Gospodarka Zjednoczonej Republiki Tanzanii, obejmującej część kontynentalną i Zanzibar, ma relatywnie zdywersyfikowaną strukturę. Rolnictwo nadal dominuje w zatrudnieniu, usługi odgrywają coraz większą rolę w tworzeniu wartości dodanej, a państwo realizuje ambitny model rozwoju oparty na inwestycjach infrastrukturalnych. Po ponad dwóch dekadach stabilnego wzrostu i stopniowej liberalizacji Tanzania uzyskała w lipcu 2020 roku status państwa o niższych średnich dochodach.
Transformacja strukturalna Tanzanii pozostaje jednak niepełna: rolnictwo nadal zatrudnia większość pracujących, produktywność wielu usług jest niska, a ograniczanie ubóstwa postępuje wolniej, niż wskazywałoby tempo wzrostu gospodarczego.
Model rozwoju opiera się na długookresowym planowaniu, dużych projektach energetycznych i transportowych, modernizacji portów, budowie kolei normalnotorowej oraz przygotowaniach do realizacji projektu skroplonego gazu ziemnego.
Historyczne ramy i ewolucja modelu rozwoju
Od państwa socjalistycznego do gospodarki rynkowej
Po uzyskaniu niepodległości przez Tanganikę w 1961 roku i utworzeniu Zjednoczonej Republiki Tanzanii w wyniku unii z Zanzibarem w 1964 roku władze przyjęły orientację socjalistyczną. Wiązała się ona z silną rolą państwa, rozbudowaną własnością publiczną i programami rozwoju obszarów wiejskich.
W połowie lat 90. Tanzania rozpoczęła szersze przejście do gospodarki rynkowej. Liberalizacja handlu, deregulacja i rozwój prywatnej przedsiębiorczości przyczyniły się do przyspieszenia wzrostu. Państwo stopniowo ograniczało rolę bezpośredniego producenta, zachowując znaczenie jako regulator, planista i inwestor infrastrukturalny.
Udział rolnictwa w PKB spadł z około 42% na początku lat 90. do 26% w 2022 roku. W tym samym okresie udział przemysłu wraz z budownictwem wzrósł z 16% do 33%, a usług z 33% do 44%.
Zmiany te potwierdzają długofalową dywersyfikację gospodarki. Część pracowników odchodzących z rolnictwa trafiała jednak do usług o stosunkowo niskiej produktywności, takich jak handel detaliczny i proste usługi osobiste.
Tanzania jest członkiem Międzynarodowego Funduszu Walutowego od 1962 roku. W kolejnych dekadach współpraca z instytucjami międzynarodowymi obejmowała programy wsparcia, doradztwo i regularne konsultacje dotyczące polityki makroekonomicznej.
Przejście do grupy państw o niższych średnich dochodach
W lipcu 2020 roku Tanzania formalnie przeszła z grupy państw o niskich dochodach do kategorii krajów o niższych średnich dochodach. Decyzja ta odzwierciedlała ponad dwie dekady wzrostu, stabilność makroekonomiczną, wykorzystanie zasobów naturalnych oraz strategiczne położenie nad Oceanem Indyjskim.
Bank Światowy szacował PKB na mieszkańca na około 1200 USD w 2024 roku. Inne, późniejsze dane wskazywały na poziom zbliżony do 1400 USD. Różnice wynikają z aktualizacji szacunków i odmiennych okresów odniesienia, jednak oba wyniki sytuują Tanzanię w dolnej części grupy państw o średnich dochodach.
Wzrost gospodarczy nie przełożył się równomiernie na poprawę warunków życia. Według danych Banku Światowego około 49% mieszkańców żyło poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa wynoszącej 3 USD dziennie, obliczanej według parytetu siły nabywczej z 2021 roku. Wskaźnik kapitału ludzkiego wynosił około 0,39, pozostając na poziomie zbliżonym do średniej dla Afryki Subsaharyjskiej.
