Zakres analizy, definicje i źródła danych
Definicja PKB i różnica między ujęciem nominalnym a realnym
Punktem wyjścia do analizy gospodarki Burkina Faso jest definicja produktu krajowego brutto zgodna z Systemem Rachunków Narodowych 2008 (SNA 2008). PKB to całkowita wartość dodana wytworzona na terytorium danej gospodarki w określonym okresie, powiększona o podatki od produktów i pomniejszona o subsydia. Może być obliczany metodą produkcyjną, dochodową lub wydatkową.
Bank Światowy definiuje PKB jako całkowity dochód uzyskany z produkcji dóbr i usług na danym terytorium gospodarczym w okresie sprawozdawczym. Wskaźnik „GDP (constant 2015 US$)” o kodzie NY.GDP.MKTP.KD jest wyrażany w cenach stałych z roku bazowego 2015, dzięki czemu pozwala porównywać realną wielkość produkcji w czasie.
Nominalny PKB jest wyrażany w cenach bieżących danego roku. Na jego poziom wpływają zarówno zmiany wielkości produkcji, jak i inflacja, struktura popytu i podaży oraz kursy walutowe. Ujęcie nominalne jest przydatne między innymi do analizy wartości sektorów gospodarki, relacji fiskalnych i zadłużenia, ale nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy wzrosła rzeczywista produkcja.
Do oceny realnego wzrostu wykorzystuje się PKB w cenach stałych lub roczne tempo wzrostu realnego PKB. W serii „GDP growth (annual %)” Bank Światowy podaje, że wzrost gospodarczy Burkina Faso wyniósł 4,8% w 2024 r., a według szacunku 5,3% w 2025 r.
Realny PKB oblicza się z wykorzystaniem indeksów cen, najczęściej deflatora PKB. Jeżeli nominalny PKB rośnie szybciej niż deflator, oznacza to wzrost realnej produkcji. Jeżeli natomiast wzrost nominalny wynika głównie z inflacji, dynamika realna może być znacznie niższa, a nawet ujemna.
W ocenie poziomu życia szczególne znaczenie ma PKB per capita, czyli PKB podzielony przez liczbę mieszkańców. Jego wersja nominalna, wyrażona w bieżących dolarach amerykańskich, pokazuje średnią wartość produkcji przypadającą na jednego mieszkańca, lecz nie uwzględnia zmian cen ani kursów walutowych.
Bardziej miarodajna w analizie zmian poziomu życia jest dynamika realnego PKB per capita. W Burkina Faso wyniosła ona 2,9% w 2016 r. i 3,8% w 2018 r., następnie spadła do −0,4% w 2020 r., po czym wzrosła do 4,4% w 2021 r. W latach 2024–2025 osiągnęła odpowiednio 2,5% i, według szacunku, 3,0%.
Wskaźnik ten uwzględnia zmiany liczby ludności. Ma to duże znaczenie, ponieważ populacja Burkina Faso rośnie o około 2–3% rocznie, przez co część przyrostu PKB nie przekłada się na zwiększenie produkcji przypadającej na mieszkańca.
Parytet siły nabywczej (PPP) umożliwia porównywanie PKB per capita między krajami z uwzględnieniem różnic w poziomie cen. W serii „GDP per capita, PPP (current international $)” Bank Światowy stosuje parytety opracowywane w ramach Międzynarodowego Programu Porównawczego. Dzięki nim PKB jest przeliczany na dolary międzynarodowe o porównywalnej sile nabywczej.
PPP służy przede wszystkim do porównań między krajami, natomiast ceny stałe wykorzystuje się głównie do analizy zmian produkcji w czasie.
Źródła statystyczne dla Burkina Faso – INSD, Bank Światowy i MFW
Analiza opiera się na danych krajowego urzędu statystycznego Institut national de la statistique et de la démographie (INSD), Banku Światowego oraz Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW). Każda z tych instytucji stosuje własne procedury aktualizacji i prezentowania danych.
Najważniejsze źródła pełnią następujące funkcje:
- INSD – publikuje krajowe rachunki narodowe w cenach bieżących i stałych, w tym poziom i dynamikę PKB, strukturę sektorową oraz PKB per capita we frankach CFA;
- Bank Światowy – udostępnia porównywalne szeregi dotyczące PKB w bieżących dolarach, PKB w cenach stałych, PKB per capita, PPP, dynamiki wzrostu i liczby ludności;
- MFW – publikuje dane, szacunki i prognozy w ramach konsultacji prowadzonych na podstawie art. IV oraz programów Extended Credit Facility i Resilience and Sustainability Facility.
