Profil gospodarki Brunei Darussalam jest wyjątkowy nawet na tle innych państw bogatych w surowce naturalne. Łączy cechy klasycznej gospodarki rentierskiej, opartej na ropie i gazie, z ambitnym projektem dywersyfikacji oraz budowy gospodarki wiedzy, określonym w strategii Wawasan Brunei 2035.
Dane Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz brunejskiego Departamentu Planowania Gospodarczego i Statystyki (DEPS) pokazują, że mimo rosnącego znaczenia sektorów pozasurowcowych ropa i gaz nadal odpowiadały w 2023 roku za około 46,4% nominalnego PKB i 75% dochodów fiskalnych. Finanse publiczne Brunei pozostają więc strukturalnie uzależnione od cen oraz wielkości wydobycia paliw kopalnych.
Jednocześnie udział sektorów pozanaftowych w realnym PKB wzrósł z około 20% w 2003 roku do 53,6% w 2023 roku. Zmianę napędzały przede wszystkim rozwój dużego kompleksu petrochemicznego oraz ekspansja powiązanych usług.
Brunei utrzymuje bardzo otwarty reżim handlowy. W 2024 roku średnia prosta stawka celna zgodna z klauzulą najwyższego uprzywilejowania wynosiła zaledwie 0,6%, a 92,8% pozycji taryfowych było wolnych od cła. Eksport pozostaje jednak skoncentrowany zarówno sektorowo, głównie na paliwach mineralnych i produktach petrochemicznych, jak i geograficznie — przede wszystkim na Australii, Chinach, Japonii i Singapurze.
Rynek pracy jest niewielki, ale wykazuje rosnącą aktywność. W 2024 roku stopa bezrobocia wśród osób w wieku co najmniej 15 lat spadła do 4,8%, a zatrudnienie wzrosło o 2,8% rok do roku. Coraz większą rolę w tworzeniu miejsc pracy odgrywa sektor prywatny.
Sektor finansowy pozostaje dobrze dokapitalizowany, a wartość jego aktywów odpowiadała w 2023 roku około 118% PKB. Znaczną część tych środków banki lokują jednak za granicą, co ogranicza skalę krajowego pośrednictwa finansowego i dostęp przedsiębiorstw do finansowania.
Kontekst historyczny i ewolucja modelu rozwoju
Od tradycyjnej gospodarki sułtanatu do gospodarki rentierskiej
Aby zrozumieć obecny model rozwoju Brunei, należy prześledzić ewolucję kraju od tradycyjnego sułtanatu do nowoczesnego państwa naftowego. Przed odkryciem dużych złóż ropy gospodarka opierała się przede wszystkim na rybołówstwie, drobnej produkcji rolnej i handlu regionalnym. Podstawą systemu politycznego była natomiast tradycyjna struktura władzy monarszej.
Odkrycie i rozwój eksploatacji ropy oraz gazu ziemnego w XX wieku radykalnie zmieniły podstawy ekonomiczne państwa. Powstał typowy dla gospodarek rentierskich mechanizm finansowania wydatków publicznych z dochodów pochodzących z eksportu surowców, przy relatywnie niewielkim opodatkowaniu dochodów prywatnych.
Dane MFW za 2018 rok pokazują, że sektor ropy i gazu odpowiadał wówczas za około 58% PKB, 81% dochodów państwa i 95% eksportu towarów. Potwierdza to klasyczny obraz gospodarki rentierskiej, w której większość dochodów publicznych pochodzi z jednego sektora i jednej grupy produktów — w tym przypadku węglowodorów sprzedawanych na rynkach zagranicznych.
Przez wiele lat rozwój społeczny i infrastrukturalny mógł być finansowany z renty surowcowej bez konieczności tworzenia szerokiej bazy podatkowej ani gruntownej dywersyfikacji produkcji. Model ten pozostawał stabilny tak długo, jak długo utrzymywały się wysokie ceny surowców i odpowiedni poziom wydobycia.
Z czasem coraz wyraźniejsze stawały się jednak jego ograniczenia. MFW wskazuje, że od około 2010 roku gospodarka zaczęła odczuwać skutki spadku produkcji ropy, a od 2014 roku również niższych cen ropy i gazu. Oznaczało to większe ryzyko dla finansów publicznych, bilansu handlowego i stabilności makroekonomicznej.
Wraz ze wzrostem dochodów surowcowych rozwijały się także instytucje odpowiedzialne za planowanie gospodarcze. Powstały wyspecjalizowane jednostki, takie jak Departament Planowania Gospodarczego i Statystyki w Ministerstwie Finansów i Gospodarki oraz Sekretariat Wawasan Brunei 2035 w Biurze Premiera. Ich zadania obejmują zbieranie danych, monitorowanie wskaźników i ocenę skuteczności polityk publicznych.
Narodziny Wawasan Brunei 2035 jako odpowiedzi na ograniczenia gospodarki surowcowej
Przełomowym momentem było przyjęcie w 2007 roku długoterminowej strategii Wawasan Brunei 2035. Jej gospodarczy filar zakłada stworzenie bardziej dynamicznej i zrównoważonej struktury poprzez dywersyfikację poza sektor ropy i gazu, wzrost produktywności, przyciąganie inwestycji, tworzenie miejsc pracy oraz zwiększanie produkcji.
