Zmiany stóp procentowych oddziałują na stabilność finansową przede wszystkim poprzez koszt obsługi długu, wycenę aktywów, rentowność banków oraz skłonność uczestników rynku do podejmowania ryzyka. Kanały te wzajemnie się wzmacniają, prowadząc zarówno do okresów stabilnego wzrostu, jak i do napięć w systemie finansowym.
Jak stopy procentowe wpływają na obsługę długu
Stopy procentowe wyznaczają cenę kredytu. Im są wyższe, tym większą część dochodów gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i państwo muszą przeznaczać na spłatę zobowiązań.
Jeśli koszty obsługi długu rosną szybciej niż dochody, zwiększa się ryzyko problemów ze spłatą oraz wzrostu udziału kredytów zagrożonych w portfelach banków.
Narodowy Bank Polski w cyklicznych analizach stabilności systemu finansowego bada tę zależność, wykorzystując wskaźniki obciążenia dochodów obsługą zadłużenia oraz scenariusze szokowych zmian stóp procentowych. Analizy wskazują, że nagły wzrost stóp może szczególnie dotknąć kredytobiorców o wysokiej relacji zadłużenia do dochodu. Dlatego przy udzielaniu kredytów mieszkaniowych istotne jest zachowanie odpowiedniego bufora dochodowego.
Badania Banku Rozrachunków Międzynarodowych (BIS) pokazują, że zadłużenie sektora prywatnego i publicznego przez wiele lat rosło w środowisku bardzo niskich stóp. Zwiększyło to wrażliwość gospodarek na późniejsze podwyżki kosztu pieniądza.
Ze statystyk BIS wynika, że po globalnym kryzysie finansowym z lat 2008–2009 relacja długu do PKB w wielu krajach rosła szybciej niż nominalna gospodarka, czemu sprzyjało tanie finansowanie.
Długotrwałe niskie stopy po kryzysie z 2008 r.
Po kryzysie z 2008 r. banki centralne w gospodarkach rozwiniętych przez wiele lat utrzymywały stopy procentowe blisko zera, a niekiedy nawet poniżej tego poziomu. BIS dokumentował wówczas wzrost zadłużenia przedsiębiorstw, rozwój rynku obligacji wysokodochodowych oraz ekspansję kredytu w sektorach szczególnie wrażliwych na zmianę kosztu pieniądza, w tym na rynku nieruchomości komercyjnych.
Niskie stopy ułatwiały obsługę długu w krótkim okresie, ale jednocześnie zwiększały ryzyko w dłuższej perspektywie. Rosło znaczenie zobowiązań o zmiennym oprocentowaniu oraz finansowania w walutach obcych, co zwiększało podatność kredytobiorców na wzrost kosztów finansowania.
Wycena obligacji, akcji i nieruchomości
W modelach wyceny aktywów stopa procentowa pełni funkcję stopy dyskontowej. Im wyższa stopa dyskontowa, tym niższa wartość bieżąca przyszłych przepływów pieniężnych, a tym samym niższa wycena obligacji, akcji lub nieruchomości.
W przeszłości okresy silnych podwyżek stóp wiązały się z korektami cen obligacji oraz spowolnieniem wzrostu cen mieszkań.
NBP i inne banki centralne regularnie wskazują, że długotrwałe środowisko niskich stóp sprzyja wzrostowi cen nieruchomości i akcji. Gdy koszt pieniądza zaczyna rosnąć, zwiększa się ryzyko gwałtownej korekty.
W polskich analizach podkreślano, że przy szybkim wzroście aktywności na rynku mieszkaniowym banki powinny prowadzić ostrożną politykę kredytową, uwzględniając możliwość późniejszego wzrostu stóp procentowych.
Europejski Bank Centralny (EBC) zwraca uwagę, że zmiany stóp wpływają także na wycenę portfeli obligacji skupowanych w ramach programów APP i PEPP. Powoduje to ryzyko stopy procentowej oraz możliwość wystąpienia strat księgowych.
Gdy warunki rynkowe ulegają zmianie, wartość obligacji utrzymywanych w bilansie banku centralnego może wyraźnie spaść.
Korekty po szybkim wzroście stóp w latach 2021–2023
Po pandemii COVID-19 wiele banków centralnych, w tym instytucje europejskie, rozpoczęło cykl szybkich podwyżek stóp, aby ograniczyć wysoką inflację. Dane BIS i analizy EBC pokazują, że okres ten przyniósł wyraźne straty na portfelach obligacji o stałym oprocentowaniu oraz presję na wyceny akcji spółek wzrostowych.
Po latach zakupów aktywów w środowisku niskich stóp przejście do okresu droższego pieniądza oznaczało odwrócenie części wcześniejszych korzyści z wyceny. Znalazło to odzwierciedlenie również w wynikach finansowych banków centralnych.
Polityka stóp procentowych wpływa zatem nie tylko na sektor prywatny, lecz także na banki centralne posiadające duże portfele instrumentów dłużnych.
Marże odsetkowe i wyniki banków
Dla banków kluczowe znaczenie ma marża odsetkowa, czyli różnica między oprocentowaniem aktywów, takich jak kredyty, a kosztem pasywów, w tym depozytów.
