Ewolucja produktu krajowego brutto Haitii ukazuje gospodarkę, która weszła w XXI wiek jako jedna z najuboższych na świecie i nadal zmaga się z bardzo niskim dochodem na mieszkańca, powszechnym ubóstwem oraz chroniczną niestabilnością makroekonomiczną. Według danych Banku Światowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Institut Haïtien de Statistique et d’Informatique (IHSI) nominalny PKB Haitii wyniósł w 2025 r. około 32,08 mld USD, czyli zaledwie 0,03% światowego PKB.
W tym samym roku PKB per capita w cenach bieżących osiągnął około 2694 USD. Szacunki dla lat 2024–2025, uwzględniające parytet siły nabywczej (PPP), wskazują natomiast na około 2,7–3,2 tys. dolarów międzynarodowych na mieszkańca, czyli mniej więcej 12% średniej światowej.
Wzrost wartości nominalnych nie oznaczał jednak poprawy sytuacji gospodarczej. Realny PKB Haitii od kilku lat pozostaje w trendzie spadkowym. Według Banku Światowego i IHSI zmniejszył się o około 4,2% w roku budżetowym 2023–2024, a następnie o około 2,7% w 2025 r. Był to siódmy kolejny rok recesji.
Znaczenie PKB w ocenie gospodarki Haitii
PKB jest podstawową miarą aktywności gospodarczej kraju. Obejmuje sumę wartości dodanej wytworzonej przez rezydentów gospodarki, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o dotacje.
Wskaźnik ten nie uwzględnia jednak kosztów degradacji środowiska, sposobu podziału dochodów ani znacznej części pracy wykonywanej poza oficjalnym rynkiem. Z tego powodu sam PKB nie daje pełnego obrazu poziomu życia mieszkańców.
W danych Banku Światowego PKB może być wyrażany w bieżących dolarach amerykańskich, cenach stałych lub według parytetu siły nabywczej. PKB per capita jest ilorazem PKB i liczby ludności, dlatego na jego poziom wpływają zarówno zmiany produkcji, jak i procesy demograficzne, w tym migracja, dzietność oraz struktura wiekowa społeczeństwa.
W przypadku Haitii interpretacja PKB wymaga szczególnej ostrożności. Kraj wyróżnia się rozległą gospodarką nieformalną, niestabilnością polityczną, częstymi katastrofami naturalnymi i ograniczonymi zasobami administracji statystycznej. Gromadzenie danych utrudniają również nieregularne spisy ludności, ubóstwo oraz przemoc w wielu regionach.
Analizując gospodarkę Haitii, należy rozróżniać wartości nominalne, realne i wyrażone według PPP, a także dane obserwowane, szacunkowe i prognozowane.
Nominalny i realny PKB
Nominalny PKB jest liczony w cenach obowiązujących w danym roku. Jego zmiana może wynikać zarówno ze wzrostu produkcji, jak i z inflacji oraz wahań kursu walutowego.
W przypadku danych przeliczanych na dolary wpływ kursu jest szczególnie istotny. Osłabienie waluty krajowej zwykle obniża dolarową wartość PKB, natomiast wzrost cen krajowych może ją podwyższać nawet wtedy, gdy wolumen produkcji maleje.
Realny PKB jest obliczany w cenach stałych, dzięki czemu pozwala ocenić zmianę wolumenu produkcji po wyeliminowaniu wpływu inflacji. To właśnie dynamika realnego PKB jest podstawowym wskaźnikiem wzrostu lub recesji gospodarczej.
PKB według parytetu siły nabywczej
PKB według parytetu siły nabywczej uwzględnia różnice w poziomie cen między krajami. Wartości wyrażane w dolarach międzynarodowych służą przede wszystkim do porównywania realnej siły nabywczej dochodu lub produkcji.
Wskaźnik ten ma szczególne znaczenie w przypadku państw o niskich dochodach, w których lokalne ceny wielu dóbr i usług są niższe niż w gospodarkach wysoko rozwiniętych.
PKB per capita według PPP lepiej nadaje się do międzynarodowych porównań poziomu życia niż PKB per capita w bieżących dolarach. Nadal jednak nie pokazuje nierówności dochodowych, jakości usług publicznych ani rzeczywistej konsumpcji poszczególnych gospodarstw domowych.
Źródła danych i metodologia
Bank Światowy i baza World Development Indicators
Podstawowym międzynarodowym źródłem danych o PKB Haitii jest baza World Development Indicators (WDI) Banku Światowego. Obejmuje ona między innymi:
- PKB w bieżących dolarach amerykańskich,
- PKB per capita w bieżących dolarach,
- PKB per capita według parytetu siły nabywczej,
- roczną dynamikę realnego PKB.
WDI wykorzystuje dane krajowych urzędów statystycznych i banków centralnych, harmonizowane zgodnie ze standardami Systemu Rachunków Narodowych. W przypadku Haitii głównym źródłem krajowym jest IHSI, który publikuje rachunki narodowe w gourde, zarówno w cenach bieżących, jak i stałych.
Dane wyrażone w dolarach powstają przez przeliczenie wartości w walucie krajowej według odpowiednich kursów walutowych. Jeśli pełne informacje za dany rok nie są jeszcze dostępne, Bank Światowy może stosować szacunki, imputacje i ekstrapolacje.
Wartości dotyczące lat 2024–2025 należy uznawać za wstępne i podatne na późniejsze rewizje.
