Profil gospodarczy Sudanu łączy cechy tradycyjnej gospodarki rolnej z doświadczeniem boomu naftowego oraz późniejszą próbą oparcia wzrostu na rolnictwie towarowym i wydobyciu złota. Kraj pozostaje gospodarką o niskim lub niższym średnim poziomie dochodu, z dominującym rolnictwem, rosnącym, lecz nierównomiernie rozwiniętym sektorem usług oraz słabym przemysłem przetwórczym.
Najważniejsze atuty i bariery rozwoju Sudanu obejmują:
- Zasoby rolne – rozległe grunty uprawne, dostęp do wód Nilu i tradycję wielkoskalowych systemów irygacyjnych;
- Surowce naturalne – przede wszystkim złoto oraz wyjątkową pozycję na światowym rynku gumy arabskiej;
- Położenie geograficzne – dostęp do Morza Czerwonego i międzynarodowych szlaków handlowych przez Port Sudan;
- Bariery strukturalne – długotrwałe konflikty, niestabilność makroekonomiczną, słabość instytucji oraz niski poziom kapitału ludzkiego.
Ogólny profil gospodarki Sudanu
Terytorialny i statystyczny zakres opisu
Podstawą oceny gospodarki Sudanu jest precyzyjne określenie zakresu terytorialnego danych. Termin „Sudan” odnosi się tutaj do Republiki Sudanu w granicach obowiązujących po secesji Sudanu Południowego w 2011 roku, zgodnie z klasyfikacjami Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego.
Dane sprzed 2011 roku, zwłaszcza dotyczące wydobycia ropy i eksportu surowców, obejmują dawny Sudan wraz z obszarem dzisiejszego Sudanu Południowego. Ma to duże znaczenie, ponieważ większość złóż ropy znajdowała się na południu. Analizując rozwój kraju, należy więc oddzielić instytucjonalne i makroekonomiczne dziedzictwo boomu naftowego od obecnej bazy zasobowej Sudanu.
Dane demograficzne i makroekonomiczne są na ogół agregatami krajowymi. Bank Światowy szacował populację Sudanu na 48,1 mln mieszkańców w 2023 roku, a w 2025 roku na około 51,7 mln. Duża i szybko rosnąca ludność, skoncentrowana w znacznej mierze na obszarach wiejskich, jest zarówno potencjalnym zasobem pracy, jak i źródłem presji na infrastrukturę, usługi publiczne oraz zasoby naturalne.
Część wskaźników ubóstwa, nierówności i kapitału ludzkiego opiera się na danych sprzed wielu lat, dlatego nie uwzględnia najnowszych konfliktów i wstrząsów gospodarczych. Według Banku Światowego w 2014 roku 15,3% ludności żyło poniżej progu 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 roku, a 49,7% poniżej progu 3,65 USD. Współczynnik Giniego wynosił 34,2.
Poziom rozwoju i miejsce w klasyfikacjach międzynarodowych
Sudan jest zaliczany do krajów o niskim lub niższym średnim poziomie dochodu, zależnie od aktualnych progów klasyfikacyjnych. W 2023 roku nominalny PKB kraju szacowano na około 109,3 mld USD, czyli 2271,2 USD na mieszkańca w cenach bieżących. Dla 2025 roku baza Banku Światowego podawała 1164,5 USD na mieszkańca.
Duże różnice między wartościami PKB na mieszkańca pokazują podatność gospodarki na wstrząsy, zmiany kursu walutowego i dynamikę cen krajowych.
Pod względem rozwoju społecznego Sudan znajduje się w dolnej części światowych zestawień. W 2019 roku zajmował 169. pozycję w rankingu HDI. Oczekiwana długość życia przy urodzeniu wynosiła 65,6 roku w 2022 roku, a współczynnik skolaryzacji brutto w szkolnictwie podstawowym osiągał 77,8% w 2018 roku.
Gospodarkę cechują niski poziom inwestycji, wysoka konsumpcja oraz podatność handlu zagranicznego na zmiany cen i wolumenu eksportowanych surowców. Według Afrykańskiego Banku Rozwoju udział inwestycji brutto w PKB wzrósł z około 11,5% w 2000 roku do 16,3% w 2021 roku. Udział konsumpcji prywatnej spadł w tym czasie z 86,0% do 84,9%, natomiast saldo eksportu netto pogorszyło się z 3,3% PKB do około −7,9% PKB.
Sudan opiera rozwój przede wszystkim na bieżącej konsumpcji, przy niedostatecznej akumulacji kapitału i rosnącej zależności od finansowania zewnętrznego.
