Innowacje technologiczne nie powstają w próżni. Rodzą się z wynalazków, są wdrażane przez przedsiębiorców, a następnie rozprzestrzeniają się w gospodarce poprzez dyfuzję. Z czasem tworzą fale zmian, które przebudowują całe sektory i modele biznesowe.
Procesy te opisał Joseph Schumpeter. Analizują je również współczesne publikacje OECD, a ich przebieg można dostrzec w historycznych danych patentowych.
Wynalazek, innowacja i dyfuzja – trzy różne pojęcia
Schumpeter wprowadził kluczowe rozróżnienie między wynalazkiem a innowacją. Wynalazek jest nowym rozwiązaniem technicznym lub organizacyjnym, takim jak urządzenie, formuła chemiczna, algorytm czy metoda działania. Może zostać opisany i zgłoszony do urzędu patentowego, ale nie musi jeszcze mieć praktycznego zastosowania gospodarczego.
Innowacja oznacza pierwsze praktyczne zastosowanie nowego rozwiązania. Dochodzi do niej, gdy wynalazek zostaje przekształcony w produkt, proces, formę organizacji lub rynek i zaczyna wpływać na przychody, koszty oraz sposób funkcjonowania gospodarki.
Schumpeter określał innowację jako akt tworzenia „nowej kombinacji” środków produkcji. Dopiero jej wdrożenie wytrąca system gospodarczy z równowagi i uruchamia proces rozwoju.
W klasyfikacji Schumpetera innowacje mogą obejmować:
- nowe lub istotnie udoskonalone dobro – wprowadzenie produktu, którego wcześniej nie oferowano, albo znaczące ulepszenie istniejącego rozwiązania;
- nową metodę produkcji – zastosowanie nieużywanej wcześniej techniki wytwarzania;
- nowy rynek zbytu – wejście na rynek, na którym dana branża dotychczas nie działała;
- nowe źródło surowców – pozyskanie wcześniej niewykorzystywanych materiałów lub dostawców;
- nową organizację produkcji – na przykład utworzenie trustu albo przełamanie monopolu.
Dyfuzja technologii jest kolejnym etapem. To proces rozprzestrzeniania się innowacji od pionierskich przedsiębiorstw i państw do coraz większej liczby użytkowników, branż oraz gospodarek.
Dyfuzja przebiega stopniowo, a wiele innowacji potrzebuje dziesięcioleci, aby stać się standardem w większości firm i gospodarstw domowych. Tempo upowszechniania nowych rozwiązań wpływa na ścieżki rozwoju gospodarczego i wzrost produktywności.
Schumpeter – rozwój jako twórcza destrukcja
Schumpeter rozróżniał wzrost gospodarczy i rozwój gospodarczy. Wzrost wiązał ze zmianami ilościowymi, takimi jak zwiększenie produkcji przy niezmienionej technologii. Rozwój oznaczał natomiast zmianę jakościową: pojawienie się nowych dóbr, metod wytwarzania i kombinacji środków produkcji.
Rozwój gospodarczy rozpoczyna się wtedy, gdy przedsiębiorca wdraża nową kombinację, czyli przekształca wynalazek w innowację.
Warunkiem tego procesu jest współwystępowanie trzech elementów:
- innowacji – rozwiązania zmieniającego dotychczasowy sposób działania;
- twórczego przedsiębiorcy – osoby zdolnej do przełamania rutyny i wdrożenia nowej kombinacji;
- finansowania – przede wszystkim kredytu umożliwiającego realizację ryzykownego przedsięwzięcia.
Przedsiębiorca jest „nośnikiem” procesu innowacyjnego nie dlatego, że pozostaje właścicielem firmy, lecz dlatego, że wprowadza nowe kombinacje do praktyki gospodarczej.
Centralne miejsce w teorii Schumpetera zajmuje koncepcja twórczej destrukcji. Postęp wynika z fal radykalnych innowacji, które osłabiają stare struktury, a jednocześnie tworzą nowe produkty, rynki i modele organizacyjne.
Nowe technologie wypierają dotychczasowe rozwiązania, prowadząc zarówno do utraty części kapitału, miejsc pracy i pozycji rynkowych, jak i do powstawania nowych możliwości gospodarczych. Ten proces ciągłego odnawiania struktur jest głównym mechanizmem długookresowego rozwoju.