W rachunkach narodowych za 2020 r. INSD podał, że PKB w ujęciu wolumenowym, liczony w cenach z 2015 r., wzrósł o 2,0% po wzroście o 5,9% w 2019 r. Realny PKB per capita wyniósł w 2020 r. 433 803 franki CFA, a nominalny PKB per capita 490 068 franków CFA.
W danych dotyczących 2019 r. INSD odnotował realny wzrost PKB o 5,7%, wobec 6,8% w 2018 r. Spowolnienie wiązało się z osłabieniem dynamiki sektorów pierwotnego i wtórnego, przy jednoczesnym przyspieszeniu wzrostu usług. Dane te należą do serii wykorzystującej rok 2015 jako bazę cenową.
W 2022 r. Burkina Faso zmieniło rok bazowy rachunków narodowych z 2015 na 2022. Według INSD nominalny PKB za 2022 r. został w nowej bazie oszacowany na 13 467 mld franków CFA, wobec 11 615 mld franków CFA w bazie 2015. Oznacza to podwyższenie poziomu PKB o 15,9%, wynikające między innymi z dokładniejszego ujęcia sektora nieformalnego, usług cyfrowych i innych obszarów gospodarki.
Serii opartych na bazach 2015 i 2022 nie należy bezpośrednio łączyć bez odpowiednich przeliczeń metodologicznych. Zmiana bazy nie oznacza, że gospodarka w ciągu jednego roku faktycznie powiększyła się o 15,9%. Jest to przede wszystkim rewizja statystycznego obrazu jej wielkości i struktury.
Według danych Banku Światowego nominalny PKB Burkina Faso wzrósł z 12 833,3 mln USD w 2016 r. do szacowanych 27 206,8 mln USD w 2025 r. W tym samym okresie nominalny PKB per capita zwiększył się z 663,7 USD do 1 130,1 USD, a liczba ludności z 19,3 mln do 24,1 mln.
Różnice między danymi MFW, Banku Światowego i INSD mogą wynikać z terminów aktualizacji, stosowanych deflatorów, metod agregacji oraz sposobu uwzględniania krajowych rewizji rachunków narodowych.
Okres analizy i ograniczenia danych
Główna seria obejmuje lata 2016–2025. Dane za lata 2016–2024 są traktowane jako obserwacje historyczne, natomiast wartości za 2025 r. mają status oficjalnego szacunku oznaczonego literą „E”. Nie należy ich interpretować jako ostatecznych odczytów statystycznych.
W przypadku danych INSD zachowano rozdział między serią opartą na bazie 2015 a nową bazą 2022. Dane z wcześniejszej serii służą do oceny sytuacji do 2020 r., natomiast wartości za 2022 r. ilustrują wpływ rewizji metodologicznej. Brak pełnej serii przeliczonej wstecz według bazy 2022 uniemożliwia stworzenie jednolitego krajowego szeregu bez przyjmowania dodatkowych założeń.
Spójna analiza nominalnego PKB i PKB per capita w dolarach została oparta na danych Banku Światowego. Informacje dotyczące PPP służą przede wszystkim do objaśnienia znaczenia tej miary. Brak kompletnego zestawu wartości dla całego badanego okresu nie pozwala utworzyć porównywalnej tabeli PKB per capita według PPP.
