Bhutan jest jednym z najbardziej interesujących przypadków w światowej gospodarce. Ten niewielki, górzysty kraj od lat 80. XX wieku osiąga jedne z najwyższych długookresowych stóp wzrostu PKB na świecie. Rozwój Bhutanu opiera się przede wszystkim na energetyce wodnej oraz inwestycjach finansowanych z uzyskiwanych dzięki niej dochodów.
Jednocześnie państwo konsekwentnie promuje filozofię szczęścia narodowego brutto. Dzięki temu stanowi ważny punkt odniesienia w dyskusji o ograniczeniach PKB jako miary dobrobytu.
Dane, źródła i metodologia porównawcza
Główne źródła danych o PKB i PKB per capita Bhutanu
Analiza historycznego PKB Bhutanu wymaga precyzyjnego określenia źródeł i serii statystycznych. Definicje, podstawy cenowe oraz okresy odniesienia mogą się bowiem istotnie różnić między bazami danych.
Najważniejsze źródła wykorzystywane w analizie to:
- Wskaźniki Rozwoju Światowego Banku Światowego – baza WDI dostarcza porównywalnych międzynarodowo szeregów PKB i PKB per capita w bieżących dolarach amerykańskich, cenach stałych oraz według parytetu siły nabywczej;
- dokumenty analityczne Banku Światowego – obejmują między innymi „Systematyczną diagnozę kraju” oraz cykliczne analizy perspektyw makroekonomicznych, ubóstwa i struktury sektorowej gospodarki;
- baza FRED Banku Rezerwy Federalnej w Saint Louis – udostępnia serię „Produkt krajowy brutto per capita dla Bhutanu” w bieżących dolarach amerykańskich, opartą na danych WDI;
- publikacje Krajowego Urzędu Statystycznego Bhutanu – zawierają dane o realnym PKB, indeksach PKB oraz PKB per capita w dolarach amerykańskich i ngultrumach.
WDI opiera się na krajowych rachunkach narodowych przekazywanych przez oficjalne instytucje statystyczne, w przypadku Bhutanu przede wszystkim przez Krajowy Urząd Statystyczny oraz bank centralny. Baza uwzględnia również rewizje zgłaszane przez krajowe instytucje.
Według diagnozy Banku Światowego od początku lat 80. PKB Bhutanu rósł średnio o około 7,5% rocznie, co plasuje kraj wśród najszybciej rozwijających się gospodarek świata. PKB per capita zwiększył się natomiast niemal dziesięciokrotnie między 1980 a 2018 rokiem.
W analizie PPP i ubóstwa wykorzystywane są dane WDI oparte na parytetach siły nabywczej opracowanych przez Program Porównań Międzynarodowych Banku Światowego oraz program PPP Eurostatu i OECD. Parytety stosowane w omawianych zestawieniach odnoszą się do 2017 roku.
Wskaźniki ubóstwa w Bhutanie, w tym odsetek ludności żyjącej poniżej progów 2,15 USD, 3,65 USD i 6,85 USD dziennie według PPP z 2017 roku, są publikowane przez Bank Światowy między innymi dla 2022 roku.
Definicje PKB nominalnego, realnego i PKB per capita
Podstawowym krokiem metodologicznym jest rozróżnienie PKB nominalnego, PKB realnego i PKB per capita. Łączenie tych wielkości bez uwzględnienia różnic definicyjnych może prowadzić do błędnych wniosków o dynamice gospodarki i poziomie dobrobytu.
Najważniejsze wskaźniki należy interpretować następująco:
- PKB nominalny w bieżących dolarach amerykańskich – przedstawia wartość produkcji w bieżących cenach rynkowych, dlatego zależy zarówno od zmian realnej produkcji, jak i od inflacji oraz kursu walutowego;
- PKB realny – jest obliczany w cenach stałych wybranego roku bazowego, dzięki czemu ogranicza wpływ zmian poziomu cen i lepiej pokazuje rzeczywistą dynamikę produkcji;
- PKB per capita w bieżących dolarach – to nominalny PKB podzielony przez średnioroczną liczbę ludności, który nie pokazuje jednak sposobu podziału dochodu w społeczeństwie;
- PKB per capita w cenach stałych – pozwala śledzić realną zmianę wartości produkcji przypadającej na mieszkańca, niezależnie od inflacji;
- PKB per capita według PPP – uwzględnia różnice w poziomach cen i sile nabywczej walut, dlatego lepiej nadaje się do międzynarodowych porównań poziomu życia.