Według Instytutu Studiów nad Bezpieczeństwem nominalny PKB Tanzanii potroił się między 2004 a 2023 rokiem, osiągając około 69,5 mld USD. Oceniając ten wzrost, należy jednak uwzględnić szybki przyrost ludności i utrzymujący się wysoki poziom ubóstwa.
Planowanie długookresowe, infrastruktura i sektor prywatny
Współczesny model rozwoju Tanzanii łączy ostrożną politykę makroekonomiczną, długookresowe planowanie, aktywną politykę infrastrukturalną i stopniowe wzmacnianie sektora prywatnego. Inflacja utrzymywała się najczęściej poniżej celu banku centralnego wynoszącego 5%, dług publiczny odpowiadał za około połowę PKB, a deficyt fiskalny był zbliżony do 3% PKB.
Strategiczne kierunki rozwoju wyznaczały dokumenty Vision 2025 i Vision 2050. Nowsza strategia zakłada osiągnięcie statusu państwa o wyższych średnich dochodach dzięki rozwojowi gospodarczemu i społecznemu, poprawie jakości kapitału ludzkiego, lepszemu zarządzaniu oraz zwiększeniu odporności środowiskowej.
Ramy partnerstwa Banku Światowego na lata fiskalne 2025–2029 koncentrują się na trzech obszarach:
- wzmocnieniu kapitału ludzkiego i produktywności pracy,
- pobudzaniu wzrostu napędzanego przez sektor prywatny,
- zwiększaniu odporności na wstrząsy gospodarcze i skutki zmian klimatycznych.
Infrastruktura jest jednym z najważniejszych filarów tanzańskiego modelu rozwoju. Kluczowe inwestycje obejmują elektrownię wodną im. Juliusa Nyerere o mocy 2115 MW, linię przesyłową 400 kV Chalinze–Dodoma, kolej normalnotorową oraz modernizację portów w Dar es Salaam i Tandze.
Istotnym elementem planów rozwojowych jest projekt skroplonego gazu ziemnego w regionie Lindi. Potwierdzone zasoby gazu w głębokowodnych złożach u wybrzeży Lindi i Mtwary wynoszą około 47,1 bln stóp sześciennych.
Planowany zakład miałby produkować około 15 mln ton LNG rocznie. Szacowana wartość inwestycji wynosi 32,7 mld USD, czyli ponad 40% PKB Tanzanii z okresu przygotowywania szacunków.
Struktura gospodarki – sektory i specjalizacje
Struktura sektorowa PKB i zatrudnienia
Gospodarka Tanzanii jest stosunkowo zdywersyfikowana. Rolnictwo odpowiada za około jedną czwartą wartości dodanej, przemysł za około jedną trzecią, a usługi stanowią największą część PKB. Poszczególne źródła podają nieco odmienne wartości ze względu na różnice metodologiczne i definicje sektorów.
Zmiany w strukturze PKB przedstawiają się następująco:
| Rok lub okres | Źródło | Rolnictwo | Przemysł | Usługi |
|---|---|---|---|---|
| początek lat 90. | Afrykański Bank Rozwoju | około 42% | około 16% | około 33% |
| 2022 | Afrykański Bank Rozwoju | 26% | 33% | 44% |
| 2023 | Instytut Studiów nad Bezpieczeństwem | 23% | 26% | 50,8% |
| około 2024–2025 | Bank Światowy | około 25% | około 33% | pozostała część |
Struktura zatrudnienia zmienia się wolniej niż struktura PKB. Rolnictwo pozostaje największym pracodawcą, mimo że generuje znacznie mniejszą część wartości dodanej niż usługi.
Różnice między sektorami są widoczne w danych dotyczących zatrudnienia:
| Okres | Źródło | Rolnictwo | Przemysł | Usługi |
|---|---|---|---|---|
| początek lat 80. | Afrykański Bank Rozwoju | 85% | 2,6% | 12,6% |
| 2020 | Bank Światowy | 61,8% | 8% | około 30–31% |
| 2021/2022 | Afrykański Bank Rozwoju | 65% | 8% | 29% |
Duża różnica między udziałem rolnictwa w PKB a jego udziałem w zatrudnieniu wskazuje na niską przeciętną produktywność pracy w tym sektorze. Jednocześnie część osób odchodzących z rolnictwa znajduje zatrudnienie w niskoproduktywnych usługach, co ogranicza tempo wzrostu dochodów na mieszkańca.