Nominalny PKB Burkina Faso w latach 2016–2025 – poziomy i dynamika
Roczna seria PKB i PKB per capita
Poniższa tabela przedstawia nominalny PKB, nominalny PKB per capita, realne tempo wzrostu PKB i PKB per capita oraz liczbę ludności Burkina Faso w latach 2016–2025:
| Rok | Wzrost PKB realnie | Wzrost PKB per capita realnie | PKB w cenach bieżących | PKB per capita w cenach bieżących | Ludność | Status danych |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2016 | 6,0% | 2,9% | 12 833,3 mln USD | 663,7 USD | 19,3 mln | Obserwacja |
| 2017 | 6,2% | 3,2% | 14 106,9 mln USD | 709,1 USD | 19,9 mln | Obserwacja |
| 2018 | 6,6% | 3,8% | 15 890,0 mln USD | 777,5 USD | 20,4 mln | Obserwacja |
| 2019 | 5,9% | 3,2% | 16 032,8 mln USD | 764,9 USD | 21,0 mln | Obserwacja |
| 2020 | 2,0% | −0,4% | 17 724,9 mln USD | 825,2 USD | 21,5 mln | Obserwacja |
| 2021 | 6,9% | 4,4% | 19 697,5 mln USD | 895,5 USD | 22,0 mln | Obserwacja |
| 2022 | 1,6% | −0,7% | 18 622,4 mln USD | 827,3 USD | 22,5 mln | Obserwacja |
| 2023 | 3,0% | 0,7% | 20 113,8 mln USD | 873,5 USD | 23,0 mln | Obserwacja |
| 2024 | 4,8% | 2,5% | 23 125,7 mln USD | 982,0 USD | 23,5 mln | Obserwacja |
| 2025 | 5,3% | 3,0% | 27 206,8 mln USD | 1 130,1 USD | 24,1 mln | Szacunek (E) |
Dane pochodzą z zestawień Banku Światowego i opracowania „Burkina Faso Economic Update” z maja 2026 r. Rok 2025 oznaczono jako szacunek. Tabela nie zawiera poziomów PKB w cenach stałych ani PKB per capita według PPP, ponieważ dla tych zmiennych nie przedstawiono pełnego i porównywalnego szeregu liczbowego.
Nominalny wzrost PKB – od 12,8 do 27,2 mld USD
W 2016 r. nominalny PKB Burkina Faso wyniósł około 12,8 mld USD. Następnie zwiększył się do 14,1 mld USD w 2017 r., 15,9 mld USD w 2018 r. i 16,0 mld USD w 2019 r. Wzrost przed pandemią wspierały między innymi rolnictwo, wydobycie złota i rozwój usług.
W 2020 r. nominalny PKB wzrósł do 17,7 mld USD, mimo że realne tempo wzrostu spadło do 2,0%. Pokazuje to, że zmiana wartości nominalnej może wynikać nie tylko ze zwiększenia produkcji, lecz także z inflacji i wahań kursowych.
W 2021 r. PKB osiągnął 19,7 mld USD, a w 2022 r. obniżył się do 18,6 mld USD. Następnie wzrósł do 20,1 mld USD w 2023 r. i 23,1 mld USD w 2024 r. Według szacunku Banku Światowego w 2025 r. osiągnął 27,2 mld USD. Oznacza to ponad dwukrotny wzrost wartości nominalnej względem 2016 r.
Wzrost w latach 2024–2025 wspierały produkcja rolna, odbudowa działalności górniczej, rozwój usług oraz częściowa poprawa warunków bezpieczeństwa. Jednocześnie na dolarową wartość PKB wpływał kurs franka CFA, powiązanego z euro, wobec dolara amerykańskiego.
Zmiana PKB wyrażonego w dolarach nie musi odpowiadać zmianie realnej produkcji w Burkina Faso.
Wzrost nominalnego PKB per capita – od 664 do ponad 1100 USD
Nominalny PKB per capita wzrósł z 663,7 USD w 2016 r. do 777,5 USD w 2018 r. W 2019 r. obniżył się do 764,9 USD, po czym wzrósł do 825,2 USD w 2020 r. i 895,5 USD w 2021 r. W 2022 r. ponownie spadł, do 827,3 USD, co wiązało się ze słabym wzrostem realnym oraz zmianami cenowymi i kursowymi.
W latach 2023–2025 wskaźnik wzrósł odpowiednio do 873,5 USD, 982,0 USD i szacowanych 1 130,1 USD. W innym zestawieniu Banku Światowego wartość za 2025 r. wynosi 1 147,6 USD. Różnica może wynikać z terminu aktualizacji i zaokrągleń, ale obie wartości wskazują na poziom około 1,1 tys. USD na mieszkańca.
Nominalnego wzrostu PKB per capita nie należy utożsamiać z proporcjonalną poprawą poziomu życia. Wskaźnik zależy od inflacji i kursu walutowego, a jako średnia nie pokazuje rozkładu dochodów. W 2022 r. 43,7% ludności znajdowało się poniżej krajowej granicy ubóstwa, natomiast przy progu 3 USD dziennie według PPP z 2021 r. udział ten wynosił około 42,1%.