PKB nominalny w WDI jest oznaczony kodem NY.GDP.MKTP.CD. Obejmuje sumę wartości dodanej brutto wytworzonej przez wszystkich rezydentów gospodarki, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o subsydia. Wskaźnik nie uwzględnia odliczeń z tytułu amortyzacji ani zużycia zasobów naturalnych.
Roczna stopa wzrostu realnego PKB jest oznaczona kodem NY.GDP.MKTP.KD.ZG. Pokazuje procentową zmianę wielkości realnej produkcji względem poprzedniego roku i stanowi podstawowy miernik dynamiki gospodarczej.
PKB per capita w bieżących dolarach ma kod NY.GDP.PCAP.CD. Według danych FRED i WDI wynosił w Bhutanie 3570,61 USD w 2021 roku, 3711,33 USD w 2022 roku, 3831,33 USD w 2023 roku, 4228,05 USD w 2024 roku oraz 4492,78 USD w 2025 roku.
PKB per capita według parytetu siły nabywczej jest wyrażany w dolarach międzynarodowych. Nie stanowi prostej konwersji po kursie walutowym, ponieważ uwzględnia relatywną siłę nabywczą bhutańskiej waluty.
Rok kalendarzowy a rok fiskalny
Dane dotyczące Bhutanu są prezentowane zarówno według lat kalendarzowych, jak i fiskalnych. Rozróżnienie to ma bezpośredni wpływ na porównywalność szeregów PKB.
W wielu dokumentach Banku Światowego wskaźniki makroekonomiczne Bhutanu są podawane według roku fiskalnego, który trwa od lipca do czerwca następnego roku. Rok fiskalny 2023/24 obejmuje więc okres od lipca 2023 roku do czerwca 2024 roku.
Według dostępnych danych realny wzrost PKB w tym okresie wyniósł około 5,3%. Przyczyniły się do tego odbudowa turystyki oraz wzrost produkcji przemysłowej poza energetyką wodną, między innymi metali bazowych i żelazokrzemu.
Standardowe serie WDI udostępniane przez Bank Światowy i FRED odnoszą się zazwyczaj do lat kalendarzowych. Wartość PKB per capita wynosząca 3831,33 USD w 2023 roku dotyczy zatem okresu od stycznia do grudnia, podczas gdy analizy perspektyw makroekonomicznych mogą obejmować lata fiskalne 2022/23 lub 2023/24.
Danych kalendarzowych i fiskalnych nie należy bezpośrednio łączyć w jeden szereg. Mogą służyć do obserwowania ogólnych tendencji, jednak porównywanie ich poziomów i stóp wzrostu wymaga ostrożności.
Dane obserwowane, szacunki i prognozy
W analizie PKB należy odróżniać wartości obserwowane, oparte na rachunkach narodowych, od danych wstępnych i prognoz. W tabelach Banku Światowego szacunki bywają oznaczane literą E, a prognozy literą F.
Dane dla lat fiskalnych 2014/15–2021/22 są klasyfikowane jako obserwacje historyczne. Rok 2022/23 ma status szacunku, natomiast 2023/24 był oznaczany jako prognoza. Z tego powodu zestawienie historyczne kończy się na roku 2022/23, z wyraźnym wskazaniem wstępnego charakteru tej wartości.
W serii PKB per capita za lata 2021–2025 wcześniejsze dane opierają się na bardziej ustalonych rachunkach narodowych, natomiast wartości za 2024 i 2025 rok mogą mieć charakter wstępny. Pochodzą z aktualizacji z 7 lipca 2026 roku i mogą zostać zmienione w wyniku kolejnych rewizji.
Brakujących wartości nie należy zastępować zerami ani uzupełniać za pomocą nieudokumentowanej interpolacji. Dotyczy to zwłaszcza pełnego szeregu PKB per capita według PPP, który jest dostępny w WDI, lecz nie występuje w analizowanych zestawieniach jako kompletny ciąg wartości rocznych.
Historyczna ewolucja PKB Bhutanu
Długookresowy wzrost od lat 80. do 2018 roku
Od początku lat 80. realny PKB Bhutanu rósł średnio o około 7,5% rocznie. Była to dynamika porównywalna z wynikami najszybciej rozwijających się gospodarek Azji w okresach intensywnej ekspansji.
