Ukraina – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Ukraina dysponuje wyjątkowo bogatymi zasobami naturalnymi, silnymi tradycjami przemysłowymi oraz szybko rozwijającymi się sektorami gospodarki opartej na wiedzy. Jej długookresowy rozwój ograniczają jednak słabe instytucje, koncentracja eksportu w kilku branżach, kolejne wstrząsy geopolityczne oraz skutki wojny.

Przed pełnoskalową inwazją w 2022 r. Ukraina należała do największych światowych eksporterów produktów rolno-spożywczych i wyrobów metalurgicznych. W 2021 r. sektor rolny odpowiadał za około 41% wartości eksportu towarowego i 14% PKB, natomiast wyroby metalurgiczne oraz surowce mineralne generowały kolejne 36% eksportu.

Dane Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego pokazują, że mimo znaczących przewag zasobowych dochód na mieszkańca oraz jakość usług publicznych pozostawały wyraźnie poniżej potencjału kraju. Systematyczna diagnoza Banku Światowego z 2021 r. wskazywała jako główne przyczyny słabość instytucji i podatność państwa na wpływy grup interesu.

Po kryzysie z lat 2014–2015 oraz spadku realnego PKB o 28,8% w 2022 r. gospodarka została ustabilizowana dzięki skoordynowanemu wsparciu MFW, Banku Światowego i Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju. Instytucje te współtworzą model odbudowy oparty na odporności, zielonej transformacji, rządach prawa i integracji z Unią Europejską.

Historyczne uwarunkowania i rozwój gospodarczy

Dziedzictwo gospodarki radzieckiej i transformacja po 1991 r.

Współczesny model gospodarczy Ukrainy pozostaje silnie związany z dziedzictwem Związku Radzieckiego, które ukształtowało strukturę sektorową, infrastrukturę oraz sposób zarządzania przedsiębiorstwami. Analizy EBRD i Banku Światowego wskazują na utrzymujące się znaczenie państwa, sektorów surowcowych oraz dużych podmiotów powiązanych z aparatem politycznym.

W strategii dla Ukrainy na lata 2018–2023 EBRD opisywał gospodarkę jako obciążoną głęboko zakorzenionym systemem korupcyjnym. Za konieczne uznano przejście do modelu opartego na sześciu cechach:

• Konkurencyjność – rozwój przedsiębiorczości, innowacji i sektora prywatnego;
• Dobre zarządzanie – większa przejrzystość instytucji oraz przedsiębiorstw publicznych;
• Zielona transformacja – poprawa efektywności energetycznej i ograniczanie emisyjności;
• Inkluzywność – szerszy dostęp do zatrudnienia, finansowania i usług publicznych;
• Odporność – zdolność gospodarki do reagowania na kryzysy finansowe, energetyczne i geopolityczne;
• Integracja – silniejsze powiązanie z europejskimi i światowymi rynkami.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego Ukraina odziedziczyła wysoki udział przemysłu ciężkiego, wydobycia i energetyki, oparty między innymi na zasobach Donbasu i Krywego Rogu. Narodowy Atlas Ukrainy opisywał kraj jako jedno z najzasobniejszych państw świata pod względem minerałów, z około 20 tys. rozpoznanych miejsc występowania surowców i ponad 8 tys. udokumentowanych złóż.

Według Atlasu w pierwszej dekadzie XXI wieku sektory związane z eksploatacją surowców mineralnych odpowiadały za około 42% PKB i 60% przychodów z eksportu. Transformacja po 1991 r. przebiegała więc w gospodarce o silnie surowcowym profilu, w której nowoczesne usługi rynkowe oraz małe i średnie przedsiębiorstwa odgrywały ograniczoną rolę.

Koncentracja własności i znaczenia gospodarczego w dużych przedsiębiorstwach sprzyjała rozwojowi struktur oligarchicznych oraz utrudniała wzrost sektorów o wyższej wartości dodanej.

Systematyczna diagnoza Banku Światowego, opublikowana w 2017 r. i zaktualizowana w 2021 r., wskazywała, że przeciętny dochód na mieszkańca nie był wówczas wyższy niż w 2008 r. Za główną przyczynę stagnacji uznano słabość instytucji publicznych i ich podatność na wpływy grup interesu.

Dodatkowymi wyzwaniami stały się pandemia COVID-19 oraz narastające zagrożenia klimatyczne. Zwiększyły one potrzebę budowania odporności makroekonomicznej, zielonego wzrostu i większego włączenia społecznego.

Kryzys lat 2014–2015 i zmiana kierunku integracji

Kryzys związany z rewolucją godności, aneksją Krymu i konfliktem zbrojnym w Donbasie stał się punktem zwrotnym dla ukraińskiej gospodarki. EBRD przeformułował wówczas swoją strategię, przechodząc od klasycznego finansowania rozwoju do łagodzenia skutków kryzysu.

Najważniejsze działania obejmowały stabilizację i restrukturyzację sektora bankowego, wzmacnianie bezpieczeństwa energetycznego oraz finansowanie kluczowych przedsiębiorstw prywatnych.

Jednocześnie wyraźnie zacieśniły się więzi handlowe i regulacyjne z Unią Europejską. Między 2016 a 2021 r. eksport Ukrainy do UE wzrósł o 87%, osiągając 24,1 mld euro. Łączna wartość handlu dwustronnego wyniosła w 2021 r. 52,4 mld euro, a UE odpowiadała za ponad 40% całego handlu towarowego Ukrainy.