Podręcznik Oslo OECD – innowacja jako szeroki proces zmian
Współczesne podejście prezentowane w Podręczniku Oslo OECD rozwija intuicje Schumpetera. Innowacji nie ogranicza się do nowych produktów i maszyn. Obejmują one również zmiany procesowe, organizacyjne i marketingowe, które poprawiają funkcjonowanie przedsiębiorstwa.
Szczególne znaczenie mają komplementarne inwestycje organizacyjne. Wdrożenie automatyzacji, oprogramowania lub systemów cyfrowych rzadko przynosi oczekiwane efekty, jeśli firma nadal działa według zasad wypracowanych dla poprzedniej technologii.
Wykorzystanie potencjału nowego rozwiązania może wymagać równoczesnych inwestycji w:
- strukturę organizacyjną – nowy podział odpowiedzialności i tworzenie zespołów projektowych;
- procedury oraz rutyny – zmianę sposobu podejmowania decyzji, raportowania i kontroli jakości;
- kompetencje pracowników – szkolenia, rozwój umiejętności i przekwalifikowanie;
- systemy zarządzania – między innymi controlling, zarządzanie wiedzą i zarządzanie projektami.
Sama maszyna lub oprogramowanie nie zwiększą produktywności, jeśli organizacja pracy pozostanie dostosowana do wcześniejszej technologii. O wynikach decyduje połączenie wynalazku, jego praktycznego wdrożenia oraz odpowiednich zmian organizacyjnych.
Fale rozwoju technologicznego w danych patentowych
Schumpeterowski obraz gospodarki jako systemu fal twórczej destrukcji znajduje odzwierciedlenie w historycznych danych patentowych. Kolejne epoki technologiczne charakteryzują się szybkim wzrostem liczby zgłoszeń w określonych dziedzinach, po którym następuje okres upowszechniania i doskonalenia istniejących rozwiązań.
Mechanizacja produkcji
Pierwsza fala nowoczesnego rozwoju była związana z mechanizacją, maszynami parowymi i urządzeniami włókienniczymi. Jej śladem jest rosnąca w XIX wieku liczba patentów z dziedziny mechaniki.
Wynalazek maszyny stawał się innowacją dopiero wtedy, gdy przedsiębiorcy tworzyli wokół niego fabryczny system produkcji, zatrudniali pracowników w jednym miejscu oraz organizowali sieci zaopatrzenia i sprzedaży. Technologia wymagała więc komplementarnych inwestycji w budynki, logistykę i zarządzanie pracą.
Elektryfikacja, chemia i silnik spalinowy
Druga wielka fala przyniosła elektryfikację, rozwój chemii przemysłowej i silnika spalinowego. Na przełomie XIX i XX wieku towarzyszył jej gwałtowny wzrost liczby patentów w elektrotechnice, chemii i transporcie.
Dane patentowe pokazują przesunięcie od stosunkowo prostych rozwiązań mechanicznych do złożonych systemów technicznych. Ich rozwój wymagał laboratoriów badawczych oraz przedsiębiorstw zdolnych do prowadzenia działalności na dużą skalę.
Twórcza destrukcja obejmowała między innymi wypieranie oświetlenia gazowego przez elektryczne oraz transportu konnego przez motoryzację. Zmianom technologicznym towarzyszyła reorganizacja miast, łańcuchów dostaw i struktur zatrudnienia.
Telekomunikacja, elektronika i technologie cyfrowe
Kolejne fale wiązały się z rozwojem telekomunikacji, elektroniki oraz technologii informacyjno-komunikacyjnych. W XX wieku nastąpił szybki wzrost liczby patentów dotyczących urządzeń łączności, półprzewodników, oprogramowania i rozwiązań sieciowych.
W początkowej fazie innowacje koncentrowały się w kilku państwach będących liderami technologicznymi. Dopiero później rozpoczynała się ich szersza dyfuzja. W krajach naśladujących rosła liczba zgłoszeń i wdrożeń, pojawiały się również lokalne udoskonalenia oraz adaptacje do konkretnych warunków rynkowych.