Wysoki wzrost utrzymujący się przez kilka dekad doprowadził do niemal dziesięciokrotnego zwiększenia nominalnego PKB per capita. Wartość ta wzrosła z około 332 USD w 1980 roku do 3360 USD w 2018 roku. Ponieważ zestawienie dotyczy cen bieżących, należy uwzględnić wpływ inflacji i zmian kursu walutowego.
Głównym motorem rozwoju była energetyka wodna, rozbudowywana w ramach dużych projektów realizowanych we współpracy z Indiami. Uruchomienie elektrowni Tala w 2007 roku przyczyniło się do jednorazowego wzrostu PKB o około 18%, pokazując, jak silny wpływ może mieć pojedyncza inwestycja na niewielką gospodarkę.
Energetyka wodna oddziaływała na gospodarkę trzema głównymi kanałami:
- inwestycjami w budowę elektrowni i infrastruktury towarzyszącej,
- eksportem energii elektrycznej,
- dochodami budżetowymi z podatków, dywidend i opłat licencyjnych.
Stopa inwestycji niejednokrotnie przekraczała 50% PKB. Wraz z rozwojem energetyki zmieniała się także struktura gospodarki. Udział rolnictwa w PKB spadł z około 45% na początku lat 80. do około 13% w późniejszym okresie, natomiast wzrosło znaczenie przemysłu i usług.
Rolnictwo pozostało jednak ważnym źródłem utrzymania ludności wiejskiej, podczas gdy korzyści z energetyki wodnej koncentrowały się głównie w sektorze publicznym i powiązanych przedsiębiorstwach.
Okres 2014/15–2022/23 w ujęciu fiskalnym
Dane za lata fiskalne 2014/15–2022/23 pokazują fazę wysokiego wzrostu, recesję pandemiczną oraz późniejsze odbicie. Nominalny PKB wynosił około 2124,1 mln USD w 2014/15, 2126,0 mln USD w 2015/16, 2218,0 mln USD w 2016/17, 2444,7 mln USD w 2017/18 i 2650,7 mln USD w 2018/19.
W kolejnych latach osiągnął 2618,1 mln USD w 2019/20, 2585,6 mln USD w 2020/21, 2623,4 mln USD w 2021/22 oraz 2868,6 mln USD w 2022/23.
Między 2014/15 a 2022/23 nominalny PKB Bhutanu wzrósł z około 2,12 mld USD do 2,87 mld USD. Zmiana ta odzwierciedla jednak nie tylko realny wzrost produkcji, lecz także inflację i wahania kursu walutowego.
Tabela 1 – PKB Bhutanu w latach fiskalnych 2014/15–2022/23
Zestawienie przedstawia PKB w bieżących dolarach amerykańskich, realne stopy wzrostu PKB oraz realne stopy wzrostu PKB per capita. Rok 2022/23 jest oznaczony jako szacunek:
| Rok fiskalny | PKB w cenach bieżących (mln USD) | Realny wzrost PKB (%) | Realny wzrost PKB per capita (%) | Status danych |
|---|---|---|---|---|
| 2014/15 | 2124,1 | 6,2 | 5,1 | Obserwacja |
| 2015/16 | 2126,0 | 7,5 | 6,5 | Obserwacja |
| 2016/17 | 2218,0 | 5,9 | 4,9 | Obserwacja |
| 2017/18 | 2444,7 | 3,5 | 2,8 | Obserwacja |
| 2018/19 | 2650,7 | 4,6 | 4,0 | Obserwacja |
| 2019/20 | 2618,1 | –2,5 | –3,1 | Obserwacja |
| 2020/21 | 2585,6 | –3,3 | –4,0 | Obserwacja |
| 2021/22 | 2623,4 | 4,8 | 4,1 | Obserwacja |
| 2022/23 | 2868,6 | 5,0 | 4,3 | Szacunek (E) |
Źródło: Bank Światowy, „Bhutan – dochód i wzrost gospodarczy”, rachunki narodowe i seria WDI. Rok fiskalny trwa od lipca do czerwca.