Powiązanie danych Banku Światowego z rachunkami narodowymi INSD
Dane Banku Światowego tworzą spójny szereg nominalnego PKB i PKB per capita, ale mogą różnić się od wartości publikowanych przez INSD. Przykładowo INSD podał wzrost realnego PKB o 6,8% w 2018 r. i 5,7% w 2019 r., podczas gdy Bank Światowy wskazuje odpowiednio 6,6% i 5,9%. Niewielkie rozbieżności mogą wynikać z rewizji, zaokrągleń i różnych terminów aktualizacji.
Obie instytucje podają natomiast wzrost realnego PKB o 2,0% w 2020 r. Zmiana roku bazowego na 2022 r. zwiększyła oszacowany poziom PKB za ten rok o 15,9%. Bank Światowy uwzględnia krajowe rewizje w swoich szeregach, ale wartości dotyczące lat bliskich zmianie bazy mogą być nadal korygowane.
Realny wzrost PKB Burkina Faso i cykl koniunkturalny w latach 2016–2025
Wzrost przed pandemią COVID-19 – silna ekspansja w latach 2016–2019
Według Banku Światowego realne tempo wzrostu PKB Burkina Faso wynosiło 6,0% w 2016 r., 6,2% w 2017 r., 6,6% w 2018 r. i 5,9% w 2019 r. Był to okres silnej ekspansji wspieranej przez eksport złota i bawełny, rolnictwo oraz rozwój handlu, transportu i telekomunikacji.
INSD wskazuje, że w 2019 r. osłabła dynamika sektorów pierwotnego i wtórnego. Ich wzrost obniżył się odpowiednio z 9,9% i 3,6% w 2018 r. do 2,3% i 0,4% w 2019 r. Jednocześnie przyspieszył sektor usług, częściowo kompensując słabsze wyniki pozostałych obszarów gospodarki.
Wysokie tempo wzrostu całkowitego PKB przekładało się na poprawę PKB per capita, choć dynamika tego wskaźnika była niższa ze względu na szybki przyrost ludności. Realny PKB per capita wzrósł o 2,9% w 2016 r., 3,2% w 2017 r., 3,8% w 2018 r. i 3,2% w 2019 r.
W latach 2016–2019 wzrost gospodarczy wyraźnie przewyższał tempo przyrostu ludności, dzięki czemu rosła realna produkcja przypadająca na mieszkańca. Korzyści z ekspansji nie musiały jednak rozkładać się równomiernie, zwłaszcza przy dużym znaczeniu sektora nieformalnego i rolnictwa.
Kryzys COVID-19 i spowolnienie w 2020 r.
W 2020 r. realny wzrost PKB spadł do 2,0%, czyli o blisko 4 punkty procentowe względem 2019 r. Ograniczenia mobilności, zakłócenia dostaw oraz spadek aktywności usługowej osłabiły gospodarkę. Sektor rolny wzrósł o około 5,2% dzięki dobrym zbiorom upraw żywnościowych i bawełny, ale usługi skurczyły się o 4,9%.
Realny PKB per capita obniżył się w 2020 r. o 0,4%. Dodatni wzrost całkowitego PKB nie wystarczył do zrównoważenia przyrostu ludności, która zwiększyła się z 21,0 mln do 21,5 mln. Jest to przykład sytuacji, w której gospodarka rośnie, ale przeciętna realna produkcja przypadająca na mieszkańca spada.
Pandemia ujawniła również ograniczenia PKB jako miary dobrobytu. Straty dochodowe osób pracujących w sektorze nieformalnym mogły nie zostać w pełni odzwierciedlone w statystykach. PKB nie pokazuje też bezpośrednio pogorszenia stanu zdrowia, dostępu do edukacji ani poczucia bezpieczeństwa.
Odbudowa i ekspansja w latach 2021–2025
Po spowolnieniu w 2020 r. realny wzrost PKB osiągnął 6,9% w 2021 r. Następnie obniżył się do 1,6% w 2022 r., po czym wzrósł do 3,0% w 2023 r., 4,8% w 2024 r. i, według szacunku, 5,3% w 2025 r.
Realny PKB per capita zwiększył się o 4,4% w 2021 r., lecz w 2022 r. spadł o 0,7%. W kolejnych latach dynamika ponownie stała się dodatnia: 0,7% w 2023 r., 2,5% w 2024 r. i szacowane 3,0% w 2025 r.
Wzrost w 2025 r. był wspierany przez rolnictwo, odbudowę górnictwa, rozwój usług i częściową poprawę bezpieczeństwa. Według danych Banku Światowego inflacja spadła wówczas do −0,5%, deficyt fiskalny zawęził się do 1,8% PKB, a saldo rachunku bieżącego poprawiło się między innymi dzięki eksportowi złota i niższym cenom ropy.