Analizy Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) wskazują, że technologia ma globalny zasięg, lecz rozprzestrzenia się nierównomiernie. Tempo przechodzenia nowych rozwiązań od pionierów do kolejnych użytkowników w dużym stopniu wpływa na różnice w poziomie rozwoju państw.
Komplementarne inwestycje po stronie przedsiębiorstw
Każda fala technologiczna wymaga od firm nie tylko przyjęcia nowych rozwiązań, ale także przebudowy organizacji. Schumpeter podkreślał, że wdrożenie innowacji wymaga przedsiębiorcy zdolnego do przełamania rutyny oraz pozyskania finansowania niezbędnego do podjęcia ryzyka.
Zmianom technologicznym towarzyszyły charakterystyczne przemiany organizacyjne:
- mechanizacja – rozwój fabryk, hierarchicznych struktur zarządzania i systemów płac opartych na czasie pracy;
- elektryfikacja i chemia przemysłowa – powstawanie dużych korporacji oraz działów badań i rozwoju, zdolnych do systematycznego tworzenia innowacji;
- telekomunikacja i technologie informacyjno-komunikacyjne – rozwój organizacji sieciowych, outsourcingu, złożonych łańcuchów dostaw i zarządzania projektowego.
Rozwiązania te są komplementarnymi inwestycjami organizacyjnymi, ponieważ zwiększają zdolność przedsiębiorstw do efektywnego wykorzystania nowych technologii.
Podręcznik Oslo OECD wskazuje, że aktywność innowacyjna nie jest pojedynczym aktem wdrożenia. To ciągły proces obejmujący badania i rozwój, szkolenia, zmiany organizacyjne, pozyskiwanie wiedzy z zewnątrz oraz dostosowywanie rozwiązań opracowanych przez innych.
Dyfuzja technologii nie jest procesem biernym. Firmy muszą inwestować w zdolność przyswajania innowacji, jeśli chcą uczestniczyć w kolejnych falach rozwoju.
Mechanizm fal rozwoju technologicznego
Połączenie perspektywy Schumpetera z obserwacjami opartymi na danych patentowych pozwala wyróżnić następujące etapy rozwoju technologicznego:
- Powstawanie wynalazków – pojawiają się nowe rozwiązania techniczne i organizacyjne, a część z nich trafia do urzędów patentowych, tworząc widoczne w statystykach zalążki przyszłych innowacji;
- Przekształcanie wynalazków w innowacje – przedsiębiorcy wprowadzają nowe produkty, procesy, rynki i formy organizacji, korzystając z kredytu lub innych źródeł finansowania;
- Twórcza destrukcja – innowacje naruszają dotychczasową równowagę, wypierają starsze rozwiązania i zmieniają relacje między nakładami a wynikami;
- Dyfuzja technologii – kolejne firmy, sektory i państwa przejmują rozwiązania, dostosowują je do własnych warunków oraz inwestują w kompetencje i zmiany organizacyjne;
- Dojrzewanie technologii – fala słabnie, gdy rozwiązanie staje się standardem, a możliwości radykalnych usprawnień maleją. Jednocześnie w innych dziedzinach powstają wynalazki zapowiadające następną falę.
Rozwój gospodarczy nie przebiega liniowo, lecz przyjmuje postać następujących po sobie fal. Każda z nich ma własny rdzeń technologiczny, na przykład mechanikę, elektryczność lub technologie informacyjno-komunikacyjne, a także charakterystyczne formy organizacji i strukturę patentów.
W ujęciu Schumpetera to właśnie fale innowacji, a nie równomierne zwiększanie nakładów kapitału i pracy, są głównym źródłem skokowych zmian produktywności oraz struktury gospodarki.
Znaczenie dla gospodarki i biznesu
Z perspektywy makroekonomicznej innowacje i dyfuzja technologii wyjaśniają, dlaczego gospodarki rozwijają się nierównomiernie. Okresy względnej stabilności są przerywane przyspieszeniem wzrostu i głębokimi przekształceniami całych sektorów.
Z perspektywy przedsiębiorstw kluczowy jest wniosek, że samo posiadanie nowej technologii nie gwarantuje sukcesu. O przewadze konkurencyjnej decydują komplementarne inwestycje organizacyjne, zdolność do przełamywania rutyny oraz skuteczne przekształcanie wynalazków w rozwiązania tworzące wartość.