Rolnictwo jako główne źródło zatrudnienia i dochodów eksportowych
Rolnictwo zapewnia środki utrzymania większości gospodarstw domowych i pozostaje ważnym źródłem dochodów eksportowych. W 2021 roku sektor rolny odpowiadał za około 26% PKB. W 2022 roku rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo wytwarzały około 26,2% wartości dodanej, w tym:
- uprawy roślinne – około 15%,
- hodowla zwierząt – około 6,7%,
- leśnictwo – około 2,7%,
- rybołówstwo – około 1,8%.
Tanzania produkuje nadwyżki głównych roślin żywnościowych, choć w części regionów nadal występują niedożywienie i brak bezpieczeństwa żywnościowego. Do podstawowych upraw należą kukurydza, ryż, sorgo, proso, rośliny strączkowe, maniok i banany.
Łączne zbiory podstawowych upraw żywnościowych wyniosły około 17,15 mln ton w 2022 roku wobec 18,67 mln ton rok wcześniej. Oznaczało to spadek o około 8,1%, który mógł wynikać z warunków pogodowych, zmian powierzchni zasiewów i problemów logistycznych.
Ważną specjalizacją Tanzanii są uprawy eksportowe. Łączna produkcja orzechów nerkowca, kawy, bawełny, sizalu, cukru i innych głównych upraw towarowych wzrosła w 2022 roku o około 8,3%, do 973 436 ton. Produkcja orzechów nerkowca zwiększyła się z 210 786 do 240 158 ton, czyli o około 13,9%.
Konwencjonalny eksport produktów rolnych przyniósł w 2022 roku około 703,7 mln USD, z czego 226,9 mln USD pochodziło ze sprzedaży orzechów nerkowca. Do najważniejszych produktów rolnych sprzedawanych za granicę należą również tytoń, kawa, bawełna, sizal, herbata, goździki oraz przetwory owocowo-warzywne.
Specjalizacja rolnicza jest zróżnicowana regionalnie. Mtwara stanowi ważny ośrodek produkcji orzechów nerkowca, Kilimandżaro i Arusha są związane z uprawą kawy, Shinyanga z bawełną i hodowlą bydła, a Zanzibar z goździkami i innymi przyprawami.
Najważniejszym wyzwaniem pozostaje zwiększenie produktywności małych gospodarstw, rozwój lokalnego przetwórstwa oraz ograniczenie podatności producentów na zmiany pogody i cen światowych.
Przemysł i sektor wydobywczy
Przemysł Tanzanii obejmuje przetwórstwo rolno-spożywcze, produkcję lekką, budownictwo, energetykę i wydobycie surowców. Udział przemysłu wraz z budownictwem wzrósł z około 16% PKB na początku lat 90. do 33% w 2022 roku.
Według danych za 2023 rok sam sektor produkcyjny odpowiadał za około 12% PKB, czyli 8,4 mld USD. Energetyka i sektor technologii informacyjno-komunikacyjnych generowały po około 3,8% PKB, czyli po 2,7 mld USD.
Ważnym elementem gospodarki jest górnictwo, zwłaszcza wydobycie złota. Wysokie ceny tego surowca poprawiały warunki wymiany handlowej Tanzanii, choć dostępne dane nie pozwalają precyzyjnie określić udziału złota w całkowitym eksporcie.
Tanzania posiada również znaczne zasoby gazu ziemnego. Surowiec z pól Songo Songo i Mnazi Bay jest wykorzystywany od 2004 i 2005 roku do produkcji energii elektrycznej oraz przez odbiorców przemysłowych, w tym cementownie.
Projekt Tanzania LNG zakłada wykorzystanie złóż odkrytych przez Equinor oraz Shell i jej partnerów. Obejmuje budowę podmorskich rurociągów, zakładu LNG w regionie Lindi i infrastruktury eksportowej.