Ubóstwo, nierówności i wymiar społeczny gospodarki
Ubóstwo i wrażliwość społeczna są trwałymi elementami gospodarki Sudanu. Dane z 2014 roku wskazują, że niemal połowa mieszkańców żyła poniżej progu 3,65 USD dziennie. W kraju silnie zależnym od rolnictwa oznacza to wysoką podatność gospodarstw domowych na susze, wahania cen żywności i inne wstrząsy gospodarcze.
Ubóstwo ma przede wszystkim charakter wiejski i jest związane z niską produktywnością tradycyjnego rolnictwa oraz ograniczonym dostępem do edukacji, opieki zdrowotnej i infrastruktury.
Współczynnik Giniego na poziomie 34,2 wskazywał w 2014 roku na umiarkowane nierówności dochodowe. Relatywnie niska wartość może jednak wynikać z koncentracji dużej części ludności w najniższych przedziałach dochodów. Istotne pozostają również nierówności regionalne i etniczne, których proste wskaźniki dochodowe nie pokazują w pełni.
Brak aktualnych, reprezentatywnych danych utrudnia dokładną ocenę obecnej skali ubóstwa. Modelowe szacunki Banku Światowego wskazują jednak na jego znaczny wzrost, powiązany ze spadkiem PKB, wysoką inflacją, konfliktami i ograniczoną zdolnością państwa do finansowania usług publicznych.
Historyczne uwarunkowania modelu rozwoju
Dziedzictwo kolonialne i wczesna industrializacja irygacyjna
W historii gospodarczej Sudanu szczególną rolę odegrała intensywna uprawa bawełny na terenach nawadnianych. W okresie brytyjsko-egipskiego kondominium powstały rozległe systemy irygacyjne w środkowej części kraju. Najważniejszym z nich był projekt Gezira, oparty na rozprowadzaniu wód Nilu Błękitnego przez sieć kanałów.
Według FAO około 2000 roku 11% powierzchni uprawnej Sudanu było wyposażone w infrastrukturę irygacyjną. Inwestycje nastawione na eksport bawełny i zaopatrywanie przemysłu tekstylnego metropolii ukształtowały trwały model gospodarczy.
Duże projekty państwowe i quasi-państwowe zaczęły odgrywać kluczową rolę w rolnictwie, podczas gdy małe gospodarstwa pozostawały na marginesie modernizacji. Utrwaliło to dualizm sektora: nowoczesne plantacje irygowane współistniały z ekstensywnymi uprawami deszczowymi w regionach peryferyjnych, takich jak Kordofan i Darfur.
Po uzyskaniu niepodległości w 1956 roku Sudan kontynuował strategię opartą na rolnictwie irygacyjnym i eksporcie bawełny, gumy arabskiej oraz produktów zwierzęcych. Na początku XXI wieku rolnictwo odpowiadało za około 45% PKB, dwie trzecie zatrudnienia i ponad 90% eksportu nienaftowego.
Od reform stabilizacyjnych do boomu naftowego
W latach 70. i 80. XX wieku Sudan podejmował próby stabilizacji makroekonomicznej i reform strukturalnych, często we współpracy z Międzynarodowym Funduszem Walutowym oraz Bankiem Światowym. Zadłużenie, inflacja i konflikty wewnętrzne ograniczały jednak skuteczność tych działań.
W latach 90. wprowadzono reformy obejmujące liberalizację kursu walutowego, poprawę zarządzania finansami publicznymi i redukcję wydatków budżetowych. Stabilizacja wiązała się z wysokimi kosztami społecznymi, ponieważ udział wydatków publicznych w PKB spadł o ponad połowę. Ograniczyło to inwestycje w infrastrukturę, edukację i ochronę zdrowia.
Przełom nastąpił pod koniec lat 90., gdy uruchomiono wydobycie ropy na szeroką skalę. Między 1999 a 2010 rokiem nominalny dochód narodowy dawnego Sudanu wzrósł sześciokrotnie — z około 10 mld USD do 60 mld USD. Realny PKB na mieszkańca zwiększył się o około 55%, z 334 USD do 524 USD w cenach z 2000 roku.
Przychody z ropy odpowiadały średnio za około 13% dochodu narodowego brutto rocznie, a łączne dochody naftowe uzyskane w latach 1999–2011 wyniosły około 83 mld USD. Boom surowcowy nie został jednak wykorzystany do wystarczającej rozbudowy kapitału ludzkiego, infrastruktury i przemysłu.
W latach 2000–2010 skorygowane oszczędności netto wynosiły średnio około −7,4% dochodu narodowego brutto rocznie. Ujemny wynik odzwierciedlał intensywną eksploatację ropy, niewystarczające inwestycje netto i degradację środowiska. Znaczna część dochodów została przeznaczona na konsumpcję oraz bieżące wydatki.