Najważniejsze cele gospodarcze strategii obejmują:
- wysoki i zrównoważony wzrost – oparty na większej produktywności i strategicznych inwestycjach;
- zdywersyfikowaną gospodarkę – mniej zależną od wydobycia i eksportu węglowodorów;
- niskie bezrobocie – osiągane dzięki rozwojowi sektora prywatnego i tworzeniu miejsc pracy wymagających wyższych kwalifikacji;
- stabilność makroekonomiczną – obejmującą finanse publiczne, ceny, równowagę zewnętrzną i bezpieczeństwo sektora finansowego.
Cele te rozwinięto w zestaw rezultatów krajowych, obszarów priorytetowych i kluczowych wskaźników efektywności. W ramach dywersyfikacji szczególne znaczenie mają zmiana struktury sektorowej, rozszerzenie oferty eksportowej oraz poszerzenie bazy dochodów fiskalnych. Towarzyszy temu koncentracja na produkcji o wysokiej wartości dodanej, innowacjach i zastosowaniu zaawansowanych technologii.
Wawasan Brunei 2035 jest próbą przejścia od gospodarki monosektorowej do modelu wielosektorowego. Ropa i gaz nadal mają odgrywać ważną rolę, lecz powinny stać się jednym z kilku filarów, a nie jedynym fundamentem gospodarki.
Strategia obejmuje zarówno rozwój działalności związanych z dotychczasową specjalizacją, takich jak przetwórstwo ropy, gazu i petrochemia, jak i sektorów o odmiennym profilu. Władze wyznaczyły pięć priorytetowych klastrów:
- przetwórstwo ropy i gazu,
- przemysł spożywczy,
- turystykę,
- usługi,
- technologie informacyjno-komunikacyjne.
Jest to strategia dywersyfikacji wychodzącej z istniejącego rdzenia surowcowego. Część nowych działalności pozostaje bezpośrednio powiązana z dotychczasową specjalizacją, natomiast pozostałe mają ją uzupełniać, a w dłuższej perspektywie częściowo zastępować.
Dywersyfikację powiązano również z wysokim standardem życia, niskim bezrobociem, stabilnością cen, równowagą zewnętrzną i bezpieczeństwem sektora finansowego. Władze traktują zmianę struktury gospodarki jako warunek utrzymania wysokiego poziomu dochodów w obliczu globalnej transformacji energetycznej.
Stopniowe dostosowanie do szoków surowcowych i pandemii
Analizy MFW z lat 2019, 2023 i 2024 pokazują, jak gospodarka Brunei dostosowywała się do szoków surowcowych oraz zaburzeń wywołanych pandemią COVID-19. Jeszcze przed pandemią produkcja ropy i gazu spadała wskutek dojrzewania złóż, ograniczeń technicznych oraz planowanych i nieplanowanych prac konserwacyjnych na polach naftowych i w instalacjach skroplonego gazu ziemnego.
Pandemia przyniosła kolejne zakłócenia, choć aktywność gospodarcza zaczęła się stosunkowo szybko odbudowywać. W pierwszym kwartale 2023 roku gospodarka wzrosła o 0,8% rok do roku, a sektor pozanaftowy o 6,2%. Wzrost napędzały przede wszystkim usługi, w tym transport lotniczy, finanse oraz działalności korzystające z odbudowy mobilności.
Dane te potwierdziły, że usługi i inne sektory pozasurowcowe mogą przejmować rolę motoru wzrostu w okresach osłabienia działalności naftowo-gazowej. Pomimo odbicia wydobycia po uruchomieniu pola Salman produkcja z eksploatowanych od wielu lat złóż morskich pozostaje jednak pod presją.
Dywersyfikacja nie jest więc wyłącznie wyborem rozwojowym, lecz koniecznością wynikającą z uwarunkowań geologicznych, rynkowych i klimatycznych.
Struktura gospodarki, zasoby i model finansów publicznych
Zasoby ropy i gazu jako fundament gospodarki
Brunei dysponuje znaczącymi zasobami ropy naftowej i gazu ziemnego, które od dziesięcioleci stanowią trzon gospodarki oraz finansów publicznych. W 2018 roku sektor odpowiadał za około 58% PKB, 81% dochodów państwa i 95% eksportu towarowego. W 2023 roku jego udział wynosił około 46,4% nominalnego PKB, a w roku budżetowym 2023/2024 zapewniał około 75% dochodów fiskalnych.
Dane MFW wskazują, że w latach 2020–2024 produkcja ropy wynosiła od 92 do 110 tys. baryłek dziennie, natomiast produkcja gazu mieściła się w przedziale około 1151–1358 mln BTU dziennie. Po spadkach wynikających z prac konserwacyjnych i dojrzewania złóż następowały okresowe odbicia produkcji.
Taka zmienność ujawnia ograniczenia geologiczne dojrzałych pól morskich oraz podatność gospodarki na zdarzenia techniczne. Zależność od jednego rodzaju zasobu oznacza nie tylko ekspozycję na wahania cen, lecz także ryzyko trwałego ograniczenia wydobycia.