Część gazu ma trafiać na rynek krajowy, między innymi do produkcji energii, zastosowań przemysłowych oraz zasilania pojazdów sprężonym gazem ziemnym.
Sektor gazowy może stać się jednym z filarów przemysłowego rozwoju Tanzanii, ale jego znaczenie będzie zależało od ostatecznych decyzji inwestycyjnych, warunków prawnych, dostępności finansowania oraz sposobu podziału przyszłych dochodów.
Usługi, turystyka i logistyka
Usługi są największym sektorem gospodarki pod względem tworzenia wartości dodanej. Ich udział w PKB wzrósł z około 33% na początku lat 90. do 44% w 2022 roku, a według innych danych osiągnął 50,8% PKB w 2023 roku, czyli około 35,3 mld USD.
W usługach pracuje około 30% zatrudnionych. Sektor obejmuje między innymi turystykę, administrację publiczną, edukację, bankowość, handel, transport, logistykę i usługi społeczne.
Turystyka jest jednym z najważniejszych źródeł dewiz. Przychody z międzynarodowego ruchu turystycznego wzrosły z około 1,7 mld USD w 2012 roku do 3,4 mld USD w 2023 roku. Liczba przyjazdów zagranicznych zwiększyła się w tym okresie z około 1,1 mln do 1,8 mln.
W 2023 roku liczba turystów była o około 18% wyższa niż w 2019 roku, a wpływy przewyższały poziom sprzed pandemii o około 29%.
Drugą ważną specjalizacją są usługi transportowe i logistyczne. Tanzania zapewnia dostęp do Oceanu Indyjskiego kilku państwom śródlądowym Afryki Wschodniej. Kolej normalnotorowa ma połączyć Dar es Salaam z Dodomą, Mwanzą i Kigomą, a docelowo także z Rwandą, Burundi, Ugandą i Demokratyczną Republiką Konga.
Według oficjalnych założeń kolej może obniżyć koszty transportu towarów nawet o około 40% w porównaniu z dotychczasowymi rozwiązaniami drogowymi i kolejowymi. Jest to jednak prognoza zależna od pełnego ukończenia sieci i osiągnięcia odpowiedniej skali przewozów.
Rozwój usług miejskich wspiera system szybkiego transportu autobusowego w Dar es Salaam. Nowe międzynarodowe lotnisko Msalato ma natomiast zwiększyć możliwości obsługi ruchu pasażerskiego w regionie Dodomy.
Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa
Bilans płatniczy i kapitał zagraniczny
Tanzania utrzymuje deficyt rachunku bieżącego, finansowany głównie przez bezpośrednie inwestycje zagraniczne oraz środki udostępniane na preferencyjnych warunkach przez instytucje międzynarodowe. Deficyt wynosił około 2,6% PKB w 2024 roku, a według późniejszych szacunków około 3,3% PKB.
Napływ inwestycji zagranicznych koncentruje się na infrastrukturze, energetyce i przemyśle wydobywczym. Warunki wymiany handlowej wspierały wysokie ceny złota, eksport produktów rolnych oraz odbudowa turystyki.
Istotnym ograniczeniem są stosunkowo niskie dochody podatkowe. Wynosiły one około 13,1% PKB w 2024 roku i 13,8% PKB w 2025 roku. Taki poziom utrudnia jednoczesne finansowanie rozbudowanej infrastruktury, edukacji, ochrony zdrowia i innych usług publicznych.
Struktura eksportu
Eksport Tanzanii obejmuje produkty rolne, surowce mineralne, wyroby przemysłowe oraz usługi turystyczne i transportowe. Do najważniejszych pozycji należą złoto, orzechy nerkowca, kawa, bawełna, tytoń, herbata, goździki i sizal.
W 2020 roku podstawowe towary rolne odpowiadały za około 12,88% całkowitego eksportu, a towary przetworzone za około 26%. Dane te wskazują na stopniową dywersyfikację sprzedaży zagranicznej, choć produkty o niskim stopniu przetworzenia nadal odgrywają istotną rolę.