Odbudowa pozostaje obciążona ryzykiem związanym z bezpieczeństwem, zmianami klimatu, cenami energii i ograniczoną dywersyfikacją gospodarki. Wzrost PKB na poziomie około 5% rocznie nie gwarantuje trwałej poprawy dobrobytu, jeżeli jego korzyści nie docierają do gospodarstw domowych o niskich dochodach.
Porównanie danych Banku Światowego, MFW i INSD
Szeregi publikowane przez Bank Światowy, MFW i INSD wskazują podobne ogólne tendencje, ale różnią się wartościami dla poszczególnych lat. Rozbieżności wynikają z odmiennych terminów aktualizacji, stosowanych deflatorów, prognoz oraz sposobów uwzględniania rewizji krajowych.
Do porównań obejmujących cały okres 2016–2025 przydatna jest spójna seria Banku Światowego. W szczegółowej analizie struktury sektorowej i metodologii pierwszeństwo mają natomiast dane INSD, będącego pierwotnym źródłem krajowych rachunków narodowych.
PKB per capita, demografia i ubóstwo w Burkina Faso
Dynamika realnego PKB per capita
Realny PKB per capita pokazuje, czy wzrost produkcji nadąża za zmianami liczby ludności. W Burkina Faso wskaźnik ten rósł w latach 2016–2019 o 2,9–3,8% rocznie. W 2020 r. spadł o 0,4%, odbił o 4,4% w 2021 r., po czym ponownie obniżył się o 0,7% w 2022 r.
W 2023 r. wzrost wyniósł 0,7%, w 2024 r. 2,5%, a w 2025 r., według szacunku, 3,0%. Dane pokazują, że dodatnia dynamika całkowitego PKB nie zawsze wystarcza do zwiększenia produkcji przypadającej na mieszkańca.
Przy wzroście populacji o 2–3% rocznie gospodarka musi rozwijać się szybciej, aby realny PKB per capita nie spadał. Wzrost całkowitego PKB o 5% przy przyroście ludności o 2,5% oznacza poprawę PKB per capita o około 2,5%, a nie o 5%.
Nominalny PKB per capita a kraje o niskich dochodach
Nominalny PKB per capita Burkina Faso wzrósł z 663,7 USD w 2016 r. do około 1,1 tys. USD w 2025 r. Według szerszego zestawienia Banku Światowego wartość za 2025 r. wynosiła 1 147,6 USD, wobec średniej 837,4 USD dla grupy państw o niskich dochodach.
Nie oznacza to jednak, że Burkina Faso zbliżyło się do poziomu życia krajów o średnich lub wysokich dochodach. Nominalny PKB per capita zależy od kursu walutowego i nie uwzględnia różnic cen. Dlatego w porównaniach międzynarodowych bardziej użyteczny może być PKB per capita według PPP.
Współczynnik Giniego wynosił około 37,4 w 2021 r., a ponad 40% mieszkańców żyło poniżej stosowanych progów ubóstwa. Średnia wartość PKB per capita może więc znacząco odbiegać od rzeczywistej sytuacji dużej części społeczeństwa.
Demografia i jej wpływ na PKB per capita
Liczba mieszkańców Burkina Faso wzrosła z 19,3 mln w 2016 r. do 24,1 mln w 2025 r. Roczne tempo przyrostu ludności obniżyło się z około 3,0% do 2,2%, ale nadal pozostawało wysokie.
Młoda struktura demograficzna może wspierać rozwój, jeżeli rosnąca liczba osób w wieku produkcyjnym znajduje zatrudnienie i ma dostęp do edukacji. Jeżeli gospodarka nie tworzy wystarczającej liczby produktywnych miejsc pracy, szybki przyrost ludności zwiększa presję na szkoły, ochronę zdrowia, infrastrukturę, zasoby naturalne i rynek pracy.
Istotnym ograniczeniem jest niski poziom formalnego zatrudnienia, szczególnie wśród kobiet. Kobiety częściej pracują w sektorze nieformalnym, mają gorszy dostęp do ziemi i finansowania, otrzymują niższe wynagrodzenia oraz ponoszą większy ciężar nieodpłatnej pracy opiekuńczej. Ogranicza to możliwość wykorzystania potencjalnej dywidendy demograficznej.
