Potoczne pojęcie „dodruku pieniądza” oznacza zwiększanie bazy monetarnej przez bank centralny. Może ono przyjmować formę emisji gotówki lub cyfrowego tworzenia pieniądza banku centralnego, na przykład w ramach zakupów aktywów.
Nie należy utożsamiać tego procesu ani z kreacją depozytów przez banki komercyjne, ani z automatycznym wzrostem inflacji.
Baza monetarna – pieniądz „wielkiej mocy”
Baza monetarna, często oznaczana jako M0, obejmuje gotówkę w obiegu oraz rezerwy banków komercyjnych utrzymywane na rachunkach w banku centralnym.
Jest to pieniądz bezpośrednio emitowany przez bank centralny: banknoty i monety znajdujące się poza sektorem bankowym oraz środki zapisane na rachunkach banków komercyjnych.
M0 bywa nazywana „pieniądzem wielkiej mocy”, ponieważ stanowi podstawę funkcjonowania systemu bankowego. Nie oznacza to jednak, że każda zmiana bazy monetarnej automatycznie wywołuje proporcjonalną zmianę wartości kredytów i depozytów.
Gotówka w obiegu i rezerwy banków
Gotówkę w obiegu tworzą banknoty i monety będące prawnym środkiem płatniczym. W Polsce wyłączne prawo ich emisji ma Narodowy Bank Polski, który wprowadza do obiegu banknoty i monety złotowe.
Drugim składnikiem bazy monetarnej są rezerwy banków komercyjnych na rachunkach w banku centralnym. To elektroniczny pieniądz wykorzystywany między innymi do rozliczeń międzybankowych, spełniania wymogów ostrożnościowych oraz przeprowadzania operacji polityki pieniężnej.
W bilansie banku centralnego zarówno gotówka, jak i rezerwy stanowią jego zobowiązania wobec społeczeństwa oraz sektora bankowego.
Różnica między tymi formami pieniądza dotyczy przede wszystkim ich dostępności. Gotówkę mogą przechowywać gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i instytucje publiczne. Rezerwy są natomiast dostępne wyłącznie dla podmiotów mających rachunek w banku centralnym, przede wszystkim banków komercyjnych.
Emisja pieniądza w wąskim i szerokim znaczeniu
W wąskim znaczeniu emisja pieniądza oznacza wprowadzanie do obiegu banknotów i monet mających status prawnego środka płatniczego. Takie ujęcie stosuje między innymi Narodowy Bank Polski.
W szerszym znaczeniu funkcja emisyjna obejmuje kontrolowanie ilości pieniądza banku centralnego za pomocą instrumentów polityki pieniężnej. Należą do nich operacje kredytowe wobec banków, kształtowanie stóp procentowych oraz zakup i sprzedaż aktywów finansowych.
Emisja pieniądza banku centralnego może więc obejmować zarówno fizyczne banknoty i monety, jak i cyfrowe rezerwy tworzone na rachunkach banków.
Zakupy aktywów i „dodruk” – jak powstaje nowy pieniądz
Współczesne dyskusje o „dodruku” często dotyczą luzowania ilościowego, czyli quantitative easing (QE). Narzędzie to jest wykorzystywane zwłaszcza w okresach bardzo niskich stóp procentowych lub poważnych zaburzeń gospodarczych.
Zakupy aktywów polegają na nabywaniu przez bank centralny obligacji skarbowych lub innych papierów wartościowych. Mechanizm ten można przedstawić następująco:
- bank centralny kupuje obligacje lub inne aktywa od banków komercyjnych albo inwestorów, korzystając z pośrednictwa sektora bankowego;
- w zamian zapisuje na rachunku odpowiedniego banku nowe rezerwy, czyli cyfrowy pieniądz banku centralnego;
- w bilansie banku centralnego rośnie wartość aktywów w postaci zakupionych papierów oraz zobowiązań w postaci rezerw banków.
Rezultatem jest wzrost bazy monetarnej, ponieważ zwiększa się wartość rezerw banków w banku centralnym. Jeżeli część środków zostanie wypłacona, może wzrosnąć również ilość gotówki w obiegu.
To właśnie cyfrowe tworzenie rezerw bywa nazywane „dodrukiem pieniądza”, mimo że nie wymaga fizycznego drukowania nowych banknotów.