Najważniejszym kierunkiem dalszego rozwoju eksportu jest zwiększanie wartości dodanej poprzez lokalne przetwórstwo kawy, bawełny, orzechów nerkowca i innych surowców. Duże znaczenie ma również rozwój usług finansowych, cyfrowych i logistycznych.
Integracja regionalna i korytarze transportowe
Położenie nad Oceanem Indyjskim oraz sąsiedztwo krajów śródlądowych czynią Tanzanię naturalnym korytarzem transportowym dla Afryki Wschodniej i regionu Wielkich Jezior. Państwo jest członkiem Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej i uczestniczy w regionalnej integracji handlowej.
Port w Dar es Salaam obsługuje głównie kontenery i ładunki ogólne. Port w Tandze jest rozwijany jako ośrodek związany z eksportem surowców energetycznych, między innymi w kontekście Wschodnioafrykańskiego Rurociągu Naftowego, który ma połączyć pola naftowe w Ugandzie z wybrzeżem Tanzanii.
Rozbudowa kolei, portów i dróg może zwiększyć udział Tanzanii w obsłudze handlu państw śródlądowych. Skala efektów będzie zależała od przepustowości infrastruktury, jakości zarządzania oraz konkurencyjności wobec innych korytarzy transportowych regionu.
Zasoby naturalne, infrastruktura i instytucje
Ziemia, surowce mineralne i gaz ziemny
Tanzania dysponuje żyznymi ziemiami rolniczymi, zróżnicowanymi warunkami agroklimatycznymi, zasobami złota oraz znacznymi złożami gazu ziemnego. Pozwala to na produkcję szerokiej gamy roślin żywnościowych i eksportowych.
Największy potencjał makroekonomiczny wiąże się z zasobami gazu szacowanymi na około 47,1 bln stóp sześciennych. Planowana produkcja LNG na poziomie 15 mln ton rocznie mogłaby w przyszłości znacząco zmienić strukturę eksportu i dochodów budżetowych.
Gaz z tanzańskich złóż ma stosunkowo niską zawartość dwutlenku węgla, co może wspierać jego konkurencyjność. Rozwój sektora surowcowego wymaga jednak stabilnego prawa, przejrzystego systemu podatkowego, skutecznej ochrony środowiska oraz mechanizmów pozwalających dzielić korzyści z lokalnymi społecznościami.
Infrastruktura energetyczna i transportowa
Elektrownia wodna im. Juliusa Nyerere na rzece Rufiji ma moc około 2115 MW i jest jednym z największych projektów energetycznych w Afryce Wschodniej. Jej uruchomienie ma zwiększyć dostępność energii dla przemysłu, górnictwa i gospodarstw domowych.
Uzupełnieniem inwestycji jest linia przesyłowa 400 kV Chalinze–Dodoma. Rozbudowa sieci energetycznej zwiększa możliwości lokalizowania zakładów produkcyjnych w centralnej części kraju, wcześniej ograniczanej przez niedostateczne i niestabilne dostawy energii.
Najważniejszym projektem transportowym jest kolej normalnotorowa. Odcinek Dar es Salaam–Dodoma jest wykorzystywany w ruchu pasażerskim, a kolejne fragmenty w kierunku Tabory, Isaki, Mwanzy i Kigomy znajdują się na różnych etapach realizacji.
Połączenie inwestycji w produkcję energii, sieci przesyłowe, kolej i porty ma usuwać najważniejsze bariery infrastrukturalne w logicznej kolejności. Ryzykiem pozostają jednak wysokie koszty realizacji, presja na finanse publiczne i możliwość osiągnięcia niższych od zakładanych efektów gospodarczych.
Instytucje makroekonomiczne i planistyczne
Bank Tanzanii odpowiada za politykę pieniężną i publikuje dane dotyczące inflacji, kursu walutowego, sektora finansowego i bilansu płatniczego. Dane statystyczne opracowują Krajowe Biuro Statystyczne oraz Urząd Głównego Statystyka Rządowego.