Dodatkowym wyzwaniem jest globalna dekarbonizacja, która może stopniowo zmniejszać popyt na paliwa kopalne. Zarządzanie zasobami ropy i gazu musi zatem pozostawać ściśle powiązane z polityką dywersyfikacji gospodarczej.
Struktura sektorowa PKB i znaczenie przemysłu oraz usług
MFW odróżnia wydobycie ropy i gazu od pozanaftowej części PKB. Ta druga kategoria obejmuje jednak zarówno działalności niezwiązane z surowcami, jak i przetwórstwo węglowodorów na produkty petrochemiczne. Jest to istotne rozróżnienie, ponieważ część dywersyfikacji zachodzi wewnątrz szeroko rozumianego kompleksu surowcowego.
W 2018 roku sektor ropy i gazu stanowił 58% PKB, a pozostałe sektory około 42%. Do 2023 roku udział sektorów pozanaftowych w realnym PKB wzrósł do 53,6%, wobec około 20% w 2003 roku. Zmiana była w dużej mierze związana z uruchomieniem dużego zakładu petrochemicznego i rozwojem powiązanych usług.
Dane DEPS za 2025 rok pokazują strukturę gospodarki według klasycznego podziału na rolnictwo, przemysł i usługi. Przy PKB w cenach bieżących wynoszącym 19 655,7 mln BND rozkład wartości dodanej brutto przedstawiał się następująco:
| Sektor | Wartość dodana brutto w 2025 roku (mln BND) | Udział w wartości dodanej brutto w 2025 roku (%) |
|---|---|---|
| Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo | 232,2 | 1,2 |
| Przemysł, w tym ropa, gaz, LNG i produkcja | 11 793,6 | 59,2 |
| Usługi | 7909,9 | 39,7 |
Źródło: DEPS, dane o PKB za 2025 rok.
Brunei pozostaje gospodarką zdominowaną przez przemysł, zwłaszcza wydobycie ropy i gazu, produkcję LNG oraz petrochemię. Niewielki udział rolnictwa wskazuje na silną zależność od importu żywności. Usługi, generujące blisko 40% wartości dodanej brutto, obejmują między innymi administrację publiczną, finanse, handel, transport oraz działalności obsługujące sektor petrochemiczny i wymianę międzynarodową.
Model finansów publicznych — dominacja dochodów z ropy i gazu
Finanse publiczne Brunei są silnie uzależnione od sektora naftowo-gazowego. W roku budżetowym 2019/2020 dochody ogółem wynosiły około 26,4% PKB, z czego 19,8% PKB pochodziło z ropy i gazu, a 6,5% z pozostałych działalności.
W 2021/2022 całkowite dochody odpowiadały 24% PKB, w tym 20,2% PKB pochodziło z sektora naftowo-gazowego. W 2023/2024 dochody ogółem spadły do 17,3% PKB, z czego ropa i gaz zapewniały 13% PKB, a sektory pozanaftowe 4,3% PKB.
W roku budżetowym 2023/2024 sektor ropy i gazu generował około 75% wszystkich dochodów państwa. Dywersyfikacja ma więc dwa wymiary: produktowy, dotyczący struktury PKB, oraz fiskalny, związany z poszerzeniem bazy dochodów budżetowych.
W okresach spadku cen ropy lub problemów technicznych z wydobyciem wpływy budżetowe mogą gwałtownie maleć. Zwiększa to znaczenie zgromadzonych buforów finansowych, ostrożnego zarządzania majątkiem publicznym i rozwijania stabilnych źródeł dochodów niezależnych od węglowodorów.
Brunei dysponuje znaczącymi aktywami finansowymi zgromadzonymi dzięki wieloletnim dochodom surowcowym. Niepewność cenowa i globalna dekarbonizacja mogą jednak stopniowo ograniczać przestrzeń fiskalną. Kluczowe jest zatem wykorzystywanie majątku publicznego do łagodzenia skutków ewentualnego spadku dochodów z ropy i gazu, a zarazem do finansowania transformacji gospodarczej.
Rola przetwórstwa i petrochemii w sektorach pozanaftowych
Ważnym elementem współczesnej struktury gospodarczej Brunei jest przetwarzanie ropy i gazu w produkty petrochemiczne. W statystykach MFW działalność ta zaliczana jest do pozanaftowej części PKB, mimo że nadal bezpośrednio zależy od węglowodorów.
Wzrost udziału sektorów pozanaftowych z około 20% realnego PKB w 2003 roku do 53,6% w 2023 roku był w dużej mierze napędzany przez pierwszy etap rozwoju kompleksu petrochemicznego i jego wpływ na pozostałe branże.
Petrochemia pełni funkcję pomostowego filaru dywersyfikacji. Z jednej strony korzysta z tych samych zasobów co tradycyjne wydobycie. Z drugiej pozwala zwiększać wartość dodaną wytwarzaną w kraju, wdrażać bardziej zaawansowane technologie, tworzyć specjalistyczne miejsca pracy oraz rozszerzać ofertę eksportową o chemikalia i inne produkty przetworzone.
Rozwój kompleksu petrochemicznego wymaga również rozbudowy infrastruktury portowej, energetycznej, transportowej i logistycznej. Powstają stanowiska wymagające wyższych kwalifikacji technicznych, co zwiększa znaczenie edukacji zawodowej oraz specjalistycznych programów szkoleniowych.