Interpretacja wahań PKB
Lata 2014/15–2018/19 były okresem względnie stabilnego i wysokiego wzrostu. Realna dynamika PKB mieściła się w przedziale od 3,5% do 7,5% rocznie. Jednocześnie rósł realny PKB per capita, co oznacza, że gospodarka rozwijała się szybciej niż liczba ludności.
W latach 2019/20 i 2020/21 nastąpiła recesja. Realny PKB zmniejszył się odpowiednio o 2,5% i 3,3%, a realny PKB per capita spadł o 3,1% i 4,0%.
Załamanie było związane przede wszystkim z pandemią COVID-19, zamknięciem granic i niemal całkowitym zatrzymaniem ruchu turystycznego. Dodatkowym obciążeniem były opóźnienia dużych projektów energetycznych Punatsangchhu I i II.
W latach 2021/22–2022/23 nastąpiła odbudowa. Realny PKB wzrósł o 4,8% i 5,0%, natomiast realny PKB per capita zwiększył się o 4,1% i 4,3%. W roku fiskalnym 2023/24 wzrost miał wynieść około 5,3%, między innymi dzięki turystyce oraz produkcji metali bazowych i żelazokrzemu.
PKB per capita Bhutanu i jego współczesna dynamika
Długookresowa trajektoria od 1980 do 2018 roku
PKB per capita w bieżących dolarach wzrósł z około 332 USD w 1980 roku do około 3360 USD w 2018 roku. Tak silna zmiana była możliwa dzięki niskiej bazie początkowej oraz konsekwentnemu wykorzystywaniu dochodów z energetyki wodnej do finansowania infrastruktury i kapitału ludzkiego.
Dochody z eksportu energii elektrycznej, podatków i dywidend przedsiębiorstw energetycznych umożliwiły rozbudowę dróg, szkół, szpitali i sieci elektroenergetycznych. Do 2015 roku około 95% ludności miało dostęp do sprawnej instalacji wodociągowej, a dostęp do energii elektrycznej stał się niemal powszechny.
Wzrost PKB per capita nie przekłada się jednak automatycznie na spadek ubóstwa i nierówności. Według danych za 2022 rok odsetek ludności żyjącej poniżej progu 2,15 USD dziennie według PPP z 2017 roku wynosił 0,0%. Jednocześnie 8,4% mieszkańców pozostawało poniżej progu 6,85 USD dziennie, co wskazuje na utrzymywanie się problemu relatywnego ubóstwa.
Współczesna dynamika w latach 2021–2025
Według serii FRED opartej na danych WDI PKB per capita Bhutanu wzrósł z 3570,61 USD w 2021 roku do 4492,78 USD w 2025 roku.
W ciągu czterech lat nominalny PKB per capita zwiększył się o ponad 900 USD, czyli o około 25%. Część tej zmiany wynikała jednak z inflacji i wahań kursu walutowego. Nie można jej zatem utożsamiać ze wzrostem realnego dobrobytu o takiej samej skali.
Wartości te odnoszą się do lat kalendarzowych, podczas gdy wcześniejsze dane o dynamice PKB dotyczą lat fiskalnych. Oba szeregi pokazują jednak podobny kierunek: po recesji z lat 2019/20–2020/21 gospodarka weszła w fazę odbudowy.
Tabela 2 – PKB per capita w latach kalendarzowych 2021–2025
Wartości PKB per capita w bieżących dolarach przedstawiają się następująco:
| Rok kalendarzowy | PKB per capita w bieżących USD | Status według WDI i FRED |
|---|---|---|
| 2021 | 3570,61 | Dane opublikowane |
| 2022 | 3711,33 | Dane opublikowane |
| 2023 | 3831,33 | Dane opublikowane |
| 2024 | 4228,05 | Dane opublikowane, możliwa rewizja |
| 2025 | 4492,78 | Dane opublikowane, możliwa rewizja |
Wartości za lata 2024–2025 pochodzą z aktualizacji z 7 lipca 2026 roku i mogą mieć charakter wstępnych szacunków podlegających przyszłym rewizjom.
Systematyczny wzrost PKB per capita zbiegł się z ożywieniem po pandemii, rozwojem energetyki wodnej i odbudową turystyki. Wskaźnik w cenach bieżących nie uwzględnia jednak zmian poziomu cen ani sposobu podziału dochodu w społeczeństwie.