Instytucje statystyczne prowadzą między innymi badania zatrudnienia i wynagrodzeń w sektorze formalnym oraz zintegrowane badania siły roboczej. Zapewniają one podstawę do analizy rynku pracy, choć dostępność aktualnych i szczegółowych wyników pozostaje zróżnicowana.
Za politykę fiskalną oraz przygotowanie narodowych planów pięcioletnich odpowiadają Ministerstwo Finansów i instytucje planistyczne. Długookresowe cele rozwojowe wyznaczają Vision 2025 i Vision 2050.
Tanzania należy do Międzynarodowego Funduszu Walutowego od 1962 roku. Jej udział członkowski wynosi około 397,8 mln specjalnych praw ciągnienia, a od początku członkostwa kraj zawarł 14 porozumień programowych z Funduszem.
Rynek pracy, kapitał ludzki i demografia
Struktura zatrudnienia i nieformalność
Rolnictwo zatrudnia około 62–65% pracujących, usługi około 29–31%, a przemysł około 8%. W latach 2014–2020 udział zatrudnienia w rolnictwie spadł z około 67% do 62%, podczas gdy udział usług wzrósł z 27% do 31%, a przemysłu z 7% do 8%.
Zmiana ta jest stopniowa, ale nie zawsze prowadzi do wyraźnego wzrostu produktywności. Część pracowników przechodzi bowiem do handlu detalicznego i prostych usług o niskiej wartości dodanej.
Tworzenie formalnych miejsc pracy nie nadąża za wzrostem liczby osób wchodzących na rynek pracy. W rezultacie duża część ludności utrzymuje się z działalności nieformalnej, samozatrudnienia i drobnego rolnictwa.
Poprawa sytuacji wymaga rozwoju przemysłu przetwórczego, produktywnych usług, przedsiębiorczości i bardziej przyjaznego klimatu inwestycyjnego. Ważne są również łatwiejszy dostęp do finansowania oraz ograniczenie barier administracyjnych dla małych przedsiębiorstw.
Kapitał ludzki, edukacja i umiejętności
Wskaźnik kapitału ludzkiego Tanzanii wynosi około 0,39. Oznacza to, że dziecko urodzone w kraju może w dorosłości osiągnąć około 39% potencjalnej produktywności możliwej przy pełnym zdrowiu i kompletnej edukacji.
Mimo poprawy dostępu do szkolnictwa podstawowego wyzwaniami pozostają jakość kształcenia, wyniki nauczania, duże klasy, nierównomierny rozkład nauczycieli oraz ograniczone finansowanie. Nie wszyscy uczniowie kończą pełny cykl edukacji podstawowej.
Duże znaczenie mają szkolenia zawodowe powiązane z potrzebami gospodarki. W programach dotyczących rolnictwa i agrobiznesu około 87% młodych absolwentów znajdowało zatrudnienie lub podejmowało samozatrudnienie. Wynik ten pokazuje potencjał praktycznego kształcenia, choć nie przesądza o stabilności ani produktywności utworzonych miejsc pracy.
Tanzania musi równocześnie poprawiać jakość edukacji podstawowej i średniej oraz rozwijać kształcenie zawodowe związane z przemysłem, turystyką, logistyką, rolnictwem towarowym i technologiami cyfrowymi.
Demografia i urbanizacja
Szacunki liczby ludności Tanzanii różnią się w zależności od źródła i roku odniesienia, mieszcząc się w przedziale od około 62 mln do niemal 70 mln mieszkańców. Kraj ma młodą strukturę demograficzną, co zwiększa podaż pracy, ale jednocześnie wywiera presję na system edukacji i rynek zatrudnienia.
Około 38% mieszkańców żyje w miastach. Urbanizacja zwiększa znaczenie usług, przemysłu lekkiego, budownictwa i sektorów opartych na wiedzy. Wymaga jednak inwestycji w transport publiczny, mieszkalnictwo, sieci wodno-kanalizacyjne i energetykę.