Wzrost wymiany był związany z wdrażaniem umowy stowarzyszeniowej oraz pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu. Po 2014 r. Ukraina zaczęła coraz wyraźniej dostosowywać handel i regulacje gospodarcze do standardów unijnych.

Wstrząs z 2022 r. i jego skutki strukturalne

Pełnoskalowa inwazja Rosji w lutym 2022 r. doprowadziła do ogromnych strat materialnych, demograficznych i społecznych. Według MFW realny PKB Ukrainy skurczył się w 2022 r. o 28,8%, a stopa bezrobocia według definicji Międzynarodowej Organizacji Pracy wzrosła do 24,5%.

W kolejnych latach nastąpiła częściowa poprawa aktywności gospodarczej i zatrudnienia. Jej tempo pozostało jednak uzależnione od przebiegu działań wojennych, stanu infrastruktury oraz skali pomocy zagranicznej.

Wojna trwale zmieniła strukturę wydatków publicznych, warunki inwestowania, rynek pracy i logistykę handlu zagranicznego. Znaczna część zasobów państwa została skierowana na obronę, pomoc społeczną i utrzymanie podstawowej infrastruktury.

Według piątej szybkiej oceny zniszczeń i potrzeb, przygotowanej przez Bank Światowy i partnerów, koszt odbudowy oraz odnowy Ukrainy w ciągu kolejnej dekady oszacowano na niemal 588 mld dolarów. Kwota ta odpowiada około trzykrotności szacowanego nominalnego PKB kraju w 2025 r.

Skala potrzeb oznacza, że przez wiele lat znaczna część zasobów finansowych, instytucjonalnych i ludzkich będzie przeznaczana na odbudowę infrastruktury, mieszkalnictwa, energetyki, rolnictwa oraz usług publicznych.

Stwarza to ryzyko utrwalenia zależności od finansowania zewnętrznego, ale jednocześnie otwiera możliwość głębokiej modernizacji poprzez budowę bardziej efektywnej, zielonej, cyfrowej i odpornej infrastruktury.

Model rozwoju i rola instytucji międzynarodowych

Wizja zrównoważonej gospodarki rynkowej EBRD

Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju odgrywa ważną rolę w kształtowaniu docelowego modelu ukraińskiej gospodarki. Diagnoza EBRD wskazywała na nieefektywny sektor publiczny, słabą konkurencję, niski poziom przejrzystości, korupcję oraz ograniczony dostęp małych i średnich przedsiębiorstw do finansowania.

Kluczowe priorytety strukturalne obejmują:

• Reformę przedsiębiorstw państwowych – prywatyzację, komercjalizację i profesjonalizację zarządzania;
• Wzmacnianie rządów prawa – skuteczniejsze sądownictwo i ochronę praw własności;
• Rozwój konkurencji – ograniczenie uprzywilejowania dużych grup kapitałowych;
• Rozbudowę rynku kapitałowego – zwiększenie dostępu przedsiębiorstw do finansowania;
• Wzmocnienie sektora bankowego – poprawę odporności i jakości nadzoru finansowego;
• Integrację europejską – dostosowywanie prawa i praktyk gospodarczych do standardów UE.

Szczególnego znaczenia nabiera bezpieczeństwo energetyczne. Jego poprawa wymaga liberalizacji rynku, wzmocnienia regulacji, dywersyfikacji dostaw, zwiększenia produkcji krajowej oraz inwestycji w efektywność energetyczną.

Docelowy kierunek reform zakłada ograniczenie roli państwa jako bezpośredniego właściciela aktywów przy jednoczesnym wzmocnieniu jego funkcji regulacyjnych i nadzorczych.

Strategiczne i kapitałowe ramy EBRD na lata 2026–2030

W Strategicznych i kapitałowych ramach EBRD na lata 2026–2030 Ukraina zajmuje szczególne miejsce. Jednym z centralnych celów Banku jest zapewnienie wyjątkowego wsparcia krajowi, podtrzymywanie źródeł utrzymania podczas wojny oraz przygotowanie przyszłej odbudowy w ramach integracji europejskiej.

W 2023 r. zatwierdzono zwiększenie wpłaconego kapitału EBRD o 4 mld euro. Decyzja była bezpośrednio związana z potrzebą długookresowego finansowania Ukrainy.

Bank zadeklarował inwestowanie co najmniej 1,5 mld euro rocznie przez cały okres trwania konfliktu. Po rozpoczęciu stabilnej odbudowy wartość inwestycji ma wzrosnąć do co najmniej 3 mld euro rocznie.

Priorytety obejmują zieloną transformację, wzmacnianie ładu gospodarczego, rozwój kapitału ludzkiego i wyrównywanie szans. Ważną rolę ma również cyfryzacja, wykorzystywana do zwiększania produktywności, poprawy jakości usług publicznych oraz rozwoju nowoczesnych przedsiębiorstw.

Docelowy model może połączyć tradycyjne przewagi Ukrainy w rolnictwie, przemyśle i surowcach z rozwojem technologii cyfrowych, zielonej energii oraz nowoczesnego przetwórstwa. Warunkiem jest jednak wzmocnienie instytucji i dalsza integracja z europejską przestrzenią gospodarczą.