Secesja Sudanu Południowego i koniec boomu naftowego
Secesja Sudanu Południowego w 2011 roku zasadniczo zmieniła geografię zasobów i strukturę eksportu. Większość złóż ropy znalazła się na terytorium nowego państwa. Eksport ropy z Sudanu spadł do około 110 mln USD, czyli 11,7% całego eksportu.
Sudan w krótkim czasie utracił najważniejsze źródło dochodów budżetowych i walut obcych, co wymusiło poszukiwanie nowych filarów eksportu.
Najważniejszym z nich stało się złoto. W jednym z pierwszych okresów pomiarowych po secesji jego eksport osiągnął 644 mln USD, czyli niemal sześciokrotnie więcej niż eksport produktów naftowych. Udział złota w całym eksporcie wzrósł do około 70%.
Produkcja złota opiera się częściowo na małoskalowym, nieformalnym górnictwie i wiąże się z wysokim ryzykiem środowiskowym, fiskalnym oraz społecznym. Zastąpienie ropy złotem nie doprowadziło do rzeczywistej dywersyfikacji, lecz utrwaliło model oparty na eksporcie surowców.
Spadek dochodów naftowych wywołał kryzys finansów publicznych, wzrost zadłużenia i presję inflacyjną. Większego znaczenia nabrały bilans handlowy, inwestycje zagraniczne oraz przekazy od diaspory, ale nie zdołały one w pełni zastąpić utraconych wpływów.
Konflikty, instytucje i niedokończona transformacja
Od wojen domowych w drugiej połowie XX wieku po współczesne konflikty polityczne Sudan doświadcza nakładających się kryzysów bezpieczeństwa i gospodarki. Walki niszczą infrastrukturę, powodują przesiedlenia ludności oraz ograniczają działalność rolniczą i przedsiębiorczość.
Konflikty nie są jedynie okresowym zakłóceniem, lecz trwałym czynnikiem osłabiającym instytucje, inwestycje i zaufanie społeczne.
Udział usług w PKB wzrósł z około 50% w 1980 roku do około 53% w 2013 roku, natomiast średni udział przemysłu wytwórczego w latach 2015–2020 wynosił zaledwie 7,7%. Wzrost usług wynikał głównie z ekspansji handlu detalicznego, transportu i gastronomii, a nie z rozwoju zaawansowanych usług biznesowych i produkcyjnych.
Struktura sektorowa i specjalizacje gospodarcze
Rolnictwo jako trzon gospodarki
Rolnictwo pozostaje podstawą gospodarki Sudanu. W latach 2002–2004 odpowiadało średnio za 45,4% PKB, zapewniało utrzymanie około trzech czwartych ludności, tworzyło dwie trzecie miejsc pracy, dostarczało około 60% surowców dla przemysłu i generowało ponad 90% eksportu nienaftowego.
Produktywność rolnictwa, struktura własności ziemi i sprawność systemów irygacyjnych wpływają na całą gospodarkę oraz poziom życia większości mieszkańców.
FAO wyróżnia trzy podstawowe systemy produkcji rolnej w Sudanie:
- Uprawy irygowane – odpowiadają za niemal całą produkcję bawełny, pszenicy i trzciny cukrowej oraz znaczną część produkcji orzeszków ziemnych i sorgo;
- Uprawy deszczowe półzmechanizowane – wykorzystują maszyny głównie podczas podstawowych prac polowych, takich jak orka;
- Tradycyjne uprawy deszczowe – obejmują około 9,2 mln hektarów, przede wszystkim w Kordofanie, Darfurze oraz regionach Nilu Białego i Nilu Błękitnego.
Struktura ta odzwierciedla głęboki dualizm między subsystencyjnymi gospodarstwami deszczowymi a wielkoskalowymi projektami komercyjnymi.
Szczególne znaczenie ma guma arabska, czyli żywica pozyskiwana z akacji i wykorzystywana między innymi w przemyśle spożywczym oraz farmaceutycznym. Sudan jest największym producentem gumy arabskiej na świecie. Na początku XXI wieku eksportował 20–40 tys. ton rocznie, osiągając przychody rzędu 50–80 mln USD.
Niedostatecznie rozwinięte lokalne przetwórstwo sprawia jednak, że znaczna część wartości dodanej powstaje poza Sudanem.
Istotną rolę odgrywa także hodowla. Na początku XXI wieku pogłowie bydła, kóz, owiec i wielbłądów sięgało około 130 mln sztuk. Produkcja zwierzęca jest podstawowym źródłem utrzymania społeczności pasterskich oraz ważnym źródłem eksportu mięsa i żywych zwierząt.
