektywne wykorzystanie może natomiast utrwalić zależność od surowców i nie przełożyć się na trwałą poprawę warunków życia.
Położenie geograficzne i korytarze handlowe
Mauretania leży na styku Afryki Północnej i Zachodniej oraz ma dostęp do Atlantyku. Położenie to stwarza możliwość rozwoju korytarzy handlowych łączących Sahel z rynkami światowymi poprzez porty morskie.
Wykorzystanie tego potencjału wymaga inwestycji w porty, drogi, kolej i systemy logistyczne. Niezbędne są również sprawniejsze procedury celne i administracyjne. Rozwój korytarzy może wspierać nie tylko eksport surowców, lecz także usługi transportowe, logistykę, handel regionalny i działalność portową.
Potencjał demograficzny i miejski
Mauretania ma stosunkowo młodą populację i szybko rosnący poziom urbanizacji. W latach 2025–2026 w miastach mieszkało około 61% ludności. Koncentracja mieszkańców w ośrodkach miejskich może poprawiać dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i infrastruktury oraz sprzyjać rozwojowi sektora prywatnego.
Kraj może wykorzystać dywidendę demograficzną poprzez inwestycje w edukację, zdrowie i szkolnictwo zawodowe. Warunkiem jest jednak tworzenie miejsc pracy poza sektorem wydobywczym.
Urbanizacja może wspierać rozwój usług, technologii i przemysłu lekkiego, ale bez odpowiedniej polityki grozi rozrostem nieformalnego handlu, bezrobocia i ubogich dzielnic miejskich.
Strukturalne ograniczenia i ryzyka rozwojowe
Ekstremalne warunki środowiskowe i zmiana klimatu
Dominacja pustyni, ograniczona powierzchnia ziemi ornej i podatność na zmiany klimatu należą do najpoważniejszych barier rozwojowych. Grunty nadające się pod uprawę stanowią jedynie około 0,4–0,5% powierzchni kraju. Susze, nieregularne opady i pustynnienie mogą dodatkowo obniżać produkcję rolną oraz degradować ekosystemy wykorzystywane przez hodowców.
Mauretania musi rozwijać gospodarkę odporną na klimat, inwestując w irygację, ochronę przed suszami, zarządzanie wodą i zabezpieczanie gleb. Trudności potęgują rozproszone osadnictwo i wysokie koszty infrastruktury. W dłuższej perspektywie zmiana klimatu może zwiększać migracje wewnętrzne i zewnętrzne oraz presję na miasta i rynek pracy.
Koncentracja gospodarki i ryzyko pułapki surowcowej
Ponad 70% eksportu pochodzi z wydobycia, a ponad połowa bezpośrednich inwestycji zagranicznych trafia do tego sektora. Jednocześnie przemysł przetwórczy, rolnictwo komercyjne i zaawansowane usługi pozostają słabo rozwinięte. Prowadzi to do zmienności wzrostu i ogranicza poprawę produktywności.
Silny sektor surowcowy może również wywoływać objawy choroby holenderskiej, utrudniając rozwój innych gałęzi eksportowych. Ponieważ wydobycie tworzy niewiele miejsc pracy, okresy wysokich cen surowców nie przynoszą automatycznie szerokiej poprawy sytuacji społecznej.
Bez skutecznej dywersyfikacji Mauretania może pozostać gospodarką zależną od cen rud żelaza, złota, miedzi i gazu. Ograniczałoby to możliwości tworzenia klasy średniej i zwiększało ryzyko niestabilności gospodarczej oraz społecznej.
Ograniczenia instytucjonalne i infrastrukturalne
Wysoka nieformalność, ograniczony dostęp do finansowania, słaby klimat biznesowy i niedostateczne wsparcie małych przedsiębiorstw utrudniają rozwój działalności o wysokiej wartości dodanej. Przedsiębiorstwa państwowe w energetyce, gospodarce wodnej, rolnictwie i górnictwie wymagają natomiast modernizacji oraz poprawy efektywności.
Mauretania musi równocześnie rozwijać instytucje, system regulacyjny i podstawową infrastrukturę. Brak postępu może utrwalać niską produktywność, nieformalność i zależność od surowców. Z kolei sprawna administracja, stabilne regulacje oraz dostępna infrastruktura energetyczna, transportowa i cyfrowa mogą stworzyć podstawy rozwoju nowych sektorów.