Handel zagraniczny, polityka handlowa i integracja międzynarodowa
Struktura eksportu i importu — wartości oraz główne kierunki
Brunei jest bardzo otwartą gospodarką, w której handel zagraniczny odgrywa kluczową rolę w generowaniu dochodów i zapewnianiu podaży dóbr niewytwarzanych lokalnie. Według WTO wartość eksportu towarowego w 2024 roku wyniosła 11 258,5 mln USD, a importu 7294,5 mln USD. Dodatnie saldo handlowe odzwierciedla przewagę eksportu surowców energetycznych i produktów petrochemicznych nad importem.
Największym odbiorcą eksportu Brunei w 2024 roku była Australia, odpowiadająca za 19,8% jego wartości. Kolejne miejsca zajmowały Chiny z udziałem 18,2%, Japonia z 13,6% oraz Singapur z 13%. Do ważnych partnerów należały także Malezja, Tajlandia, Wietnam, Indonezja, Korea Południowa i Filipiny.
W imporcie dominowała Malezja, która odpowiadała za 33,7% jego wartości. Kolejne miejsca zajmowały Rosja z udziałem 11,3%, Australia z 8,8%, Chiny z 8,4% oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie z 7,9%. Struktura ta pokazuje silne powiązania Brunei z regionem Azji i Pacyfiku, a także z eksporterami surowców energetycznych i dóbr kapitałowych.
Najważniejsze kierunki eksportu Brunei w 2024 roku przedstawiały się następująco:
| Kierunek eksportu | Wartość (mln USD) | Udział w eksporcie (%) |
|---|---|---|
| Australia | 2226,4 | 19,8 |
| Chiny | 2048,4 | 18,2 |
| Japonia | 1528,5 | 13,6 |
| Singapur | 1463,9 | 13,0 |
| Malezja | 802,6 | 7,1 |
| Tajlandia | 602,3 | 5,3 |
| Wietnam | 486,9 | 4,3 |
| Indonezja | 375,2 | 3,3 |
| Korea Południowa | 365,1 | 3,2 |
| Filipiny | 310,9 | 2,8 |
Źródło: WTO, dane taryfowe i handlowe dla Brunei Darussalam.
Struktura eksportu odzwierciedla znaczenie LNG, innych paliw i produktów petrochemicznych. Powiązania z Chinami wzmacniają dodatkowo chińskie inwestycje w sektorze przetwórstwa. Duży udział Malezji i pozostałych państw regionu w imporcie świadczy natomiast o silnej integracji Brunei z regionalnymi łańcuchami dostaw żywności, dóbr konsumpcyjnych, maszyn i urządzeń.
Struktura towarowa handlu — paliwa, wyroby przemysłowe i chemikalia
Dane DEPS dotyczące międzynarodowego handlu towarowego pokazują, że w 2024 roku wartość eksportu wzrosła o 1,9%. Towarzyszył temu wzrost wskaźnika wartości jednostkowej eksportu o 0,7% oraz jego wolumenu o 12,4%.
Zmiana była związana głównie z większym eksportem maszyn i środków transportu, wyrobów przemysłowych oraz paliw mineralnych. Wzrost wolumenu wynikał przede wszystkim ze zwiększonej sprzedaży paliw mineralnych, chemikaliów i napojów.
Wartość importu zmniejszyła się w 2024 roku o 2,6% w wyniku spadku wskaźnika wartości jednostkowej o 3,6%, przy jednoczesnym wzroście wolumenu o 0,9%. Niższe ceny dotyczyły przede wszystkim wyrobów przemysłowych, chemikaliów i paliw mineralnych.
Wolumen importu wzrósł natomiast w przypadku wyrobów przemysłowych o 7,6%, maszyn i środków transportu o 1,2% oraz paliw mineralnych o 0,5%.
Ropa, gaz i petrochemia pozostają głównym źródłem dochodów dewizowych Brunei. Eksport maszyn, środków transportu i wyrobów przemysłowych może częściowo wynikać z reeksportu oraz działalności kompleksów przetwórczych. Import tych grup towarów potwierdza natomiast zależność gospodarki od zagranicznych dostaw dóbr kapitałowych, półproduktów i produktów konsumpcyjnych.
Reżim taryfowy i regulacje importowe
Brunei prowadzi bardzo liberalną politykę taryfową. W 2024 roku średnia prosta stawka celna zgodna z klauzulą najwyższego uprzywilejowania wynosiła 0,6%, a średnia stawka ważona wartością handlu — 0,3%. Jednocześnie 92,8% pozycji taryfowych było wolnych od cła.
Średnia stawka związana, czyli maksymalny poziom wynikający ze zobowiązań w WTO, wynosiła 25,3%. W praktyce Brunei stosuje więc bardzo niskie cła, zachowując formalną możliwość ich podwyższania w granicach przyjętych zobowiązań.
Polityka handlowa sprzyja integracji ze światowymi łańcuchami dostaw i utrzymywaniu niskich kosztów importu dóbr kapitałowych, półproduktów oraz produktów konsumpcyjnych. Kontrole importu mają przede wszystkim charakter pozataryfowy.