Duże pogłowie stanowi zarazem wyzwanie środowiskowe. Przy ograniczonej bazie paszowej nadmierny wypas może przyspieszać degradację pastwisk i pustynnienie.
Przemysł wydobywczy i przetwórczy
Przemysł Sudanu jest zdominowany przez wydobycie, natomiast przetwórstwo pozostaje słabo rozwinięte. W okresie boomu najważniejszą gałęzią był sektor naftowy. Po secesji Sudanu Południowego jego znaczenie spadło, a obecna rola wynika głównie z infrastruktury przesyłowej i usług tranzytowych.
Centralnym elementem sektora wydobywczego stało się górnictwo złota. Surowiec pozyskują zarówno przedsiębiorstwa przemysłowe, jak i liczne małoskalowe kopalnie rzemieślnicze, często działające poza formalnym systemem gospodarczym.
Rozwój wydobycia złota był odpowiedzią na utratę ropy, ale nie rozwiązał problemu uzależnienia od cen surowców i niedostatecznej dywersyfikacji.
Udział przemysłu przetwórczego w PKB utrzymuje się na poziomie około 7–8%. Sektor obejmuje głównie przetwórstwo spożywcze, młyny zbożowe, cukrownie, produkcję tekstyliów, prostą obróbkę metali i ograniczoną produkcję chemikaliów.
Duże znaczenie mają przedsiębiorstwa państwowe i półpaństwowe. Dominują gałęzie związane z rolnictwem i podstawową konsumpcją, natomiast produkcja maszyn, elektroniki oraz innych zaawansowanych wyrobów pozostaje marginalna.
Usługi – rosnący, ale zróżnicowany sektor
Usługi tworzą największą część PKB, lecz ich strukturę zdominowały handel i transport. W latach 2015–2020 sektor ten był głównym źródłem spadku PKB, a jego ujemny wkład wynosił około −0,85 punktu procentowego rocznie.
Do najważniejszych rodzajów działalności usługowej należą:
- handel detaliczny i hurtowy,
- transport lokalny i magazynowanie,
- gastronomia i hotelarstwo,
- telekomunikacja,
- usługi finansowe.
Profesjonalne usługi biznesowe, inżynieryjne i finansowe są słabo rozwinięte. Wzrost udziału usług wynika głównie z urbanizacji i ekspansji sektora nieformalnego, a nie z szerokiej modernizacji gospodarki.
Usługi bankowe są regulowane przez Bank Centralny Sudanu. Instytucja odpowiada za stabilność cen i kursu walutowego, emisję pieniądza, sprawność systemu bankowego, politykę pieniężną i nadzór nad płatnościami, z uwzględnieniem zasad prawa islamskiego.
Handel zagraniczny i integracja z gospodarką światową
Historyczna struktura eksportu – od bawełny do ropy
Eksport Sudanu przeszedł od dominacji produktów rolnych, przez ropę w latach 1999–2011, do układu opartego przede wszystkim na złocie i surowcach rolnych. Przed boomem naftowym najważniejszymi towarami były bawełna, nasiona oleiste, żywe zwierzęta i guma arabska.
Boom naftowy radykalnie zmienił strukturę handlu. Udział ropy w eksporcie przekroczył 80%, a wpływy z niej odpowiadały za około 13% dochodu narodowego brutto rocznie. Znaczenie tradycyjnych produktów rolnych wyraźnie zmalało.
Dominacja jednego produktu zwiększyła podatność kraju na wahania cen światowych oraz polityczne decyzje dotyczące podziału dochodów.
Eksport po boomie naftowym – złoto i produkty rolne
Po secesji Sudanu Południowego udział ropy w eksporcie spadł do 11,7%, podczas gdy udział złota wzrósł do około 70%. Sudan stał się eksporterem złota zamiast ropy, ale nadal pozostał zależny od jednego surowca.
Ważne pozycje eksportowe obejmują również bawełnę, nasiona oleiste, żywe zwierzęta i gumę arabską. Dywersyfikacja w kierunku niszowych produktów rolnych może zmniejszać ryzyko związane z cenami złota. Bez rozwoju przetwórstwa wartość dodana pozostaje jednak niewielka.
Bilans handlowy, partnerzy i globalne łańcuchy wartości
Sudan eksportuje przede wszystkim surowce, a importuje dobra przetworzone, technologie, paliwa i część żywności. Udział eksportu netto w PKB spadł z 3,3% w 2000 roku do około −7,9% w 2021 roku.
Strukturalny deficyt handlowy zwiększa zależność Sudanu od finansowania zewnętrznego, zadłużenia i przekazów od diaspory.