MFW i Bank Światowy: stabilność oraz reformy strukturalne

Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy tworzą drugi filar architektury rozwojowej Ukrainy. Koncentrują się na stabilności makroekonomicznej, reformach strukturalnych oraz zdolności państwa do finansowania podstawowych funkcji.

MFW wskazuje, że mimo wojny i wyjątkowo wysokiego ryzyka Ukraina utrzymała względną stabilność dzięki znacznemu finansowaniu zewnętrznemu w formie kredytów i grantów.

Do najważniejszych obszarów reform należą:

• Dochody publiczne – zwiększenie wpływów krajowych oraz ograniczenie unikania opodatkowania i szarej strefy;
• Klimat inwestycyjny – uproszczenie regulacji i zwiększenie ochrony inwestorów;
• Instytucje antykorupcyjne – poprawa ich niezależności oraz skuteczności działania;
• Przedsiębiorstwa państwowe – reforma zarządzania, nadzoru i własności;
• Inwestycje publiczne – lepsze planowanie, wybór oraz kontrola projektów;
• Włączenie finansowe – szerszy dostęp gospodarstw domowych i przedsiębiorstw do usług finansowych.

Bank Światowy wskazuje cztery główne ścieżki rozwoju:

• Wzmocnienie instytucji – poprawa rządów prawa i ograniczenie bezpośredniej roli państwa w gospodarce;
• Budowa odporności – zwiększenie stabilności makroekonomicznej i wspieranie zielonego wzrostu;
• Podnoszenie produktywności – rozwój sektora prywatnego oraz inwestycji przyjaznych środowisku;
• Wzmacnianie odporności społecznej – skuteczniejsza ochrona osób ubogich i grup szczególnie narażonych.

Słabość instytucji pozostaje jednym z najważniejszych ograniczeń rozwojowych Ukrainy. W połączeniu ze stagnacją dochodu na mieszkańca i niską jakością części usług publicznych sprawia, że kraj nie wykorzystuje w pełni swojego potencjału zasobowego i ludzkiego.

Wojenny model wsparcia EBRD

Po 2022 r. EBRD przekierował działania na wspieranie odporności gospodarki i źródeł utrzymania ludności. Pomoc koncentruje się na pięciu obszarach:

• bezpieczeństwie energetycznym,
• infrastrukturze krytycznej,
• bezpieczeństwie żywnościowym,
• handlu,
• sektorze prywatnym.

Od rozpoczęcia pełnoskalowej wojny EBRD udostępnił Ukrainie niemal 10 mld euro na wsparcie realnej gospodarki. Środki przeznaczono między innymi na energetykę, infrastrukturę, bezpieczeństwo żywnościowe, handel oraz finansowanie przedsiębiorstw.

W krótkim i średnim okresie usługi publiczne, podstawowa konsumpcja i utrzymanie infrastruktury pozostają w dużej mierze wspierane przez partnerów zagranicznych. Jednocześnie krajowe zasoby fiskalne i produkcyjne są silnie obciążone kosztami obrony oraz utratą części dochodów.

Struktura sektorowa, specjalizacje i wartość dodana

Rolnictwo i kompleks rolno-spożywczy

Rolnictwo jest jednym z głównych filarów ukraińskiej gospodarki. W 2021 r. wartość eksportu produktów rolno-spożywczych wyniosła 27,7 mld dolarów, czyli niemal 41% całego eksportu. Kompleks rolno-spożywczy odpowiadał jednocześnie za około 14% PKB.

Dane Ukrstatu pokazują wyraźny spadek formalnego zatrudnienia w sektorze. Liczba regularnie zatrudnionych w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie zmniejszyła się z 672 tys. osób w 2010 r. do 399 tys. w 2021 r.

Zmiana ta może wskazywać na postępującą mechanizację, konsolidację gospodarstw oraz rosnące znaczenie dużych przedsiębiorstw rolnych.

Przed pełnoskalową inwazją Ukraina należała do najważniejszych światowych eksporterów zbóż, olejów roślinnych i innych produktów żywnościowych. Znaczenie sektora ma zatem wymiar nie tylko gospodarczy, lecz także geostrategiczny. Zakłócenia ukraińskiego eksportu bezpośrednio wpływają na bezpieczeństwo żywnościowe wielu państw.

Wojna spowodowała poważne straty w magazynowaniu, przetwórstwie, logistyce i infrastrukturze rolnej. Odbudowa będzie wymagała odtworzenia majątku, modernizacji technologicznej, lepszego zarządzania wodą oraz dostosowania produkcji do zmian klimatu.

Przemysł wydobywczy, surowce i energetyka

Ukraina posiada rozległe zasoby rud żelaza, manganu, uranu i tytanu, a także węgla oraz węglowodorów. Narodowy Atlas Ukrainy wskazywał na około 20 tys. rozpoznanych złóż i miejsc występowania surowców, obejmujących 97 typów minerałów. Ponad 8 tys. złóż było udokumentowanych i eksploatowanych w pierwszej dekadzie XXI wieku.

Łączną wartość głównych udokumentowanych zasobów szacowano historycznie na ponad 7,5 bln dolarów. Dane te nie uwzględniają późniejszych zmian cen, kosztów wydobycia, dostępności złóż ani zniszczeń wojennych.