Zakazy i ograniczenia obejmują wybrane produkty ze względów bezpieczeństwa, religijnych, zdrowotnych, środowiskowych i ekonomicznych. Do grup wrażliwych należą:
- niektóre rodzaje żywności,
- alkohol i wyroby tytoniowe,
- broń i produkty objęte ograniczeniami bezpieczeństwa,
- towary niezgodne z obowiązującymi zasadami religijnymi.
Podstawą regulacji jest między innymi rozporządzenie celne z 1955 roku dotyczące zakazów i ograniczeń w imporcie oraz eksporcie, uzupełnione sektorowymi aktami prawnymi. Dostęp do rynku pozostaje szeroki, lecz podlega zasadom służącym ochronie zdrowia, bezpieczeństwa i norm społecznych.
Integracja instytucjonalna ze światową gospodarką
Brunei jest członkiem Światowej Organizacji Handlu, co oznacza obowiązek przestrzegania zasad dotyczących taryf i instrumentów pozataryfowych oraz poddawania polityki handlowej okresowym przeglądom. Kraj należy również do Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej, a udział w regionalnych porozumieniach handlowych pogłębia jego integrację z międzynarodowymi łańcuchami dostaw i inwestycji.
WTO wskazuje jednak na braki w aktualizowaniu niektórych notyfikacji dotyczących kontroli importu, procedur licencyjnych i ograniczeń ilościowych. Nie musi to oznaczać istotnej zmiany polityki handlowej, ale ogranicza przejrzystość regulacyjną dla partnerów międzynarodowych i potencjalnych inwestorów.
Instytucje, polityka gospodarcza i sektor finansowy
Główne instytucje odpowiedzialne za planowanie gospodarcze i statystykę
Centralną rolę w planowaniu gospodarczym i prowadzeniu polityki makroekonomicznej odgrywa Ministerstwo Finansów i Gospodarki. W jego strukturze działa Departament Planowania Gospodarczego i Statystyki, odpowiedzialny między innymi za badanie aktywności ekonomicznej ludności oraz opracowywanie statystyk handlu zagranicznego i PKB według rodzaju działalności.
Badanie rynku pracy z 2024 roku przeprowadzono od 14 października do 10 listopada na próbie około 3200 losowo dobranych gospodarstw domowych. Jego celem było zebranie informacji o strukturze siły roboczej, zatrudnieniu, bezrobociu i innych cechach ekonomicznych populacji. Wyniki są wykorzystywane w planowaniu, badaniach, kształtowaniu polityki publicznej i zarządzaniu rynkiem pracy.
Równolegle działa Sekretariat Wawasan Brunei 2035 w Biurze Premiera. Odpowiada on za koordynację wdrażania strategii oraz monitorowanie postępów za pomocą krajowych kluczowych wskaźników efektywności.
Obecność wyspecjalizowanych instytucji potwierdza rosnące znaczenie polityki opartej na danych i długoterminowych celach. Niewielka liczba mieszkańców może dodatkowo ułatwiać koordynację działań administracji i stosunkowo szybkie wdrażanie decyzji.
Struktura sektora finansowego i dominacja banków
Sektor finansowy Brunei jest dobrze rozwinięty w stosunku do wielkości gospodarki. W 2023 roku banki odpowiadały za około 82,8% jego aktywów, czyli za równowartość około 98% PKB. Firmy ubezpieczeniowe i operatorzy takaful posiadali około 8,4% aktywów sektora finansowego, co odpowiadało 10% PKB, a firmy finansowe około 8,7%, również równowartość około 10% PKB.
Łączna wartość aktywów sektora finansowego wynosiła 23 921 mln BND, czyli około 118% PKB.
Strukturę instytucjonalną sektora tworzą następujące podmioty:
- siedem banków komercyjnych,
- jeden islamski fundusz powierniczy,
- jeden bank depozytariusz,
- Bank Usahawan,
- dwie firmy finansowe,
- siedem zakładów ubezpieczeń i czterech operatorów takaful.
Dwa największe banki są zarejestrowane w Brunei i powiązane z państwem. Pozostałe należą do grup zagranicznych z siedzibami między innymi w Wielkiej Brytanii, Chinach, Malezji i Singapurze. Dwa największe podmioty są uznawane za krajowe banki o znaczeniu systemowym.
Banki finansują się głównie z depozytów krajowych, ale znaczną część aktywów lokują poza granicami kraju. W 2022 roku depozyty krajowe odpowiadały około 67% aktywów banków, podczas gdy kredyty krajowe stanowiły jedynie 26%. Udział kredytów dla zagranicznych odbiorców wzrósł z 3% aktywów w 2019 roku do 7% w 2023 roku, a inwestycji zagranicznych — z 10% do 18%.
W 2023 roku około 53% aktywów bankowych było ulokowanych za granicą. Ogranicza to skalę krajowego pośrednictwa finansowego i może utrudniać finansowanie przedsiębiorstw. Jednocześnie sektor pozostaje odporny: wskaźnik kapitału regulacyjnego wynosił około 21%, wobec wymaganego minimum na poziomie 10%.
Na rozmiar bilansów banków istotnie wpływają depozyty państwowe. Sektor finansowy jest więc ściśle powiązany z sektorem publicznym zarówno pod względem nadzoru, jak i funkcji depozytariusza części majątku państwa. Sprzyja to stabilności, ale może osłabiać presję na rozwijanie finansowania prywatnej przedsiębiorczości.