Ograniczona różnorodność eksportu utrudnia integrację ze złożonymi globalnymi łańcuchami wartości. Sudan uczestniczy w handlu światowym przede wszystkim jako dostawca surowców, a nie producent komponentów, wyrobów gotowych czy wyspecjalizowanych usług.
Najsilniejsze powiązania handlowe łączą kraj z państwami Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Azji. Znaczenie ma zarówno dostęp do Morza Czerwonego przez Port Sudan, jak i światowy popyt na złoto oraz produkty rolne.
Struktura eksportu – porównanie wybranych okresów
Zmiany udziału najważniejszych grup produktów przedstawiają się następująco:
| Okres lub produkt | Udział w eksporcie ogółem | Źródło |
|---|---|---|
| Ropa naftowa, około 2000–2010 | ponad 80% | Bank Światowy |
| Ropa naftowa, po 2011 roku | 11,7% | Bank Światowy |
| Złoto, po 2011 roku | około 70% | Bank Światowy |
| Rolnictwo nienaftowe na początku XXI wieku | ponad 90% eksportu nienaftowego | FAO |
Zestawienie pokazuje przejście od dominacji ropy do dominacji złota przy utrzymującej się roli produktów rolnych. Zmiana głównego surowca eksportowego nie rozwiązała problemu słabego przetwórstwa i ograniczonej dywersyfikacji.
Zasoby naturalne, infrastruktura i kapitał produkcyjny
Zasoby ziemi i wody
Ziemia i woda należą do najważniejszych aktywów Sudanu. Powierzchnia upraw irygowanych w dolinie Nilu wynosi około 1,7–2,1 mln hektarów, natomiast tradycyjne uprawy deszczowe zajmują około 9,2 mln hektarów.
W 2000 roku około 11% ziemi uprawnej było wyposażone w infrastrukturę irygacyjną, a 96% wody wykorzystywanej do nawadniania pochodziło ze źródeł powierzchniowych. Pełne wykorzystanie tego potencjału wymaga inwestycji w irygację, meliorację oraz ochronę gleby i zasobów wodnych.
Systemy takie jak Gezira potrzebują modernizacji. Duża część infrastruktury została zbudowana w okresie kolonialnym lub w pierwszych dekadach po uzyskaniu niepodległości i nie była regularnie odnawiana. Skutkiem są straty wody i malejąca efektywność produkcji.
FAO odnotowała, że w latach 1995–2000 powierzchnia objęta pełną kontrolą irygacji zmniejszała się o 0,9% rocznie. Bez modernizacji systemów wodnych rolnictwo pozostanie podatne na zmienność opadów i skutki zmian klimatycznych.
Zasoby mineralne i energetyczne
Poza ropą Sudan posiada złoto, inne metale i kamienie szlachetne. Największe znaczenie gospodarcze ma obecnie złoto, będące podstawowym źródłem wpływów eksportowych. Jego wydobycie, zwłaszcza w małoskalowym górnictwie, wiąże się jednak z poważnymi wyzwaniami środowiskowymi, fiskalnymi i społecznymi.
Inne surowce mineralne mogą w przyszłości uzupełnić strukturę gospodarki. Ich efektywne wykorzystanie wymaga przejrzystych regulacji, kontroli środowiskowej, inwestycji i sprawnego systemu podatkowego.
Utrata większości złóż ropy zwiększyła zależność od importowanych paliw oraz podniosła znaczenie krajowych zasobów energetycznych. Potencjał hydroenergetyczny Nilu wymaga dużych inwestycji, współpracy międzynarodowej i zrównoważonego zarządzania wodą.
Infrastruktura transportowa, komunikacyjna i produkcyjna
Jakość infrastruktury decyduje o integracji rynku krajowego i dostępie do handlu międzynarodowego. Sudan ma znaczną lukę w zakresie dróg, kolei, portów i sieci energetycznych. Ograniczenie wydatków publicznych w latach 90. dodatkowo pogorszyło stan istniejącej infrastruktury.
Słaba sieć transportowa podnosi koszty działalności, ogranicza rolnikom dostęp do rynków i zmniejsza atrakcyjność kraju dla inwestorów.
Strategiczne znaczenie ma Port Sudan nad Morzem Czerwonym. Jest głównym punktem obsługi eksportu surowców oraz importu dóbr kapitałowych i konsumpcyjnych. Jego efektywność zależy od jakości zarządzania, stanu urządzeń portowych i połączeń z pozostałą częścią kraju.
Sieci telekomunikacyjne i cyfrowe rozwinęły się w ostatnich dekadach, lecz nadal występują duże różnice między miastami a obszarami wiejskimi. Rozbudowa infrastruktury cyfrowej może wspierać rozwój usług, administracji publicznej oraz dostęp rolników i przedsiębiorców do rynków.