Ubóstwo i nierówności
W 2022 r. poniżej krajowej granicy ubóstwa żyło 43,7% mieszkańców Burkina Faso. Przy międzynarodowym progu 3 USD dziennie według PPP z 2021 r. wskaźnik wynosił około 42,1%. Był niższy od średniej dla państw o niskich dochodach, wynoszącej 52,9%, ale nadal oznaczał ubóstwo znacznej części społeczeństwa.
Wzrost PKB może odbiegać od zmian realnego dochodu rozporządzalnego gospodarstw domowych, zwłaszcza gdy koncentruje się w sektorach kapitałochłonnych lub eksportowych. W Burkina Faso dotyczy to między innymi górnictwa i dużych projektów inwestycyjnych, których efekty nie zawsze przekładają się bezpośrednio na dochody ubogich gospodarstw wiejskich.
Ocena materialnego dobrobytu powinna uwzględniać nie tylko produkcję, lecz także dochody, konsumpcję, majątek oraz rozkład tych zasobów między gospodarstwa domowe. Istotne są również aktywności nierynkowe, w tym produkcja na własne potrzeby i nieodpłatna praca domowa.
Kontekst PPP i porównania międzynarodowe
PKB w cenach stałych a parytet siły nabywczej
PKB w cenach stałych jest miarą wolumenu produkcji skorygowaną o zmiany cen w czasie. Wszystkie wartości przelicza się z wykorzystaniem cen z wybranego roku bazowego. Pozwala to oddzielić zmianę wielkości produkcji od inflacji.
Parytet siły nabywczej służy natomiast do przeliczania wartości wyrażonych w walutach krajowych na dolary międzynarodowe o porównywalnej sile nabywczej. Powstaje na podstawie porównania cen podobnych dóbr i usług w różnych państwach.
Ceny stałe służą przede wszystkim do badania zmian w czasie, natomiast PPP do porównywania poziomu dochodu i produkcji między krajami. PKB per capita według PPP lepiej niż wartość nominalna uwzględnia fakt, że ten sam dochód może pozwalać na zakup różnej ilości dóbr i usług w zależności od lokalnego poziomu cen.
Dostępność i ograniczenia danych PPP
Bank Światowy udostępnia serię PKB per capita według PPP dla Burkina Faso, opartą na wynikach Międzynarodowego Programu Porównawczego. Brak kompletnego zestawu wartości dla lat 2016–2025 uniemożliwia jednak przedstawienie pełnej i wiarygodnej tabeli.
Ze względu na niższy poziom cen w Burkina Faso wartość PKB per capita według PPP jest prawdopodobnie wyższa niż nominalny PKB per capita przeliczony po kursie rynkowym. Bez pełnej serii nie można jednak dokładnie określić skali tej różnicy ani jej zmian w całym analizowanym okresie.
Pozycja Burkina Faso w światowym rozkładzie dochodów
Nominalny PKB per capita na poziomie około 1,1 tys. USD plasuje Burkina Faso w grupie krajów o niskich dochodach. Wartość ta jest nieco wyższa od średniej dla tej grupy, ale pozostaje wielokrotnie niższa niż w państwach o średnich i wysokich dochodach.
Porównania poziomu PKB nie wyczerpują oceny rozwoju. Istotne są również ubóstwo, jakość usług publicznych, udział kobiet w rynku pracy, bezpieczeństwo, odporność na zmiany klimatu oraz zdolność gospodarki do tworzenia produktywnych miejsc pracy.
Rewizje rachunków narodowych i porównywalność serii
Przejście z bazy 2015 na 2022
Zmiana roku bazowego rachunków narodowych z 2015 na 2022 miała na celu lepsze odzwierciedlenie aktualnej struktury gospodarki, wykorzystywanych technologii oraz dostępnych źródeł danych. Nowa baza jest zgodna z Systemem Rachunków Narodowych 2008.
Aktualizacja objęła między innymi bardziej szczegółowy podział sektorów instytucjonalnych, nowe klasyfikacje międzynarodowe oraz dokładniejsze dane o sektorze nieformalnym i usługach cyfrowych. W rezultacie poziom PKB za 2022 r. wzrósł z 11 615 mld do 13 467 mld franków CFA, czyli o 15,9%.
Rewizja wpłynęła również na wskaźniki obliczane w relacji do PKB, takie jak zadłużenie publiczne, deficyt budżetowy i dochody podatkowe. Jeżeli mianownik w postaci PKB rośnie wskutek aktualizacji metodologii, relacje te mogą się obniżyć bez rzeczywistej zmiany wartości długu lub deficytu.