Ramy makroostrożnościowe i nadzór nad bankami
Władze Brunei wzmacniają ramy polityki makroostrożnościowej, zwłaszcza w odniesieniu do dwóch krajowych banków o znaczeniu systemowym. Najważniejsze działania obejmują:
- bardziej rygorystyczne wymogi kapitałowe,
- monitorowanie koncentracji portfeli,
- kontrolę ekspozycji zagranicznych,
- utrzymywanie wysokiej jakości aktywów.
MFW ocenia ryzyko systemowe jako ograniczone. Stabilny sektor finansowy stanowi ważny fundament realizacji strategii dywersyfikacji, nawet jeśli jego udział w finansowaniu krajowego sektora prywatnego pozostaje niewystarczający.
Jednym z głównych wyzwań jest zwiększenie podaży kredytu dla przedsiębiorstw działających w priorytetowych sektorach, takich jak technologie informacyjno-komunikacyjne, turystyka i przemysł spożywczy.
Polityka makroekonomiczna i stabilność
Wawasan Brunei 2035 uznaje stabilność makroekonomiczną za jeden z głównych celów rozwoju. Priorytety obejmują stabilność cen, równowagę zewnętrzną, stabilność fiskalną i bezpieczeństwo finansowe. Polityka makroekonomiczna jest więc ujmowana całościowo i obejmuje zarówno finanse publiczne, jak i sektor bankowy.
W gospodarce rentierskiej stabilność zależy w dużej mierze od sposobu zarządzania dochodami surowcowymi. Znaczące bufory finansowe i nadwyżki handlowe pomagają łagodzić wahania koniunktury. Jednocześnie napływ dochodów z eksportu surowców może prowadzić do choroby holenderskiej, jeżeli osłabia konkurencyjność pozostałych sektorów.
Inwestycje w branże pozasurowcowe, innowacje i kapitał ludzki mają ograniczać to ryzyko oraz wzmacniać długoterminową odporność gospodarki.
Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki
Podstawowe wielkości rynku pracy i stopa bezrobocia
Rynek pracy Brunei jest niewielki w liczbach bezwzględnych, ale charakteryzuje się rosnącą aktywnością i umiarkowanie niskim bezrobociem. W 2024 roku populacja w wieku co najmniej 15 lat liczyła 364 800 osób. Siłę roboczą tworzyło 233 800 osób, a 131 000 pozostawało poza nią.
Wskaźnik aktywności zawodowej wynosił 64,1%, wobec 63,6% w 2023 roku. W grupie osób w wieku co najmniej 18 lat populacja w wieku produkcyjnym liczyła 346 000 osób, a siła robocza 233 200. Oznaczało to wzrost o 2,4% rok do roku oraz wskaźnik aktywności zawodowej na poziomie 67,4%.
Liczba pracujących wzrosła z 216 700 w 2023 roku do 222 700 w 2024 roku, czyli o 2,8%. Stopa bezrobocia wśród osób w wieku co najmniej 15 lat spadła z 5,2% do 4,8%, a w grupie 18+ z 5,1% do 4,7%.
Bezrobocie koncentruje się wśród osób z wykształceniem średnim lub niższym, które stanowią 54,1% bezrobotnych, oraz w grupie wiekowej 25–64 lata, odpowiadającej za 59,6% bezrobotnych. Pokazuje to, że mimo dobrej ogólnej sytuacji na rynku pracy nadal występuje niedopasowanie kwalifikacji do potrzeb pracodawców.
Rola sektora prywatnego i publicznego w zatrudnieniu
W 2024 roku liczba pracujących w sektorze prywatnym wzrosła o 4%, podczas gdy w sektorze publicznym zwiększyła się jedynie o 0,3%. Sektor prywatny odpowiadał za około 70% zatrudnienia, a publiczny za 30%. Wśród lokalnych pracowników 58% było zatrudnionych prywatnie, a 42% w sektorze publicznym.
Dynamiczny wzrost zatrudnienia odnotowano w następujących branżach:
- handlu hurtowym i detalicznym,
- budownictwie,
- zakwaterowaniu i gastronomii,
- produkcji, zwłaszcza petrochemicznej,
- technologiach informacyjno-komunikacyjnych,
- usługach profesjonalnych, technicznych, administracyjnych i wspierających.
Rosnąca rola sektora prywatnego jest jednym z najważniejszych elementów transformacji gospodarki Brunei. W klasycznym modelu rentierskim administracja publiczna często pozostaje dominującym pracodawcą. W Brunei stopniowo powstaje bardziej zrównoważona struktura, w której prywatne przedsiębiorstwa tworzą większość miejsc pracy.
Charakterystyka zatrudnionych — lokalni pracownicy i cudzoziemcy
W 2024 roku lokalni pracownicy stanowili 71,3% wszystkich zatrudnionych, natomiast cudzoziemcy około 28,7%. Gospodarka pozostaje zależna od zagranicznej siły roboczej, szczególnie w budownictwie, niżej wynagradzanych usługach i niektórych segmentach przemysłu.