Kapitał produkcyjny w rolnictwie obejmuje maszyny, magazyny i zakłady przetwórcze o bardzo zróżnicowanym wieku i jakości. Wzrost produktywności wymaga inwestycji w mechanizację, przechowalnictwo, logistykę i lokalne przetwórstwo.
Instytucje gospodarcze i ramy regulacyjne
Bank centralny, polityka pieniężna i inflacja
Bank Centralny Sudanu odpowiada za stabilność cen i kursu walutowego, emisję pieniądza, sprawność systemu bankowego, politykę pieniężną i nadzór nad płatnościami. Jego działania uwzględniają zasady prawa islamskiego, co wpływa na konstrukcję instrumentów finansowych i funkcjonowanie banków komercyjnych.
Według Międzynarodowego Funduszu Walutowego głównymi czynnikami inflacji są wielkość pieniądza rezerwowego, kurs walutowy, monetyzacja deficytu oraz polityka płacowa. Finansowanie wydatków państwa przez bank centralny, osłabienie waluty i szybki wzrost podaży pieniądza nasilają presję cenową.
Średnioroczna inflacja wynosiła 163,3% w 2020 roku, 359,7% w 2021 roku i 138,8% w 2022 roku. Stabilizacja cen wymaga skoordynowanych reform fiskalnych i monetarnych, a nie jedynie operacyjnych zmian instrumentów banku centralnego.
System fiskalny, zadłużenie i inicjatywa HIPC
Finanse publiczne Sudanu od dawna są obciążone wysokim zadłużeniem zewnętrznym, niskimi dochodami podatkowymi i rozległymi potrzebami społecznymi. W latach 90. stabilizację osiągano przede wszystkim przez redukcję wydatków, co ograniczyło inwestycje w infrastrukturę, edukację i ochronę zdrowia.
Dochody budżetowe spadły z około 10% PKB w 2022 roku do poniżej 5% PKB w latach 2024–2025. Pokazuje to słabość aparatu fiskalnego, niską ściągalność podatków i uzależnienie od dochodów surowcowych.
Niedobór dochodów publicznych ogranicza zdolność państwa do finansowania podstawowych usług, bezpieczeństwa socjalnego i inwestycji rozwojowych.
Duże znaczenie ma inicjatywa HIPC, której celem jest ograniczenie zadłużenia najuboższych państw do poziomu możliwego do obsługi. Wznowienie procesu dla Sudanu mogłoby umożliwić redukcję części długu i stworzyć przestrzeń fiskalną na inwestycje w rolnictwo, edukację, ochronę zdrowia oraz infrastrukturę.
Ramy regulacyjne dla inwestycji i biznesu
Według UNCTAD Sudan przyjął wiele przepisów zgodnych z dobrymi praktykami międzynarodowymi. Ich wdrażanie utrudniają jednak brak aktów wykonawczych, słabe instytucje i niewystarczająca koordynacja administracji.
Najważniejsze potrzeby regulacyjne obejmują:
- ujednolicenie zasad traktowania inwestorów krajowych i zagranicznych,
- doprecyzowanie definicji bezpośrednich inwestycji zagranicznych,
- uproszczenie procedur zakładania działalności gospodarczej,
- usprawnienie dostępu do gruntów,
- zwiększenie przejrzystości i przewidywalności systemu podatkowego.
UNCTAD rekomenduje również utworzenie niezależnej, finansowanej publicznie agencji promocji inwestycji. Jej zadaniem byłoby przyciąganie kapitału między innymi do rolnictwa, górnictwa i turystyki.
Ład instytucjonalny i prawo
Reformy instytucjonalne przynosiły słabsze rezultaty niż działania makroekonomiczne. Najważniejsze problemy obejmują niską jakość administracji, niedostateczną przejrzystość, korupcję i ograniczoną odpowiedzialność władz publicznych.
Słabość instytucji utrudnia wdrażanie polityk, przyciąganie inwestycji, zarządzanie zasobami i pokojowe rozwiązywanie konfliktów.
Sudan przyjął wiele nowoczesnych ram prawnych, ale ma trudności z ich praktycznym stosowaniem. Niestabilność polityczna ogranicza ciągłość reform. Formalną modernizację przepisów należy więc odróżniać od rzeczywistej poprawy zarządzania publicznego.
Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki
Demografia i dynamika ludności
Liczba ludności Sudanu wzrosła z około 38,0 mln w 2015 roku do 48,1 mln w 2023 roku i 49,4 mln w 2024 roku. Roczne tempo wzrostu populacji wynosiło około 2,6–3,3%.