Bhutan na tle Azji Południowej
Według danych za 2025 rok średni PKB per capita w Azji Południowej wynosił około 2705,3 USD, natomiast w Bhutanie około 4492,8 USD. Nominalny dochód na mieszkańca Bhutanu był więc wyraźnie wyższy od średniej regionalnej.
W tym samym roku realny wzrost PKB miał wynosić około 7,1% w Azji Południowej i około 8,0% w Bhutanie. Porównanie należy interpretować ostrożnie, ponieważ wyniki w bieżących dolarach zależą od kursów walutowych, a energetyka wodna generuje wysoką wartość eksportu przy stosunkowo niewielkim zatrudnieniu.
Do międzynarodowych porównań poziomu życia lepiej nadaje się PKB per capita według PPP. Dostępne wskaźniki ubóstwa oparte na parytetach z 2017 roku wskazują, że Bhutan osiągnął znaczące postępy w ograniczaniu skrajnego ubóstwa, choć część społeczeństwa nadal pozostaje poniżej wyższych progów dochodowych.
Realny PKB, cykle koniunkturalne i czynniki sektorowe
Energetyka wodna jako główny motor wzrostu
Energetyka wodna odgrywa dominującą rolę w tworzeniu PKB, eksporcie i dochodach budżetowych Bhutanu. Duże projekty mogą kosztować równowartość 70–80% rocznego PKB. Prowadzi to do znacznych wahań inwestycji podczas budowy oraz skokowego wzrostu produkcji i eksportu po uruchomieniu elektrowni.
Średni koszt budowy 1 MW mocy hydroenergetycznej w Bhutanie szacowano na około 1 mln USD. Choć jest to poziom niższy niż w wielu innych krajach, niewielkie rozmiary gospodarki powodują koncentrację ryzyka wokół kilku dużych przedsięwzięć.
Inwestycje w elektrownie zwiększają popyt na usługi budowlane, transportowe i inne sektory powiązane. Po uruchomieniu projektów rosną produkcja energii, eksport i wartość dodana w sektorze energetycznym. W 2018 roku energia elektryczna odpowiadała za około 37% całego eksportu Bhutanu.
Energetyka wodna generuje również dochody budżetowe w postaci podatków, dywidend państwowej spółki DGPC i opłat licencyjnych. Środki te finansują między innymi edukację, ochronę zdrowia i infrastrukturę.
Uzależnienie od dużych projektów zwiększa jednak niestabilność wzrostu gospodarczego. Roczne opóźnienie projektu Punatsangchhu I mogłoby według szacunków obniżyć wzrost PKB o 3–4 punkty procentowe, eksport o 250–300 mln USD, a dochody budżetowe o 0,5–1,0% PKB.
Pandemia COVID-19 i recesja 2019/20–2020/21
W latach fiskalnych 2019/20 i 2020/21 realny PKB Bhutanu spadł odpowiednio o 2,5% i 3,3%, a realny PKB per capita o 3,1% i 4,0%. Głównym źródłem recesji były gospodarcze skutki pandemii COVID-19.
Zamknięcie granic i restrykcje sanitarne praktycznie zatrzymały turystykę, uderzając w hotelarstwo, gastronomię i transport. Bhutan, którego model turystyczny opiera się na zasadzie wysokiej wartości i ograniczonej liczby odwiedzających, utracił znaczną część przychodów sektora usług.
Kryzys wpłynął również na inwestycje i finanse publiczne. Rząd starał się jednak utrzymać wydatki na kapitał ludzki i podstawowe usługi, wykorzystując dochody z energetyki wodnej oraz pomoc partnerów zewnętrznych. Mechanizmy ochrony społecznej ograniczyły skalę pogorszenia wskaźników ubóstwa.
Odbudowa wzrostu – rola turystyki i przemysłu
Po recesji gospodarka weszła w fazę odbudowy. W roku fiskalnym 2021/22 realny PKB wzrósł o 4,8%, a realny PKB per capita o 4,1%. W 2022/23 wartości te wyniosły odpowiednio około 5,0% i 4,3%.
W 2023/24 wzrost realnego PKB miał sięgnąć około 5,3%, głównie dzięki odbudowie turystyki oraz zwiększeniu produkcji metali bazowych i żelazokrzemu. W 2024/25 dynamika miała wynieść około 8,1%. Wzrostowi sprzyjały uruchomienie elektrowni Puna II, budowa kolejnych obiektów energetycznych i rozwój usług.