Koncentracja bezrobocia wśród osób z wykształceniem średnim i niższym wskazuje na rosnące znaczenie kwalifikacji. Sektor usług i przemysł petrochemiczny wymagają umiejętności technicznych oraz specjalistycznych. Jednocześnie część stanowisk dla osób o niższych kwalifikacjach zajmują pracownicy zagraniczni, co może zwiększać konkurencję w tych segmentach rynku.
Rozwój systemu szkoleń, przekwalifikowania i ścieżek awansu zawodowego jest konieczny, aby lokalni pracownicy mogli korzystać z nowych możliwości zatrudnienia. Obecność cudzoziemców umożliwia realizację projektów infrastrukturalnych i przemysłowych, ale polityka rynku pracy powinna równocześnie wspierać aktywizację mieszkańców.
Gospodarka platformowa, samozatrudnienie i nowe formy pracy
Na rynku pracy rośnie znaczenie samozatrudnienia oraz gospodarki platformowej. Zjawisko to odzwierciedla przesunięcie w stronę przedsiębiorczości i elastycznych form pracy wspieranych przez narzędzia cyfrowe. Dostępne dane nie określają dokładnego udziału samozatrudnionych w ogólnej liczbie pracujących, ale potwierdzają rozwój tego segmentu.
Technologie informacyjno-komunikacyjne i platformy cyfrowe umożliwiają tworzenie miejsc pracy poza tradycyjnym sektorem formalnym. Rozwój ten może wspierać dywersyfikację, lecz rodzi również wyzwania związane z ochroną socjalną, bezpieczeństwem zatrudnienia oraz opodatkowaniem działalności platformowej.
Model rozwoju i dywersyfikacji — Wawasan Brunei 2035 w praktyce
Cele Wawasan Brunei 2035 w obszarze gospodarki
Wawasan Brunei 2035 jest centralnym punktem odniesienia dla modelu rozwoju gospodarczego kraju. Strategia zakłada, że do 2035 roku Brunei będzie państwem o wysokim i zrównoważonym wzroście, zdywersyfikowanej gospodarce, niskim bezrobociu, stabilności makroekonomicznej i wysokim standardzie życia.
Realizacja gospodarczego filaru strategii opiera się na następujących priorytetach:
- produkcja i produktywność – zwiększanie efektywności wykorzystania kapitału, pracy i technologii;
- strategiczne inwestycje – przyciąganie projektów wspierających rozwój branż o wysokiej wartości dodanej;
- dywersyfikacja sektorowa i eksportowa – ograniczanie zależności od ropy, gazu i tradycyjnych kierunków sprzedaży;
- poszerzenie bazy fiskalnej – rozwijanie stabilniejszych źródeł dochodów publicznych;
- rynek pracy – tworzenie miejsc pracy, zwiększanie mobilności zawodowej i rozwijanie kompetencji;
- stabilność makroekonomiczna – ochrona równowagi cenowej, zewnętrznej, fiskalnej i finansowej.
Strategia nie ogranicza się do zwiększania udziału sektorów pozasurowcowych w PKB. Rozwój gospodarczy ma być powiązany z ochroną środowiska, spójnością społeczną, zdrowiem i bezpieczeństwem. Jest to szczególnie ważne w gospodarce rentierskiej, w której wysoki PKB na mieszkańca nie gwarantuje trwałości modelu rozwoju.
Priorytetowe sektory dywersyfikacji
Władze Brunei wskazały pięć priorytetowych obszarów dywersyfikacji:
- przetwórstwo ropy i gazu,
- przemysł spożywczy,
- technologie informacyjno-komunikacyjne,
- turystykę,
- usługi.
Przetwórstwo ropy i gazu zwiększa wartość dodaną wynikającą z dotychczasowej specjalizacji surowcowej. Przemysł spożywczy ma ograniczać zależność od importu oraz wykorzystywać potencjał żywności halal na rynkach regionalnych i światowych.
Technologie informacyjno-komunikacyjne mogą tworzyć wysoko produktywne miejsca pracy i wspierać rozwój gospodarki cyfrowej. Turystyka ma potencjał przede wszystkim w segmentach ekologicznych i kulturowych, natomiast usługi obejmują między innymi finanse, logistykę, działalność profesjonalną i obsługę przedsiębiorstw.
Wybór tych sektorów odzwierciedla pragmatyczne podejście do dywersyfikacji. Część z nich wykorzystuje istniejące zasoby i kompetencje, a pozostałe mają budować nowe przewagi konkurencyjne. Ich rozwój wymaga inwestycji w infrastrukturę, kapitał ludzki, innowacje i instytucje wspierające przedsiębiorczość.
Postępy i ograniczenia dywersyfikacji
Najważniejszym wskaźnikiem postępu jest wzrost udziału sektorów pozanaftowych w realnym PKB z około 20% w 2003 roku do 53,6% w 2023 roku. Zmiana potwierdza istotną transformację struktury gospodarki. Trzeba jednak pamiętać, że kategoria ta obejmuje przetwórstwo ropy i gazu, dlatego część dywersyfikacji nadal zależy od węglowodorów.