Szybki przyrost ludności może przynieść dywidendę demograficzną tylko wtedy, gdy gospodarka stworzy wystarczającą liczbę produktywnych miejsc pracy.
Struktura wieku jest młoda, a osoby w wieku 15–24 lat stanowią znaczną część potencjalnej siły roboczej. Może to wspierać rozwój, ale wymaga odpowiednich inwestycji w edukację, szkolnictwo zawodowe, zdrowie i przedsiębiorczość.
Struktura rynku pracy i bezrobocie
Rynek pracy jest zdominowany przez rolnictwo i sektor nieformalny. Rolnictwo zapewnia około dwie trzecie miejsc pracy, dlatego dochody większości pracowników zależą od warunków klimatycznych, produktywności gospodarstw i możliwości podejmowania działalności pozarolniczej.
Modelowe szacunki wskazują, że w 2023 i 2024 roku stopa bezrobocia wynosiła około 20%. Problem jest szczególnie dotkliwy wśród młodzieży i odzwierciedla słabą industrializację, ograniczony formalny sektor usług oraz ukryte bezrobocie w rolnictwie.
Udział kobiet w rynku pracy
Aktywność zawodowa kobiet jest niska z powodu barier kulturowych i strukturalnych. Według modelowanych danych Międzynarodowej Organizacji Pracy współczynnik aktywności kobiet wynosił 27,049% w 1994 roku, a w grupie wiekowej 15–64 lata spadł do 17,278% w 2020 roku.
Niski udział kobiet w rynku pracy ogranicza wykorzystanie krajowego kapitału ludzkiego i potencjał wzrostu dochodów gospodarstw domowych.
Znaczna część mieszkańców pracuje na własny rachunek, w gospodarstwach rodzinnych lub w sektorze nieformalnym. Udział pracowników najemnych w zatrudnieniu wynosił około 49,8% w 1995 roku, co odzwierciedla rolniczy charakter gospodarki i ograniczony rozwój przemysłu.
Kapitał ludzki – edukacja i zdrowie
Dostęp do edukacji i ochrony zdrowia jest niedostateczny, szczególnie na obszarach wiejskich. Współczynnik skolaryzacji brutto w szkolnictwie podstawowym wynosił 77,8% w 2018 roku, a oczekiwana długość życia osiągała 65,6 roku w 2022 roku.
Konflikty, nierówności regionalne i niska jakość usług sprawiają, że podstawowe wskaźniki mogą zawyżać rzeczywisty poziom kapitału ludzkiego. Niski poziom wykształcenia ogranicza zdolność gospodarki do absorpcji technologii i rozwoju bardziej zaawansowanych sektorów.
Bez poprawy edukacji i zdrowia Sudan będzie miał trudności z modernizacją rolnictwa, przemysłu i usług.
Strukturalne atuty i ograniczenia rozwojowe
Atuty – zasoby, położenie i potencjał rolny
Najważniejsze przewagi rozwojowe Sudanu wynikają z zasobów naturalnych i położenia geograficznego:
- Ziemia i woda – około 1,7–2,1 mln hektarów gruntów irygowanych oraz 9,2 mln hektarów tradycyjnych upraw deszczowych tworzy bazę dla rolnictwa towarowego i subsystencyjnego;
- Hodowla – duże pogłowie zwierząt umożliwia rozwój przemysłu mięsnego, mleczarskiego, skórzanego i wełnianego;
- Guma arabska – pozycja największego producenta na świecie daje możliwość rozwoju lokalnego przetwórstwa, standaryzacji i własnych marek;
- Dostęp do Morza Czerwonego – Port Sudan może wspierać rozwój logistyki, handlu i usług transportowych.
Wykorzystanie tych przewag wymaga poprawy infrastruktury, usług weterynaryjnych, zarządzania zasobami wodnymi, norm sanitarnych oraz zdolności przetwórczych.
Ograniczenia – konflikty, instytucje i słaba industrializacja
Najpoważniejsze bariery rozwoju mają charakter wzajemnie powiązany:
- Konflikty wewnętrzne – niszczą infrastrukturę, powodują przesiedlenia, destabilizują instytucje i zniechęcają inwestorów;
- Słabe zarządzanie publiczne – korupcja, skomplikowane procedury i problemy z egzekwowaniem prawa utrudniają działalność gospodarczą;
- Niedostateczna industrializacja – udział przemysłu wytwórczego w PKB utrzymuje się na poziomie około 7–8%, co ogranicza produktywność i liczbę stabilnych miejsc pracy;
- Niski poziom kapitału ludzkiego – słabe wyniki edukacyjne i zdrowotne utrudniają modernizację oraz absorpcję technologii.