Najważniejsze historyczne szacunki zasobów obejmują:

Surowiec	Szacowana wielkość zasobów	Znaczenie
Rudy żelaza	ponad 30 mld ton	około 6% zasobów światowych
Rudy manganu	około 2,26 mld ton	podstawa produkcji stopów i stali
Węgiel	ponad 100 mld ton	historycznie ważny dla energetyki i przemysłu
Ropa i kondensat	około 1 706,2 mln ton	ograniczone pokrycie krajowego popytu
Gaz ziemny	około 6 711,6 mld m³	znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego

Zasoby geologiczne nie są tożsame z rezerwami możliwymi do technicznie i ekonomicznie opłacalnego wydobycia. Ich realna wartość zależy od lokalizacji, infrastruktury, cen, technologii oraz warunków bezpieczeństwa.

W 2021 r. produkty metalurgiczne stanowiły około 24% eksportu Ukrainy, a surowce mineralne około 12%. W 2022 r. wartość eksportu metali bazowych i wyrobów z nich wyniosła około 6 mld dolarów, czyli 13,6% eksportu towarowego.

Eksport ferrostopów spadł w 2022 r. o 47,7%, do 349,6 tys. ton, a przychody zmniejszyły się o 46%, do około 564 mln dolarów.

Na początku XXI wieku zidentyfikowano 360 złóż ropy, gazu i kondensatu. Roczna produkcja wynosiła około 4 mln ton ropy i kondensatu oraz 18 mld m³ gazu. Pokrywało to około 10% krajowego zapotrzebowania na ropę i 20% zapotrzebowania na gaz.

Ograniczona samowystarczalność energetyczna zwiększa zależność Ukrainy od importu oraz jej podatność na szoki cenowe i geopolityczne.

Przemysł przetwórczy i metalurgia

Metalurgia żelaza i stali jest historycznie jednym z najważniejszych obszarów specjalizacji Ukrainy. Przed pełnoskalową wojną eksport wyrobów metalurgicznych generował około 16 mld dolarów rocznie, co odpowiadało 23,5% wartości eksportu w 2021 r.

W 2021 r. Ukraina była szóstym co do wielkości producentem rudy żelaza na świecie. Produkcja wyniosła około 81 mln ton, czyli 3,1% produkcji globalnej. Kraj zajmował również czternaste miejsce w produkcji stali, z udziałem wynoszącym około 1,1% światowego rynku.

Wojna zniszczyła część mocy hutniczych i poważnie zakłóciła logistykę. W 2022 r. wartość eksportu wyrobów metalurgicznych spadła o 62,4%, z 16 do 6 mld dolarów. Ich udział w eksporcie ogółem zmniejszył się z 23,5% do 13,6%.

Odbudowa sektora może stać się okazją do modernizacji hutnictwa, poprawy efektywności energetycznej i ograniczenia emisyjności produkcji. Wymaga to jednak dużych nakładów kapitałowych, sprawnej infrastruktury transportowej oraz stabilnych źródeł energii.

Usługi rynkowe, transport, finanse i sektor IT

W ciągu ostatnich dwóch dekad w ukraińskiej gospodarce stopniowo wzrastał udział usług. Ważną rolę odgrywają handel hurtowy i detaliczny, transport, magazynowanie, finanse oraz informacja i komunikacja.

W czwartym kwartale 2025 r. wartość dodana handlu hurtowego i detalicznego oraz naprawy pojazdów wyniosła 149 377 mln hrywien w cenach z 2021 r. Wartość dodana sektora informacji i komunikacji osiągnęła 66 872 mln hrywien, natomiast transportu i magazynowania 101 224 mln hrywien w cenach bieżących.

Najbardziej dynamicznym segmentem usług pozostaje branża IT. W 2022 r. eksport usług informatycznych wygenerował 7,3 mld dolarów, osiągając najwyższy wynik od uzyskania przez Ukrainę niepodległości. Sektor IT odpowiadał za około 45% eksportu usług, wobec 37% w 2021 r.

Branża IT stała się jednym z najważniejszych źródeł dywersyfikacji ukraińskiego eksportu. Łączy wysokie kwalifikacje pracowników, stosunkowo niewielką zależność od infrastruktury ciężkiej oraz możliwość świadczenia usług na rynkach zagranicznych.

Dalszy rozwój sektora zależy jednak od dostępności specjalistów, stabilności energetycznej, bezpieczeństwa, jakości infrastruktury cyfrowej oraz zdolności kraju do zatrzymania kapitału ludzkiego.

Struktura wartości dodanej i zatrudnienia

W gospodarce dominują trzy filary:

• rolnictwo i przetwórstwo rolno-spożywcze,
• przemysł surowcowy i metalurgiczny,
• usługi rynkowe, zwłaszcza handel, transport i IT.

Brak kompletnych i porównywalnych danych dla najnowszych lat utrudnia precyzyjne określenie udziału poszczególnych sektorów w PKB oraz zatrudnieniu.

Spadek zatrudnienia w rolnictwie w latach 2010–2021 i rosnąca wartość dodana usług wskazują na stopniowe przesuwanie aktywności gospodarczej w kierunku branż usługowych. Wojna zakłóciła ten proces, zwiększając jednocześnie znaczenie sektorów odpornych na bariery logistyczne, w tym usług cyfrowych.