W tym okresie sektor przemysłowy miał rosnąć w tempie około 12%, a sektor usług w tempie około 6,7% rocznie. Turystyka nadal nie osiągnęła jednak poziomu sprzed pandemii.
Większa dywersyfikacja źródeł wzrostu może ograniczyć zależność Bhutanu od energetyki wodnej i zwiększyć liczbę miejsc pracy. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ sektor hydroenergetyczny generuje wysoką wartość dodaną, lecz stosunkowo niewielkie zatrudnienie.
PKB według PPP i porównania międzynarodowe
Metodologia PPP w WDI
PKB według parytetu siły nabywczej jest ważnym narzędziem porównywania poziomu dochodu między krajami o różnych cenach i kursach walutowych. WDI wykorzystuje parytety opracowywane przez Program Porównań Międzynarodowych Banku Światowego oraz program PPP Eurostatu i OECD.
PKB per capita według PPP jest wyrażany w dolarach międzynarodowych, czyli hipotetycznej jednostce o porównywalnej sile nabywczej w różnych krajach. Państwo o niższym poziomie cen może mieć PKB per capita według PPP wyższy niż wartość przeliczona po kursie rynkowym, ponieważ mieszkańcy mogą kupić więcej dóbr i usług za tę samą kwotę lokalnej waluty.
W przypadku Bhutanu PPP jest szczególnie ważne ze względu na specyficzną strukturę cen, import dóbr konsumpcyjnych, eksport energii elektrycznej oraz publiczne finansowanie części podstawowych usług.
Ograniczenia dostępnych danych PPP
Wskaźnik PKB per capita według PPP w bieżących dolarach międzynarodowych jest dostępny w WDI pod kodem NY.GDP.PCAP.PP.CD. Analizowane zestawienia nie zawierają jednak pełnej serii konkretnych wartości dla Bhutanu. Podobne ograniczenie dotyczy kursu PPP oznaczonego kodem PA.NUS.PPP.
Wiarygodnych informacji dostarczają natomiast wskaźniki ubóstwa oparte na PPP z 2017 roku. Wartości dla Bhutanu w 2022 roku przedstawiają się następująco:
- 0,0% ludności żyło poniżej progu 2,15 USD dziennie,
- 0,5% ludności żyło poniżej progu 3,65 USD dziennie,
- 8,4% ludności żyło poniżej progu 6,85 USD dziennie.
Dane wskazują na praktyczne wyeliminowanie skrajnego ubóstwa według najniższego progu, ale nie oznaczają całkowitego zaniku problemów dochodowych. Wyższy próg pokazuje, że część społeczeństwa nadal dysponuje ograniczonymi zasobami.
Bhutan na tle Azji Południowej w ujęciu jakościowym
Nominalny PKB per capita Bhutanu jest wyższy od średniej dla Azji Południowej, a niski poziom skrajnego ubóstwa sugeruje relatywnie korzystną pozycję także po uwzględnieniu różnic w sile nabywczej. Kraj nadal nie osiąga jednak poziomu państw o wysokich dochodach.
Inwestycje publiczne w ochronę zdrowia, edukację i infrastrukturę przyczyniły się do poprawy jakości życia w stopniu, którego sam PKB per capita nie pokazuje w pełni. Jednocześnie górzyste ukształtowanie terenu i rozproszona sieć osadnicza zwiększają koszty świadczenia usług publicznych oraz ceny dóbr w regionach oddalonych od głównych ośrodków.
Specyfika energetyki wodnej oznacza również, że wysokie wartości eksportu nie przekładają się automatycznie na proporcjonalny wzrost zatrudnienia ani równomierny podział korzyści.
PKB jako miara dobrobytu – możliwości i ograniczenia
Ograniczenia PKB w świetle inicjatyw „Poza PKB”
Debata nad ograniczeniami PKB jako miary rozwoju nasiliła się dzięki pracom OECD oraz zespołów ekspertów kierowanych między innymi przez Josepha Stiglitza, Jeana-Paula Fitoussiego i Martine Durand. Inicjatywy „Poza PKB” podkreślają, że wskaźnik ten mierzy przede wszystkim produkcję rynkową, pomijając wiele istotnych wymiarów jakości życia.