Gdy stopy rosną, banki zazwyczaj szybciej podnoszą oprocentowanie kredytów niż depozytów, co może krótkoterminowo zwiększać ich dochody odsetkowe. Jednocześnie nasila się jednak ryzyko wynikające z niedopasowania terminów zapadalności i oprocentowania aktywów oraz pasywów.
Przy gwałtownych zmianach stóp takie niedopasowanie może prowadzić do strat, nawet jeśli bieżąca marża odsetkowa rośnie.
W sprawozdaniu nadzorczym EBC za 2022 r. wskazano, że większość dużych banków w strefie euro skorzystała na wzroście stóp, poprawiając wynik odsetkowy. Jednocześnie nadzorca zidentyfikował istotne słabości w zarządzaniu ryzykiem stopy procentowej w portfelu bankowym (IRRBB), w tym niedostatki w konstrukcji scenariuszy testów warunków skrajnych.
NBP analizuje scenariusze szokowych zmian stóp oraz ich wpływ na wynik odsetkowy i kapitały banków. Zaleca przy tym wzmacnianie systemów pomiaru ryzyka stopy procentowej, zwłaszcza w mniejszych instytucjach.
Dobrze zdywersyfikowana struktura finansowania, obejmująca między innymi depozyty długoterminowe i emisję obligacji, może ograniczać podatność banków na nagłe zmiany stóp.
Strefa euro po 2022 r.
Gwałtowny wzrost stóp w strefie euro po 2022 r. pokazał, że banki mogą w krótkim okresie znacząco poprawić wynik odsetkowy, a jednocześnie kumulować straty z wyceny portfeli długu o stałym oprocentowaniu.
EBC wskazywał, że część instytucji nie stosowała wystarczająco rygorystycznych modeli oceny ryzyka stopy procentowej. Uzasadniało to wzmocnienie nadzoru oraz rozwój bardziej wymagających testów warunków skrajnych.
Skłonność do podejmowania ryzyka
Badania BIS oraz analizy banków centralnych wskazują, że poziom stóp procentowych wpływa na skłonność banków, funduszy i inwestorów do podejmowania ryzyka.
Długotrwałe niskie stopy sprzyjają poszukiwaniu wyższej rentowności. Kapitał płynie wówczas do bardziej ryzykownych aktywów, takich jak obligacje wysokodochodowe, instrumenty z rynków wschodzących czy kredyty udzielane według mniej rygorystycznych standardów.
Po 2008 r. BIS dokumentował wzrost aktywności w międzynarodowym systemie bankowym, w tym zwiększanie ekspozycji na ryzykowne kredyty i transakcje lewarowane. Takie działania mogą podnosić krótkoterminowe dochody, ale zwiększają podatność systemu na szoki, gdy stopy zaczynają rosnąć, a tani dług przestaje być dostępny.
NBP i EBC podkreślają znaczenie narzędzi makroostrożnościowych, które ograniczają nadmierne podejmowanie ryzyka w okresach bardzo niskich stóp:
- limity LTV – ograniczają relację kwoty kredytu do wartości nieruchomości;
- bufory kapitałowe – zwiększają zdolność banków do absorbowania strat;
- wymogi płynnościowe – pomagają instytucjom utrzymać zdolność regulowania zobowiązań w warunkach napięć rynkowych.
Dzięki tym instrumentom zmiany stóp procentowych w mniejszym stopniu przekładają się na gwałtowne cykle kredytowe i wahania cen aktywów.
Wzajemne oddziaływanie kanałów
Z perspektywy banków centralnych i organów nadzoru finansowego kluczowe jest to, że poszczególne kanały oddziaływania stóp procentowych nie funkcjonują w izolacji. Wzrost stóp wpływa jednocześnie na:
- obsługę długu – zwiększa raty kredytów i obciążenie budżetów kredytobiorców;
- wycenę aktywów – obniża ceny obligacji i może wywoływać korekty na rynku nieruchomości;
- wyniki banków – może zwiększać marżę odsetkową, ale zarazem nasila ryzyko stopy procentowej;
- skłonność do ryzyka – może prowadzić do odwrotu od ryzykownych aktywów i gwałtownego zamykania pozycji.
NBP zwraca uwagę, że utrzymanie stabilności finansowej przy zmieniających się stopach wymaga równoczesnego monitorowania jakości portfela kredytowego, ekspozycji na ryzyko stopy procentowej, płynności oraz sytuacji na rynku nieruchomości.
EBC podkreśla natomiast potrzebę poprawy zarządzania ryzykiem stopy procentowej w bankach oraz wzmacniania testów warunków skrajnych.
BIS akcentuje również znaczenie globalnych przepływów kapitału. Zmiany stóp w największych gospodarkach wpływają na warunki finansowania na rynkach wschodzących i mogą prowadzić do gwałtownych odpływów kapitału, jeśli inwestorzy szybko ograniczają ekspozycję na ryzykowne aktywa.
Polityka stóp procentowych największych gospodarek ma wymiar międzynarodowy i może stanowić istotne źródło ryzyka systemowego.