Handel zagraniczny, integracja i bilans płatniczy

Podstawowe cechy handlu zagranicznego

Handel zagraniczny jest ważnym źródłem dewiz oraz kanałem integracji technologicznej i regulacyjnej. W 2021 r. eksport towarowy Ukrainy był zdominowany przez trzy grupy produktów:

Kategoria	Udział w eksporcie towarowym w 2021 r.
Produkty rolno-spożywcze	około 41%
Wyroby metalurgiczne	około 24%
Surowce mineralne	około 12%
Łącznie	około 77%

Tak wysoka koncentracja zwiększa podatność gospodarki na zmiany cen surowców, zakłócenia transportu, utratę infrastruktury oraz ryzyko geopolityczne. Spadek eksportu metalurgicznego w 2022 r. pokazał, jak szybko uszkodzenia zakładów przemysłowych i szlaków logistycznych mogą ograniczyć dochody zagraniczne.

Analizując handel, należy uwzględniać różnice między danymi Ukrstatu a statystykami Narodowego Banku Ukrainy. W 2021 r. wartość eksportu towarów i usług według Ukrstatu wyniosła 79 718 mln dolarów, a według NBU 81 761 mln dolarów. Różnica sięgnęła 2 043 mln dolarów, czyli 2,6%.

Wartość importu wyniosła odpowiednio 80 411 mln dolarów i 84 034 mln dolarów. Rozbieżność wynosiła 3 623 mln dolarów, czyli 4,5%. Wynikała między innymi z odmiennego ujmowania usług przetwórczych, klasyfikacji transakcji oraz korekt zapobiegających podwójnemu liczeniu.

Relacje handlowe z Unią Europejską

Unia Europejska jest najważniejszym partnerem handlowym Ukrainy. W 2021 r. odpowiadała za ponad 40% całkowitego handlu towarowego kraju. Eksport Ukrainy do UE osiągnął 24,1 mld euro, a import z UE 28,3 mld euro. Łączne obroty wyniosły 52,4 mld euro.

W latach 2016–2021 eksport Ukrainy do UE wzrósł o 87%, podczas gdy eksport Unii do Ukrainy zwiększył się o 74,9%.

Struktura wymiany odzwierciedla różnice między gospodarkami. Ukraina eksportuje przede wszystkim surowce, żelazo, stal i produkty rolno-spożywcze, natomiast z UE importuje maszyny, sprzęt transportowy, chemikalia oraz towary wysoko przetworzone.

Integracja ma również wymiar regulacyjny. Przyjmowanie standardów UE może poprawiać jakość prawa, ograniczać arbitralność decyzji administracyjnych i zwiększać przewidywalność prowadzenia działalności. Proces ten ma szczególne znaczenie dla konkurencji, ochrony konsumentów, polityki środowiskowej i ładu korporacyjnego.

Struktura geograficzna i towarowa handlu

Głównymi odbiorcami ukraińskich produktów rolno-spożywczych i metalurgicznych są państwa UE, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej oraz Azji. Dla usług IT kluczowymi rynkami pozostają Europa Zachodnia i Ameryka Północna.

Import jest zdominowany przez dobra kapitałowe, maszyny, chemikalia, energię i towary konsumpcyjne. Ukraina pełni zatem jednocześnie funkcję eksportera produktów pierwotnych i usług cyfrowych oraz importera technologii i kapitałochłonnych dóbr inwestycyjnych.

Zmniejszenie zależności od niewielkiej liczby kategorii eksportowych wymaga rozwoju przetwórstwa, usług profesjonalnych i nowoczesnego przemysłu. Kluczowe jest zwiększanie wartości dodanej krajowej produkcji zamiast koncentracji na eksporcie surowców oraz półproduktów.

Bilans płatniczy, kurs walutowy i finansowanie zewnętrzne

W 2022 r. Ukraina odnotowała nadwyżkę na rachunku bieżącym w wysokości 3,9% PKB, związaną między innymi z gwałtownym spadkiem importu. W 2023 r. pojawił się deficyt wynoszący 5,9% PKB, a w 2024 r. wzrósł on do 8,9% PKB. Wynikało to z wysokich potrzeb importowych i ograniczonej zdolności eksportowej.

Zmiany kursu hrywny wobec dolara przedstawiały się następująco:

Okres	Kurs hrywny za dolara
średnia w 2022 r.	32,3
koniec 2022 r.	36,6
koniec 2023 r.	38,0
koniec 2024 r.	42,0
koniec 2025 r.	42,4

Stabilizacja kursu opierała się na interwencjach banku centralnego, kontroli przepływów kapitałowych oraz finansowaniu zewnętrznym.

Bez oficjalnych kredytów i grantów Ukraina nie byłaby w stanie pokrywać wszystkich potrzeb importowych, budżetowych i obronnych wyłącznie z dochodów krajowych.

Zasoby naturalne, przestrzeń gospodarcza i regiony

Zasoby mineralne jako fundament gospodarki

Ukraina dysponuje rudami żelaza, manganu, uranu, tytanu i cyrkonu, a także zasobami węgla, gazu, ropy, kaolinu, grafitu oraz licznych surowców niemetalicznych. Według danych historycznych kraj odpowiadał za około 18% światowej produkcji kaolinu, 10% manganu, 4% rudy żelaza i 4% grafitu.