Nowej bazy nie należy mechanicznie łączyć ze starą serią. Utworzenie długiego szeregu wymagałoby przeliczenia danych historycznych lub zastosowania metod łączenia wprowadzających dodatkowe założenia.
Rachunki narodowe na bazie 2015
Według danych INSD PKB w cenach stałych wzrósł z 1 854,9 mld franków CFA w 1999 r. do 5 563,2 mld franków CFA w 2019 r. W cenach bieżących zwiększył się w tym okresie z 1 854,9 mld do 8 062,8 mld franków CFA. Różnica między obiema seriami odzwierciedla przede wszystkim zmiany poziomu cen.
W 2020 r. PKB w cenach z 2015 r. wzrósł o 2,0%, po wzroście o 5,9% w 2019 r. Kryzys sanitarny i problemy związane z bezpieczeństwem uderzyły szczególnie w usługi, podczas gdy rolnictwo zachowało dodatnią dynamikę.
Uwzględnianie rewizji przez Bank Światowy i MFW
Bank Światowy i MFW włączają krajowe rewizje rachunków narodowych do swoich baz. Oznacza to, że publikowane przez nie szeregi mogą się zmieniać po aktualizacji danych INSD. Bank Światowy stara się przy tym zachować ciągłość serii, a MFW wyraźnie oddziela obserwacje historyczne od szacunków i prognoz.
Dane za najnowsze lata oraz wartości opublikowane po zmianie roku bazowego należy traktować jako podatne na dalsze korekty. Spójne szeregi instytucji międzynarodowych są przydatne w analizach porównawczych, natomiast szczegóły rewizji powinny być sprawdzane w dokumentach INSD.
PKB jako miara dobrobytu – ograniczenia i podejście „poza PKB”
Ekonomiczny dobrobyt a szeroko rozumiany dobrostan
MFW rozróżnia ekonomiczny dobrobyt od szeroko rozumianego dobrostanu. Ekonomiczny dobrobyt obejmuje bieżącą i przyszłą konsumpcję oraz zasoby, które ją umożliwiają: dochód, majątek i czas gospodarstw domowych. Dobrostan obejmuje także elementy niematerialne, takie jak zdrowie, bezpieczeństwo, zaufanie, jakość środowiska i poczucie szczęścia.
PKB uwzględnia produkcję rynkową oraz część produkcji nierynkowej sektora publicznego i instytucji społecznych. Nie obejmuje jednak znacznej części nieodpłatnej pracy domowej, opiekuńczej i wolontariatu, choć czynności te mają istotną wartość dla społeczeństwa.
PKB jest przede wszystkim miarą aktywności gospodarczej, a nie kompletną miarą dobrobytu. Nie uwzględnia bezpośrednio czasu wolnego, jakości środowiska, stanu zdrowia, poziomu edukacji, nierówności ani wielu aktywności wykonywanych poza rynkiem.
W Burkina Faso różnica ta jest szczególnie istotna. Wydatki na bezpieczeństwo lub odbudowę infrastruktury mogą zwiększać PKB, mimo że są odpowiedzią na konflikty, zniszczenia i straty obniżające dobrostan mieszkańców.
Dystrybucja, nieodpłatna praca i środowisko
PKB nie informuje, jak dochody, konsumpcja i majątek są podzielone między mieszkańców. PKB per capita może wzrastać nawet wtedy, gdy sytuacja większości gospodarstw domowych się nie poprawia, jeżeli korzyści koncentrują się w niewielkiej grupie ludności.
Miara ta pomija także znaczną część nieodpłatnej pracy domowej i opiekuńczej. Ma to szczególne znaczenie w Burkina Faso, gdzie wiele kobiet pracuje w sektorze nieformalnym i wykonuje obowiązki opiekuńcze poza rynkiem. Ich wkład w dobrobyt rodzin nie jest w pełni ujmowany w rachunkach narodowych.
PKB nie odejmuje również kosztów degradacji środowiska. Wycinka lasów, degradacja gleby, utrata bioróżnorodności lub nadmierna eksploatacja zasobów mogą początkowo zwiększać produkcję, mimo że ograniczają przyszłe możliwości rozwoju. W gospodarce zależnej od rolnictwa i zasobów naturalnych jest to szczególnie ważne.