Bez ograniczenia tych barier potencjał zasobów naturalnych i strategicznego położenia nie przełoży się na trwały, szeroko odczuwalny wzrost gospodarczy.
Strukturalne sprzeczności modelu rozwoju
Model rozwoju Sudanu cechuje sprzeczność między bogactwem zasobów naturalnych a ubóstwem społecznym i słabością instytucji. Boom naftowy zwiększył dochód narodowy, lecz skorygowane oszczędności netto pozostały ujemne.
Zasoby naturalne nie zostały przekształcone w trwały kapitał fizyczny, ludzki i instytucjonalny, co stanowi klasyczny przejaw klątwy surowcowej.
Kolejna sprzeczność wynika z połączenia systemu finansowego opartego na prawie islamskim z potrzebą elastycznego finansowania inwestycji i polityki gospodarczej. Zakaz tradycyjnych instrumentów odsetkowych wymaga stosowania rozwiązań takich jak murabaha i sukuk. Instrumenty te mogą być efektywne, lecz ich wykorzystanie utrudniają słabe instytucje i niestabilność makroekonomiczna.
Model rozwoju i jego ewolucja
Rolniczo-surowcowy model rozwoju
Sudan reprezentuje model rozwoju oparty na rolnictwie i eksploatacji surowców, przy ograniczonym znaczeniu przemysłu przetwórczego oraz usług produkcyjnych. Na początku XXI wieku rolnictwo odpowiadało za około 45% PKB, było głównym pracodawcą i źródłem eksportu nienaftowego, natomiast ropa, a później złoto, generowały znaczną część wpływów zewnętrznych.
Modernizacja koncentrowała się bardziej na infrastrukturze irygacyjnej i wydobywczej niż na szerokiej industrializacji. Rolnictwo zachowało dualny charakter: nowoczesne uprawy irygowane współistnieją z tradycyjnymi systemami deszczowymi na obszarach półsuchych.
Korzyści z modernizacji skupiają się głównie na terenach irygowanych, podczas gdy regiony peryferyjne pozostają słabo zintegrowane z rynkiem i usługami publicznymi.
Epizod boomu surowcowego – model państwa naftowego
Boom z lat 1999–2010 był próbą przejścia do modelu państwa naftowego, w którym dochody z ropy finansują rozwój. Wpływy z tego surowca odpowiadały za około 13% dochodu narodowego brutto rocznie, a nominalny dochód narodowy wzrósł sześciokrotnie.
Sudan zyskał możliwość sfinansowania infrastruktury, przemysłu i usług społecznych. Ujemne skorygowane oszczędności netto pokazują jednak, że znaczna część potencjału nie została wykorzystana do budowy trwałych podstaw rozwoju.
Model państwa naftowego osłabiały konflikty i proces secesji Sudanu Południowego. Ponieważ większość złóż znajdowała się na południu, podział kraju oznaczał gwałtowną utratę bazy surowcowej.
Powrót do rolnictwa i złota – model ponaftowy
Po secesji Sudan powrócił do konfiguracji rolniczo-surowcowej, tym razem z dominującą rolą złota. W jednym z analizowanych okresów odpowiadało ono za około 70% eksportu, podczas gdy rolnictwo pozostało podstawą zatrudnienia i produkcji.
Model ponaftowy przypomina strukturę sprzed boomu, ale jest obciążony zadłużeniem, niestabilnością makroekonomiczną i instytucjami ukształtowanymi w okresie dominacji ropy.
Kluczowym wyzwaniem pozostaje dywersyfikacja w kierunku przetwórstwa, usług produkcyjnych, turystyki i bardziej zróżnicowanego górnictwa. Bez poprawy instytucji gospodarka nadal będzie podatna na wahania cen złota, zmienność klimatu i kryzysy polityczne.
Transformacja strukturalna – niedokończony proces
Sudan rozpoczął przejście od gospodarki rolnej do bardziej zróżnicowanej, lecz proces ten pozostaje niedokończony. Udział usług wzrósł, znaczenie rolnictwa relatywnie spadło, a udział przemysłu wytwórczego utrzymał się na niskim poziomie.
Oznacza to przechodzenie bezpośrednio od rolnictwa do prostych usług konsumpcyjnych, z pominięciem etapu szerokiej industrializacji. W latach 2015–2020 usługi były głównym źródłem spadku PKB, co potwierdza, że ich rozwój nie opierał się na wysokiej produktywności.
Transformacja strukturalna Sudanu ma częściowo odwrócony charakter: udział usług rośnie mimo słabej industrializacji, niskiej produktywności i chronicznej niestabilności makroekonomicznej.