Bogactwo zasobów może być źródłem wzrostu, ale zwiększa również ryzyko nadmiernej zależności od eksportu surowców. Przy słabych instytucjach korzyści z eksploatacji mogą być przejmowane przez wąskie grupy interesu, a rozwój pozostałych branż może ulegać zahamowaniu.

Połączenie ogromnych zasobów naturalnych, stagnacji dochodów i słabości instytucjonalnej odpowiada mechanizmowi określanemu jako paradoks zasobów.

Jego przezwyciężenie wymaga przejrzystych zasad udzielania koncesji, skutecznego systemu podatkowego, konkurencji oraz inwestowania dochodów z wydobycia w kapitał ludzki i infrastrukturę.

Zasoby rolne i środowiskowe

Ukraina posiada jedne z najbardziej żyznych gleb na świecie, co stanowi podstawę jej roli jako globalnego dostawcy żywności. Znaczenie tego zasobu potwierdza udział sektora rolno-spożywczego w eksporcie i PKB.

Wojna doprowadziła do strat w systemach irygacyjnych, magazynach, zakładach przetwórczych i infrastrukturze logistycznej. Dodatkowymi problemami są zanieczyszczenie gruntów, niewybuchy oraz degradacja środowiska.

Długookresowy rozwój rolnictwa powinien łączyć:

• odbudowę zdolności produkcyjnych,
• ochronę żyzności gleby,
• racjonalne gospodarowanie wodą,
• adaptację do zmian klimatu,
• rozwój krajowego przetwórstwa.

Takie podejście pozwoliłoby zwiększyć wartość dodaną eksportu oraz ograniczyć zależność od sprzedaży nieprzetworzonych płodów rolnych.

Energia, infrastruktura i bezpieczeństwo energetyczne

Bezpieczeństwo energetyczne jest jednym z najważniejszych elementów polityki gospodarczej Ukrainy. Obejmuje dywersyfikację dostaw, zwiększanie produkcji krajowej, poprawę efektywności energetycznej, rozwój odnawialnych źródeł energii oraz modernizację sieci przesyłowych.

Wojna spowodowała poważne uszkodzenia elektrowni, sieci przesyłowych i systemów dystrybucyjnych. Powtarzające się przerwy w dostawach energii ograniczają produkcję, zwiększają koszty przedsiębiorstw i utrudniają logistykę.

Odbudowa energetyki będzie musiała łączyć odporność na ataki z decentralizacją, modernizacją sieci i transformacją niskoemisyjną. Ma to kluczowe znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa państwa, jak i dla konkurencyjności przemysłu.

Regionalne zróżnicowanie gospodarki

Zasoby i infrastruktura są rozmieszczone nierównomiernie. Główne złoża węgla znajdują się w basenie donieckim, rudy żelaza w okręgu krywbaskim oraz w okolicach Kremenczuka i Białozerska, a rudy manganu w basenie dnieprowskim.

Wschodnie i środkowe regiony kraju mają szczególne znaczenie dla przemysłu ciężkiego, górnictwa i energetyki. Zachodnia część Ukrainy odgrywa większą rolę w rolnictwie, usługach, logistyce i sektorze IT.

Wojna pogłębiła różnice regionalne, ponieważ wiele tradycyjnych ośrodków przemysłowych znalazło się pod okupacją lub w pobliżu strefy intensywnych walk.

Krywy Rih pozostaje ważnym centrum wydobycia i przetwórstwa rudy żelaza, a Donbas historycznym ośrodkiem górnictwa i przemysłu ciężkiego. Spadek eksportu metali i surowców po 2022 r. odzwierciedla skalę zakłóceń dotykających te regiony.

Instytucje, ład gospodarczy i polityka ekonomiczna

System statystyczny i bank centralny

Za gromadzenie podstawowych danych odpowiada Państwowa Służba Statystyczna Ukrainy, czyli Ukrstat. Instytucja publikuje statystyki gospodarcze, społeczne, środowiskowe i energetyczne, w tym rachunki narodowe, dane o rynku pracy oraz roczniki statystyczne.

Narodowy Bank Ukrainy odpowiada za politykę pieniężną, stabilność systemu finansowego oraz statystyki bilansu płatniczego. Dane NBU są opracowywane zgodnie z metodologią MFW i obejmują korekty niezbędne do właściwego ujmowania usług, przepływów kapitałowych oraz transakcji handlowych.

W warunkach wojny NBU utrzymał funkcjonowanie systemu bankowego, ograniczył destabilizujące przepływy kapitału i wspierał stabilność kursową. Działania te były możliwe między innymi dzięki napływowi finansowania zagranicznego.

Polityka makroekonomiczna i stabilizacja

Średnioroczna inflacja wyniosła 20,2% w 2022 r. i spadła do 12,9% w 2023 r. W 2024 r. osiągnęła średnio 6,5%, choć na koniec roku wzrosła do 12%.

Na dynamikę cen wpływały zakłócenia podaży, wydatki fiskalne, kurs walutowy, koszty energii i problemy logistyczne.