Od 2021 roku rozwój przemysłu petrochemicznego przynosi wymierne korzyści gospodarcze. Poprawiły się również wyniki telekomunikacji, handlu hurtowego i detalicznego oraz sektora finansowego. Proces nie przebiega jednak równomiernie. Według danych za 2025 rok sektory pozanaftowe skurczyły się o 1,5%, podczas gdy sektor ropy i gazu wzrósł o 3,1%, co przełożyło się na wzrost całej gospodarki o 0,7%.
Najważniejsze bariery dywersyfikacji obejmują:
- utrzymującą się zależność PKB, eksportu i budżetu od ropy oraz gazu,
- powiązanie wielu usług z działalnością sektora surowcowego,
- mały rynek wewnętrzny i ograniczoną skalę popytu krajowego,
- niewielką pulę pracowników o specjalistycznych kwalifikacjach,
- globalną transformację energetyczną i rosnącą konkurencję w sektorach zaawansowanych technologii.
Dywersyfikacja Brunei jest procesem realnym, ale długotrwałym i częściowo zależnym od powodzenia sektorów nadal powiązanych z ropą i gazem. Jej dalsze postępy będą zależały od skuteczności instytucji, zdolności przyciągania inwestycji, dostępności finansowania oraz rozwoju kapitału ludzkiego.
Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki Brunei
Atuty — bogactwo surowcowe, wysoki dochód i otwartość handlowa
Najważniejszym atutem Brunei pozostaje bogactwo zasobów ropy i gazu, które przez dziesięciolecia generowały wysokie dochody dla państwa i społeczeństwa. Renta surowcowa umożliwiła finansowanie infrastruktury, edukacji, ochrony zdrowia i świadczeń społecznych, a także zgromadzenie znaczących buforów finansowych.
Kraj należy do gospodarek o wysokim dochodzie, dzięki czemu ma większe możliwości finansowania inwestycji i polityk rozwojowych niż wiele innych państw regionu. Korzystna sytuacja dochodowa w połączeniu z niewielką liczbą mieszkańców sprzyja utrzymywaniu wysokiego standardu życia.
Istotnym atutem jest również otwartość handlowa. Średnia stawka celna na poziomie 0,6% oraz 92,8% pozycji taryfowych wolnych od cła ułatwiają import technologii, maszyn, półproduktów i dóbr konsumpcyjnych. Dodatnie saldo handlowe zapewnia dopływ dewiz, a integracja z regionalnymi rynkami wspiera rozwój przemysłu petrochemicznego i innych sektorów eksportowych.
Ograniczenia — zależność od surowców, mały rynek i presja dekarbonizacji
Największym ograniczeniem pozostaje strukturalna zależność od ropy i gazu. Sektor ten nadal dostarcza większość dochodów fiskalnych oraz znaczną część PKB i eksportu. Zmienność cen, problemy techniczne i spadek wydobycia z dojrzałych pól morskich tworzą wysokie ryzyko dla stabilności finansów publicznych oraz bilansu zewnętrznego.
Mały rynek wewnętrzny ogranicza skalę produkcji nastawionej na popyt krajowy i zwiększa znaczenie eksportu w nowych branżach. Niewielka liczba mieszkańców oznacza również ograniczoną pulę talentów potrzebnych w sektorach wymagających wysokich kwalifikacji, takich jak technologie informacyjno-komunikacyjne, zaawansowane finanse i usługi profesjonalne.
Globalna dekarbonizacja może w długim okresie ograniczyć popyt na paliwa kopalne. Gaz może zachować znaczenie jako paliwo przejściowe, lecz strategia rozwoju musi uwzględniać możliwość trwałego spadku przychodów z eksportu węglowodorów.
Dywersyfikacja jest zatem warunkiem utrzymania wysokiego standardu życia, a nie jedynie sposobem na zwiększenie tempa wzrostu gospodarczego.
Ograniczenia instytucjonalne i informacyjne
WTO wskazuje na braki w aktualizowaniu niektórych notyfikacji dotyczących kontroli importu, licencji i ograniczeń ilościowych. Opóźnienia w raportowaniu mogą utrudniać inwestorom oraz partnerom handlowym uzyskanie pełnych informacji o obowiązujących regulacjach.
Przy niskim poziomie ceł i względnie stabilnych zasadach bezpośredni wpływ tych braków na handel może być ograniczony. Większa przejrzystość i bardziej aktywna komunikacja regulacyjna mogłyby jednak zwiększyć atrakcyjność Brunei dla inwestorów zagranicznych.
Ograniczenia rynku pracy i kapitału ludzkiego
Bezrobocie koncentruje się wśród osób o niższym poziomie wykształcenia, co wskazuje na niedopasowanie kwalifikacji do potrzeb nowoczesnej gospodarki. Obecność pracowników zagranicznych w segmentach wymagających niższych kwalifikacji może dodatkowo zwiększać konkurencję dla części lokalnej siły roboczej.
Rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych, turystyki wysokiej jakości i zaawansowanych usług finansowych wymaga specjalistycznego kapitału ludzkiego. W małej gospodarce oznacza to konieczność równoczesnego inwestowania w krajową edukację oraz selektywnego przyciągania talentów z zagranicy.
Kluczowe znaczenie ma zapewnienie lokalnym pracownikom dostępu do szkoleń, przekwalifikowania i możliwości awansu, aby transformacja gospodarcza nie pogłębiała nierówności między osobami o różnym poziomie wykształcenia.