Kreacja depozytów a pieniądz banku centralnego
W systemie finansowym należy rozróżnić dwa podstawowe rodzaje pieniądza. Najważniejsze różnice przedstawia tabela:
| Rodzaj pieniądza | Forma | Emitent | Dostępność |
|---|---|---|---|
| Pieniądz banku centralnego | gotówka i rezerwy | bank centralny | gotówka jest dostępna powszechnie, a rezerwy dla uprawnionych instytucji |
| Pieniądz banków komercyjnych | depozyty na rachunkach klientów | banki komercyjne | klienci banków |
Baza monetarna nie obejmuje depozytów klientów banków. Są one zaliczane do szerszych agregatów pieniężnych, takich jak M1 i M2, które opisują podaż pieniądza w gospodarce.
Banki komercyjne tworzą nowe depozyty przede wszystkim podczas udzielania kredytów. Zapisują wówczas środki na rachunku klienta bez konieczności wcześniejszego zgromadzenia identycznej kwoty gotówki lub rezerw.
Wymogi dotyczące rezerw obowiązkowych, regulacje ostrożnościowe, dostępność finansowania oraz popyt na kredyt ograniczają skalę tego procesu. Nie istnieje jednak prosty stosunek 1:1 między zmianą bazy monetarnej a wartością nowych kredytów i depozytów.
Z punktu widzenia gospodarstw domowych i przedsiębiorstw większość transakcji odbywa się za pośrednictwem pieniądza depozytowego, między innymi poprzez przelewy, karty i płatności elektroniczne.
Dynamika kredytu bankowego i aktywność sektora prywatnego mają kluczowe znaczenie dla kształtowania szerokiej podaży pieniądza. Baza monetarna jest ważnym, ale nie jedynym elementem tego mechanizmu.
Baza monetarna a inflacja
W debacie publicznej często pojawia się założenie, że każda emisja pieniądza przez bank centralny musi prowadzić do gwałtownego wzrostu cen. Dotyczy to zarówno drukowania banknotów, jak i zwiększania rezerw w ramach zakupów aktywów.
Związek między wzrostem bazy monetarnej a inflacją jest jednak złożony. Zwiększenie ilości pieniądza banku centralnego nie powoduje automatycznie proporcjonalnego wzrostu cen.
Na skalę presji inflacyjnej wpływają między innymi:
- Kreacja kredytów i depozytów – tempo, w jakim banki zwiększają finansowanie gospodarki;
- Popyt na kredyt – gotowość gospodarstw domowych i przedsiębiorstw do zaciągania zobowiązań;
- Oczekiwania inflacyjne – przewidywania dotyczące przyszłych cen i zaufanie do waluty;
- Luka popytowa – relacja między łącznym popytem a możliwościami produkcyjnymi gospodarki;
- Polityka fiskalna i warunki globalne – działania państwa, ceny surowców, kursy walut oraz sytuacja międzynarodowa.
Jeżeli banki utrzymują dodatkowe rezerwy w banku centralnym i nie zwiększają znacząco akcji kredytowej, rozszerzenie bazy monetarnej może mieć ograniczony wpływ na szeroką podaż pieniądza oraz inflację.
W warunkach przegrzanej gospodarki i wysokiego popytu kredytowego podobna operacja może natomiast nasilić presję cenową. Nie wynika to z mechanicznej zależności między „dodrukiem” a inflacją, lecz z warunków, w jakich dodatkowy pieniądz oddziałuje na gospodarkę.
Co naprawdę oznacza „dodruk pieniądza”?
W ścisłym znaczeniu „dodruk pieniądza” oznacza zwiększenie zobowiązań banku centralnego w postaci gotówki lub rezerw, a więc wzrost bazy monetarnej.
Proces ten może mieć formę fizyczną, gdy do obiegu trafiają banknoty i monety, albo cyfrową, gdy bank centralny tworzy nowe rezerwy w ramach operacji takich jak zakupy aktywów.
Wzrost bazy monetarnej nie oznacza automatycznie:
- że wszystkie agregaty pieniężne zwiększą się w takim samym tempie,
- że banki komercyjne proporcjonalnie rozszerzą akcję kredytową,
- że inflacja wzrośnie o z góry określoną wartość.
Do właściwego rozumienia „dodruku” potrzebne jest rozróżnienie trzech pojęć:
- Pieniądz banku centralnego – gotówka i rezerwy tworzące bazę monetarną;
- Pieniądz banków komercyjnych – depozyty powstające między innymi podczas udzielania kredytów;
- Inflacja – wzrost ogólnego poziomu cen będący rezultatem oddziaływania wielu czynników gospodarczych.