PKB nie pokazuje bezpośrednio między innymi:
- nierówności dochodowych i majątkowych,
- bezpieczeństwa ekonomicznego i stabilności zatrudnienia,
- jakości środowiska i kosztów zużycia zasobów naturalnych,
- dobrostanu psychicznego i subiektywnej jakości życia,
- zaufania społecznego oraz wartości pracy nieodpłatnej.
Wysoki PKB per capita nie musi oznaczać wysokiego dobrobytu, jeśli korzyści ze wzrostu są nierówno rozłożone lub rozwój prowadzi do degradacji środowiska. Ma to szczególne znaczenie w gospodarce silnie zależnej od jednego sektora i kilku dużych inwestycji.
Szczęście narodowe brutto a PKB
Bhutan jest znany z koncepcji szczęścia narodowego brutto, zgodnie z którą wzrost gospodarczy nie powinien być jedynym miernikiem sukcesu. Dochody z energetyki wodnej przeznaczano w dużej części na edukację, ochronę zdrowia i infrastrukturę, co wpisuje się w model rozwoju zorientowany na szeroko rozumiany dobrostan.
Niemal powszechny dostęp do elektryczności, wysoka dostępność wody pitnej oraz rozwój szkół i placówek medycznych przełożyły się na poprawę wskaźników zdrowotnych i edukacyjnych. Efekty te nie są bezpośrednio widoczne w samym PKB, choć wyraźnie wpływają na jakość życia mieszkańców.
Jednocześnie wysokie dochody z energetyki wodnej mogą sprzyjać procyklicznej polityce fiskalnej, w której wydatki rosną w okresach dobrej koniunktury. Opóźnienia inwestycji, spadek eksportu energii lub osłabienie popytu zewnętrznego mogą wówczas zagrozić stabilności finansów publicznych.
Bhutan pokazuje zarówno korzyści z wykorzystywania wzrostu PKB do finansowania dobra wspólnego, jak i ryzyko związane z uznaniem tego wskaźnika za jedyną miarę sukcesu.
Ochrona środowiska i rachunki środowiskowe
Ocena dobrobytu wymaga uwzględnienia środowiskowych kosztów produkcji. Ma to szczególne znaczenie w Bhutanie, gdzie zasoby naturalne odgrywają ważną rolę w gospodarce, kulturze i polityce państwa.
Publikacja NSB „Statystyka rachunków środowiskowych 2023” zestawia dane ekonomiczne, takie jak realny PKB i PKB per capita, ze wskaźnikami środowiskowymi. Takie podejście pozwala oceniać, czy wzrost gospodarczy nie prowadzi do trwałego zużywania zasobów naturalnych.
System rachunków ekonomiczno-środowiskowych umożliwia uwzględnianie wartości zasobów i usług ekosystemowych w analizach gospodarczych. Jest to szczególnie istotne w kraju, którego konstytucja przewiduje utrzymanie co najmniej 60% powierzchni pokrytej lasami.
Rachunki środowiskowe pomagają ocenić, czy rozwój energetyki wodnej i innych sektorów pozostaje zgodny z zasadami szczęścia narodowego brutto oraz długookresowego dobrobytu.
Nierówności i bezpieczeństwo ekonomiczne
PKB i PKB per capita nie pokazują sposobu podziału dochodu. Bhutan osiągnął znaczące sukcesy w ograniczaniu skrajnego ubóstwa, lecz nadal mierzy się z nierównościami regionalnymi oraz różnicami w dostępie do korzyści wynikających ze wzrostu gospodarczego.
Bezpieczeństwo ekonomiczne zależy również od stabilności zatrudnienia, dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i ochrony socjalnej. Pandemia COVID-19 pokazała, że gospodarka Bhutanu jest podatna na szoki zewnętrzne, zwłaszcza w sektorze turystycznym.
Duże projekty energetyczne tworzą wysoką wartość dodaną, ale nie generują proporcjonalnie dużej liczby miejsc pracy. Utrudnia to absorpcję rosnącej podaży pracy, szczególnie wśród młodych ludzi.
Pełna ocena dobrobytu wymaga łączenia danych o PKB z informacjami dotyczącymi ubóstwa, nierówności, zatrudnienia, zdrowia, edukacji, środowiska i subiektywnej jakości życia. Ramy dobrostanu OECD oraz bhutańska koncepcja szczęścia narodowego brutto pokazują, jak analizować rozwój w sposób wykraczający poza PKB.