Pełniejsza ocena dobrobytu powinna uwzględniać następujące obszary:
- dochody i konsumpcję gospodarstw domowych,
- rozkład dochodów i majątku,
- ubóstwo i dostęp do podstawowych usług,
- edukację, zdrowie i bezpieczeństwo,
- jakość środowiska i stan zasobów naturalnych,
- produkcję nierynkową oraz nieodpłatną pracę opiekuńczą.
PKB jako cel polityki gospodarczej
Wzrost PKB może tworzyć zasoby potrzebne do poprawy jakości życia, ale nie powinien być celem samym w sobie. Jego znaczenie zależy od tego, czy prowadzi do wzrostu realnych dochodów gospodarstw domowych, ograniczenia ubóstwa, poprawy usług publicznych i zachowania zasobów dla przyszłych pokoleń.
Polityka oparta wyłącznie na maksymalizacji PKB może pomijać koszty społeczne, środowiskowe i zdrowotne. W Burkina Faso wzrost powinien być oceniany równolegle ze zmianami ubóstwa, bezpieczeństwa, nierówności, zatrudnienia kobiet, jakości edukacji i odporności klimatycznej.
Wzrost PKB a dobrobyt społeczny w Burkina Faso
Wzrost gospodarczy a redukcja ubóstwa
W latach 2016–2025 Burkina Faso osiągało w większości lat dodatni wzrost realnego PKB. Nominalny PKB per capita wzrósł z około 664 USD do ponad 1 100 USD. Zwiększyły się więc zasoby gospodarcze kraju, które potencjalnie mogą wspierać inwestycje i politykę społeczną.
Jednocześnie wskaźniki ubóstwa pozostają bardzo wysokie. Oznacza to, że wzrost PKB nie przełożył się automatycznie na proporcjonalną poprawę sytuacji wszystkich mieszkańców. Kluczowe znaczenie mają struktura wzrostu, dostęp do zatrudnienia, poziom wynagrodzeń oraz skuteczność polityki społecznej.
Do szybszej redukcji ubóstwa potrzebne są działania obejmujące:
- inwestycje w edukację i ochronę zdrowia,
- rozwój infrastruktury wiejskiej,
- wsparcie drobnych rolników,
- skuteczne i dobrze ukierunkowane transfery społeczne,
- zwiększenie udziału kobiet w gospodarce.
Bezpieczeństwo i zmiany klimatu
Konflikty zbrojne, przesiedlenia ludności i napięcia społeczne wpływają zarówno na aktywność gospodarczą, jak i na jakość życia. Wydatki związane z bezpieczeństwem i odbudową są uwzględniane w PKB, choć stanowią odpowiedź na zjawiska powodujące utratę życia, zdrowia, majątku i poczucia bezpieczeństwa.
Zmiany klimatu zwiększają ryzyko susz, powodzi i ekstremalnych upałów. Ich skutki są szczególnie dotkliwe dla rolnictwa. Spadek plonów obniża wartość produkcji, ale może również prowadzić do niedożywienia, migracji i napięć społecznych, których pełna skala nie jest widoczna w PKB.
Uczestnictwo kobiet w gospodarce
Kobiety w Burkina Faso częściej niż mężczyźni pracują nieformalnie, mają ograniczony dostęp do ziemi, kredytów i innych zasobów produkcyjnych oraz osiągają niższe dochody. Większa odpowiedzialność za nieodpłatną opiekę ogranicza ich możliwości podejmowania płatnej pracy.
Zmniejszenie tych barier mogłoby podnieść zarówno PKB, jak i dobrobyt gospodarstw domowych. Sam wzrost agregatu gospodarczego nie pokazuje jednak, czy poprawie uległa ekonomiczna pozycja kobiet. Potrzebne są osobne wskaźniki zatrudnienia, wynagrodzeń, dostępu do finansowania i czasu przeznaczanego na pracę opiekuńczą.
Relacja między PKB a dobrobytem
Burkina Faso odnotowało wyraźny wzrost gospodarczy, w tym odbicie po pandemii COVID-19. Nadal jednak pozostaje krajem o niskich dochodach, wysokim poziomie ubóstwa i poważnych wyzwaniach strukturalnych.
PKB i PKB per capita są użytecznymi miarami aktywności gospodarczej, ale nie pokazują pełnego obrazu dobrobytu społecznego. Nie uwzględniają rozkładu dochodów, nieodpłatnej pracy, bezpieczeństwa, jakości środowiska ani wielu innych czynników wpływających na codzienne życie mieszkańców.