Nierówności przestrzenne i społeczne
W 2019 r. poniżej progu 3,65 USD dziennie żyło około 12,8% mieszkańców miast i 38,1% mieszkańców wsi. Obszary wiejskie odnotowują również większe braki w dostępie do edukacji, wody, sanitariatów i energii elektrycznej.
Mauretania musi nie tylko podnosić ogólny poziom dochodów i usług, lecz także zapewnić, aby korzyści ze wzrostu docierały do społeczności wiejskich, kobiet, dzieci i osób o niskim poziomie wykształcenia. Wymaga to odpowiednio ukierunkowanych inwestycji społecznych, ochrony socjalnej oraz programów zatrudnienia.
Utrzymujące się nierówności mogą osłabiać spójność społeczną i stabilność polityczną, dlatego model surowcowy musi zostać uzupełniony skuteczną polityką włączenia społecznego.
Lokalne przykłady sektorów i projektów rozwojowych
Morskie złoża gazu i ich znaczenie dla modelu rozwoju
Jednym z najważniejszych projektów mogących zmienić model gospodarczy Mauretanii jest eksploatacja morskich złóż gazu ziemnego wspólnie z Senegalem. Produkcja komercyjna rozpoczęła się w 2025 r., po budowie rozbudowanej infrastruktury wydobywczej i transportowej.
Dochody z eksportu gazu mogą poprawić sytuację fiskalną i bilans płatniczy. Państwo powinno jednak stworzyć skuteczne mechanizmy zarządzania wpływami, w tym fundusz stabilizacyjny lub inwestycyjny, który ograniczałby skutki wahań cen i zapewniał finansowanie długoterminowych projektów.
Projekt gazowy może stać się symbolem sukcesu albo porażki modelu surowcowego. Jeśli dochody zostaną przeznaczone na inwestycje rozwojowe, mogą przyspieszyć transformację. Jeśli zostaną skonsumowane bez tworzenia trwałych aktywów, zwiększą zależność kraju od surowców.
Partnerstwo rybackie z Unią Europejską
Umowa o partnerstwie w sprawie zrównoważonych połowów zapewnia statkom z dziesięciu państw UE dostęp do mauretańskiej strefy ekonomicznej. W zamian Mauretania otrzymuje 57,5 mln euro rocznie za dostęp do zasobów oraz 16,5 mln euro wsparcia sektorowego.
Porozumienie zapewnia stabilne dochody dewizowe i finansowanie modernizacji sektora. Wymaga jednak skutecznego nadzoru nad połowami, aby zapobiegać degradacji zasobów. Rozbudowa krajowego przetwórstwa rybnego mogłaby zwiększyć wartość dodaną, zatrudnienie oraz korzyści pozostające w gospodarce Mauretanii.
Programy rozwoju obszarów wiejskich i odporności klimatycznej
Rozwój wsi i adaptacja do zmian klimatu są ważnymi elementami SCAPP oraz projektów finansowanych przez AFD i Bank Światowy. Około 63% finansowania AFD w Mauretanii w 2025 r. przeznaczono na inicjatywy związane z odpornością klimatyczną.
Projekty koncentrują się na kilku powiązanych obszarach:
- Gospodarka wodna – rozwój systemów zaopatrzenia w wodę i infrastruktury sanitarnej;
- Odporność na susze – ochrona ludności i działalności rolniczej przed skutkami niedoboru opadów;
- Zrównoważone rolnictwo – poprawa produktywności przy ograniczonych zasobach ziemi i wody;
- Wsparcie instytucjonalne – pomoc dla SONADER oraz instytucji odpowiedzialnych za wodę i sanitariaty, takich jak SNDE, ONSER i ONAS.
Inwestycje te mają zwiększać produktywność rolnictwa, poprawiać zdrowie i warunki życia oraz ograniczać podatność ludności wiejskiej na susze. Ich powodzenie będzie miało istotny wpływ na zmniejszenie różnic między wsią a miastem.
Wsparcie sektora publicznego i przedsiębiorstw państwowych
AFD wspiera przedsiębiorstwa państwowe działające w energetyce, gospodarce wodnej, sanitariatach, rolnictwie i górnictwie. Pomoc obejmuje finansowanie inwestycji, poprawę wydajności oraz modernizację systemów zarządzania.
Przedsiębiorstwa państwowe są kluczowymi dostawcami usług i wykonawcami inwestycji infrastrukturalnych. Ich modernizacja jest potrzebna zarówno do poprawy warunków życia, jak i do rozwoju sektora prywatnego, który zależy od niezawodnych dostaw energii i wody oraz sprawnej infrastruktury logistycznej.