Duża liczba młodych ludzi może stać się źródłem wzrostu gospodarczego, jeśli otrzymają odpowiednie wykształcenie i znajdą produktywne zatrudnienie. W przeciwnym razie szybki wzrost podaży pracy będzie zwiększał skalę nieformalności i napięć społecznych.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju
Stabilność, zasoby, lokalizacja i usługi
Jednym z głównych atutów Tanzanii jest stabilność makroekonomiczna. Deficyt fiskalny utrzymuje się w pobliżu 3% PKB, a dług publiczny wynosi około 50% PKB. Parametry te zapewniają przestrzeń do prowadzenia polityki rozwojowej, choć możliwości państwa ograniczają niskie dochody podatkowe.
Drugim atutem są zasoby naturalne: ziemie rolnicze, złoto i gaz ziemny. Tanzania jest zdolna do wytwarzania nadwyżek podstawowych produktów żywnościowych i dysponuje znaczącym potencjałem eksportowym.
Trzecią przewagą jest położenie nad Oceanem Indyjskim i sąsiedztwo państw śródlądowych. Rozbudowa kolei, portów i lotnisk może przekształcić Tanzanię z kraju tranzytowego w regionalne centrum logistyczne.
Czwartym atutem jest rosnąca rola usług. W 2023 roku odpowiadały one za około 50,8% PKB, a turystyka przyniosła około 3,4 mld USD wpływów. Logistyka, finanse, technologie cyfrowe i turystyka mają potencjał do dalszego zwiększania produktywności i eksportu.
Wolna transformacja, ubóstwo i niskie dochody podatkowe
Najważniejszym ograniczeniem jest powolna transformacja rynku pracy. Rolnictwo nadal zatrudnia większość pracujących, a część osób przechodzących do usług trafia do działalności o niskiej produktywności.
Około 48–49% ludności żyje poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa wynoszącej 3 USD dziennie. Wysoki poziom ubóstwa pokazuje, że korzyści ze wzrostu gospodarczego nie są równomiernie rozłożone.
Niskie dochody podatkowe, wynoszące około 13–14% PKB, ograniczają możliwości finansowania edukacji, ochrony zdrowia i infrastruktury społecznej. Ambitny program dużych inwestycji może dodatkowo zmniejszać przestrzeń budżetową dla wydatków na kapitał ludzki.
System edukacji zmaga się z dużymi klasami, nierównomiernym rozmieszczeniem nauczycieli i niedostateczną jakością nauczania. Wskaźnik kapitału ludzkiego na poziomie 0,39 potwierdza skalę niewykorzystanego potencjału.
Istotnym problemem jest również wysoka nieformalność zatrudnienia. Sektor formalny nie tworzy miejsc pracy wystarczająco szybko, aby wchłonąć rosnącą liczbę młodych osób wchodzących na rynek.
Lokalne przykłady szans i napięć
Region Mtwara pokazuje potencjał rolnictwa towarowego. Produkcja orzechów nerkowca wzrosła między 2021 a 2022 rokiem o około 13,9%, a ich eksport przyniósł 226,9 mln USD. Rozwój lokalnego przetwórstwa mógłby zwiększyć wartość dodaną i liczbę miejsc pracy, ale branża pozostaje podatna na zmiany cen światowych.
Kilimandżaro i Arusha łączą produkcję kawy oraz ogrodnictwo z turystyką związaną między innymi z Kilimandżaro, Serengeti i Ngorongoro. Rozwój turystyki wspiera hotelarstwo, transport i usługi przewodnickie, ale może również prowadzić do sporów o ziemię i podział korzyści z działalności gospodarczej.
Dodoma i centralna Tanzania korzystają z rozbudowy infrastruktury energetycznej i transportowej. Elektrownia wodna im. Juliusa Nyerere oraz linia 400 kV Chalinze–Dodoma mogą zwiększyć atrakcyjność regionu dla inwestycji przemysłowych.
Lindi i Mtwara są natomiast centrum planowanego rozwoju sektora gazowego. Inwestycja LNG o wartości 32,7 mld USD może przynieść miejsca pracy i zwiększyć dochody budżetowe, ale wiąże się również z nabywaniem gruntów, przesiedleniami, rekompensatami oraz ochroną środowiska.