Deficyt sektora finansów publicznych, z wyłączeniem grantów, osiągnął w 2025 r. 23,6% PKB. Wysokie potrzeby budżetowe są związane przede wszystkim z kosztami obrony, pomocą społeczną i odbudową infrastruktury.

W długim okresie konieczne będą zwiększenie dochodów podatkowych, ograniczenie szarej strefy, poprawa administracji skarbowej oraz efektywniejsze zarządzanie wydatkami. Konsolidacja fiskalna nie powinna jednak ograniczać inwestycji niezbędnych do odbudowy i wzrostu produktywności.

Reformy własności i przedsiębiorstw państwowych

Reforma przedsiębiorstw państwowych jest jednym z głównych tematów strategii EBRD i Banku Światowego. Wiele dużych podmiotów z sektorów energetyki, transportu i przemysłu charakteryzowało się niską efektywnością, słabym ładem korporacyjnym oraz podatnością na korupcję.

Proponowane działania obejmują:

• prywatyzację wybranych aktywów,
• komercjalizację działalności przedsiębiorstw,
• profesjonalizację zarządów i rad nadzorczych,
• poprawę nadzoru właścicielskiego,
• zwiększenie przejrzystości finansowej.

Celem jest ograniczenie bezpośredniej roli państwa w działalności gospodarczej i stworzenie bardziej konkurencyjnego otoczenia dla sektora prywatnego.

Wdrażanie reform było jednak wielokrotnie opóźniane. Ich powodzenie zależy od jakości prawa, niezależności instytucji kontrolnych oraz zdolności państwa do ograniczenia wpływu grup interesu.

Rządy prawa i przeciwdziałanie korupcji

Słabość rządów prawa i korupcja należą do najważniejszych barier rozwojowych Ukrainy. Ograniczają inwestycje, zwiększają koszty prowadzenia działalności i osłabiają zaufanie do państwa.

Priorytety reform obejmują wzmacnianie instytucji antykorupcyjnych, przejrzystość zamówień publicznych, poprawę funkcjonowania sądów oraz zapewnienie równych warunków konkurencji. Szczególnego znaczenia nabiera kontrola wykorzystania środków przeznaczonych na odbudowę.

Bez trwałej poprawy rządów prawa nawet ogromne zasoby naturalne, zagraniczne finansowanie i dynamiczny sektor IT nie zapewnią stabilnego oraz inkluzywnego wzrostu.

Integracja z UE i przyjmowanie standardów

Integracja z Unią Europejską ma wymiar handlowy, regulacyjny i instytucjonalny. Dostosowanie prawa do standardów UE dotyczy między innymi konkurencji, ochrony konsumentów, polityki środowiskowej, prawa spółek i zamówień publicznych.

Przyjmowanie wspólnych standardów może ograniczać arbitralność decyzji administracyjnych, zwiększać przejrzystość i poprawiać warunki inwestowania. Postępy pozostają jednak zróżnicowane między sektorami, a formalne przyjęcie przepisów nie zawsze oznacza ich skuteczne stosowanie.

Rynek pracy, kapitał ludzki i włączenie społeczne

Podstawowe wskaźniki rynku pracy

Rynek pracy został poważnie dotknięty wojną, migracją, mobilizacją wojskową i zniszczeniem przedsiębiorstw. Zmiany stopy bezrobocia według definicji MOP przedstawiały się następująco:

Rok	Stopa bezrobocia
2022	24,5%
2023	19,1%
2024	13,1%
2025	11,6%

Spadek bezrobocia nie oznacza pełnego powrotu rynku pracy do równowagi. W wielu branżach występują jednocześnie niedobory pracowników wynikające z emigracji, mobilizacji i zmian demograficznych. Problem dotyczy między innymi budownictwa, przemysłu, transportu i zawodów technicznych.

Pełna ocena rynku pracy jest utrudniona, ponieważ ostatnie kompleksowe badanie aktywności ekonomicznej ludności przeprowadzono przed pełnoskalową wojną. Migracje i przemieszczenia ludności dodatkowo ograniczają porównywalność nowszych szacunków.

Zmiany struktury zatrudnienia

Liczba regularnie zatrudnionych w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie spadła z 672 tys. w 2010 r. do 399 tys. w 2021 r. Zmiana ta wskazuje na deagraryzację zatrudnienia oraz rosnącą rolę przemysłu i usług.

Wzrost wartości dodanej w handlu, transporcie, informacji i komunikacji sugeruje zwiększanie znaczenia zatrudnienia usługowego. Szczególną rolę odgrywa sektor IT, który tworzy miejsca pracy dla wysoko wykwalifikowanych specjalistów i generuje znaczące wpływy eksportowe.

Odbudowa kraju może zwiększyć popyt na:

• pracowników budowlanych,
• inżynierów i energetyków,
• logistyków i specjalistów transportu,
• techników i operatorów maszyn,
• specjalistów cyfrowych.

Najważniejszymi barierami pozostaną dostępność odpowiednich kwalifikacji oraz zdolność kraju do przyciągania migrantów powrotnych.

Migracje, demografia i edukacja

Wojna wywołała masowe migracje wewnętrzne i zewnętrzne, prowadząc do niedoboru siły roboczej i zmian struktury demograficznej. Mobilizacja dodatkowo ograniczyła dostępność pracowników w części sektorów.

Długookresowe skutki zależą od tego, jaka część emigrantów zdecyduje się wrócić oraz czy gospodarka będzie oferować odpowiednie warunki zatrudnienia, bezpieczeństwo i dostęp do usług publicznych. Szczególne znaczenie mają mieszkalnictwo, edukacja, opieka zdrowotna oraz możliwość uznawania kwalifikacji zdobytych za granicą.

Rozwój sektora IT potwierdza istnienie znaczącej bazy talentów w dziedzinach nauki, technologii, inżynierii i matematyki. Utrzymanie tej przewagi wymaga inwestycji w szkolnictwo, badania i rozwój oraz współpracę między uczelniami a przedsiębiorstwami.

Nierówności i bezpieczeństwo społeczne

Włączenie społeczne jest jednym z podstawowych warunków trwałej odbudowy. Bank Światowy wskazuje na potrzebę skuteczniejszej ochrony osób ubogich oraz poprawy jakości zabezpieczenia społecznego i usług publicznych.

Do grup szczególnie narażonych należą:

• osoby przesiedlone,
• mieszkańcy obszarów przyfrontowych,
• rodziny poległych i rannych,
• osoby starsze,
• gospodarstwa domowe, które utraciły źródła dochodu.

Polityka społeczna powinna łączyć wsparcie dochodowe z aktywizacją zawodową, szkoleniami i dostępem do usług. Ważne są również wyrównywanie szans kobiet i mężczyzn oraz dostosowanie miejsc pracy do potrzeb weteranów i osób z niepełnosprawnościami.

Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki Ukrainy

Kluczowe przewagi strukturalne

Najważniejsze atuty Ukrainy obejmują:

• Bogate zasoby naturalne – historycznie szacowane na ponad 7,5 bln dolarów;
• Żyzne gleby – stanowiące podstawę silnego kompleksu rolno-spożywczego;
• Rozbudowaną bazę przemysłową – obejmującą górnictwo, metalurgię, energetykę i przetwórstwo;
• Wykwalifikowanych pracowników – szczególnie w zawodach technicznych, inżynieryjnych i cyfrowych;
• Rosnący sektor IT – generujący 7,3 mld dolarów eksportu usług w 2022 r.;
• Integrację z UE – zapewniającą dostęp do rynku, standardów regulacyjnych i programów finansowych.

Sektor rolno-spożywczy odpowiadał w 2021 r. za 41% eksportu i około 14% PKB. Z kolei eksport usług IT stanowił w 2022 r. 45% eksportu usług.

Połączenie zasobów naturalnych, potencjału przemysłowego, kapitału ludzkiego i dostępu do rynku unijnego tworzy solidne podstawy modernizacji gospodarki.

Główne słabości i bariery rozwojowe

Najważniejszym ograniczeniem pozostają słabe instytucje, korupcja i nieefektywność części sektora publicznego. Stagnacja dochodu na mieszkańca w okresie poprzedzającym wojnę pokazuje, że zasoby naturalne nie przełożyły się automatycznie na trwały wzrost dobrobytu.

Drugą barierą jest koncentracja eksportu. W 2021 r. rolnictwo, metalurgia i surowce odpowiadały łącznie za 77% jego wartości. Tak duża zależność od kilku branż zwiększa wrażliwość na zmiany cen, utratę infrastruktury i zakłócenia transportowe.

Trzecim wyzwaniem jest skala zniszczeń. Potrzeby odbudowy oszacowane na niemal 588 mld dolarów oznaczają długotrwałe obciążenie finansowe i organizacyjne.

Pozostałe bariery obejmują niedobory siły roboczej, uszkodzenia energetyki i logistyki, utratę części kapitału ludzkiego, wysokie potrzeby fiskalne oraz niepewność geopolityczną.

Długookresowe warianty rozwoju

Przyszły model gospodarczy Ukrainy może rozwijać się według trzech głównych wariantów:

1. Dywersyfikacja gospodarki – stopniowe przechodzenie od modelu surowcowego do struktury, w której większą rolę odgrywają IT, usługi profesjonalne, nowoczesne przetwórstwo i zielona energetyka;
2. Modernizacja tradycyjnych sektorów – utrzymanie znaczenia rolnictwa, górnictwa i metalurgii przy jednoczesnym rozwoju przetwórstwa, efektywniejszych technologii oraz produkcji niskoemisyjnej;
3. Model hybrydowy – wykorzystanie dochodów, infrastruktury i kompetencji związanych z rolnictwem, przemysłem i surowcami do rozwoju gospodarki opartej na wiedzy, zielonej energii i integracji europejskiej.

Najbardziej kompleksowy jest model hybrydowy. Rolnictwo pozostałoby ważnym filarem eksportu, lecz większe znaczenie zyskałyby produkty przetworzone, ekologiczne i markowe. Przemysł ciężki zostałby poddany modernizacji energetycznej i technologicznej, a sektor cyfrowy wspierałby wzrost produktywności całej gospodarki.

Każdy wariant wymaga poprawy jakości instytucji, zmniejszenia koncentracji eksportu, sprawnego zarządzania odbudową i ograniczenia niepewności geopolitycznej. Finansowanie międzynarodowe może stworzyć warunki do reform, ale ich trwałość będzie zależała od decyzji władz krajowych oraz zdolności administracji do skutecznego wdrażania zmian.