W przypadku PKB per capita według PPP Bank Światowy korzysta z parytetów opracowywanych w ramach Międzynarodowego Programu Porównań. Program gromadzi informacje o cenach porównywalnych dóbr i usług, a następnie wyznacza relacje pozwalające przeliczyć wyniki na dolary międzynarodowe.
FRED, Trading Economics i Prosperity Data360
Baza Federal Reserve Economic Data (FRED) udostępnia serię PKB per capita dla Haitii opartą na danych Banku Światowego. Według tej serii wskaźnik w bieżących dolarach wyniósł:
- 1824,68 USD w 2021 r.,
- 1748,41 USD w 2022 r.,
- 1681,84 USD w 2023 r.,
- 2060,36 USD w 2024 r.,
- 2694,19 USD w 2025 r.
Dane pokazują spadek nominalnego PKB per capita w latach 2021–2023, a następnie jego wyraźny wzrost w latach 2024–2025. Nie należy jednak utożsamiać tego wzrostu z poprawą poziomu życia, ponieważ w tym samym okresie gospodarka pozostawała w realnej recesji, a inflacja była bardzo wysoka.
Trading Economics, również powołujący się na Bank Światowy, podaje, że nominalny PKB Haitii wyniósł 24,26 mld USD w 2024 r. oraz 32,08 mld USD w 2025 r.
Niektóre wartości PKB per capita publikowane przez ten serwis różnią się jednak od danych FRED i nowszych odczytów WDI. Rozbieżności mogą wynikać z różnych terminów aktualizacji, rewizji danych lub odmiennych założeń dotyczących populacji i kursów walutowych.
Prosperity Data360 wskazuje z kolei, że PKB per capita według PPP wyniósł w 2024 r. około 3180 dolarów międzynarodowych. Serwis podaje również realny spadek PKB o około 4,17%, inflację konsumencką na poziomie około 26,95% oraz populację wynoszącą około 11,77 mln osób.
Rekalibracja rachunków narodowych IHSI
IHSI odpowiada za opracowywanie rachunków narodowych Haitii w walucie lokalnej. W 2021 r. urząd opublikował dokument dotyczący zmiany roku bazowego rachunków narodowych z 1987 na 2012 r.
Rekalibracja miała uwzględnić zmiany w strukturze gospodarki, rozwój nowych rodzajów działalności, ewolucję modelu konsumpcji oraz aktualizację metod zgodnie z nowszymi standardami Systemu Rachunków Narodowych. Nowa struktura PKB przypisała większe znaczenie sektorowi przemysłowemu i budownictwu, a mniejsze importowi w podaży ogółem.
Serii PKB opracowanych według bazy z 1987 r. nie należy bezpośrednio łączyć z danymi opartymi na roku bazowym 2012. Zmiana dotyczy nie tylko poziomu PKB, lecz także wag sektorowych, klasyfikacji działalności oraz metod obliczeniowych.
Według IHSI PKB w cenach stałych wyniósł w roku budżetowym 2023–2024 około 568,0 mld gourde wobec 592,7 mld gourde rok wcześniej. Oznaczało to spadek o około 4,2% i szósty kolejny rok recesji. Był to zarazem najsilniejszy spadek od załamania gospodarki po trzęsieniu ziemi z 2010 r.
Historyczna ewolucja PKB Haitii w latach 2012–2025
Poziom PKB i udział w gospodarce światowej
Haiti pozostaje niewielką gospodarką w skali globalnej. Według danych przywoływanych przez Trading Economics średni nominalny PKB kraju w latach 1960–2025 wynosił około 6,23 mld USD.
W 2025 r. nominalny PKB osiągnął około 32,08 mld USD, a udział Haitii w światowej gospodarce wyniósł zaledwie 0,03%.
W 2023 r. nominalny PKB kraju szacowano na około 20,8 mld USD. W 2024 r. miał wzrosnąć do około 24,26 mld USD, a w 2025 r. do 32,08 mld USD. Tak szybki wzrost wartości nominalnych kontrastuje ze spadkiem realnej produkcji. Wskazuje to, że znaczną część zmiany można przypisać wzrostowi cen, przeliczeniom walutowym oraz rewizjom danych, a nie rzeczywistemu rozwojowi gospodarki.
Wzrost nominalnego PKB przy jednoczesnym spadku realnego PKB nie oznacza poprawy sytuacji gospodarczej. W warunkach wysokiej inflacji wartości pieniężne mogą rosnąć, mimo że gospodarka wytwarza mniej dóbr i usług.
Wieloletnia recesja w latach 2019–2025
Od około 2019 r. gospodarka Haitii znajduje się w przedłużającej się recesji. IHSI wskazuje, że 2024 r. był szóstym kolejnym rokiem spadku PKB w cenach stałych. W roku budżetowym 2023–2024 realny PKB zmniejszył się o około 4,2%.
Dane Banku Światowego są zbliżone. Prosperity Data360 podaje spadek realnego PKB o około 4,17% w 2024 r. W 2025 r. gospodarka skurczyła się o kolejne 2,7%, co oznaczało siódmy kolejny rok recesji.
Po zmianie roku bazowego na 2012 r. pierwsza część dekady charakteryzowała się umiarkowanym wzrostem, wspieranym między innymi odbudową po trzęsieniu ziemi z 2010 r. i napływem pomocy zagranicznej.
W połowie dekady pojawiły się jednak oznaki stagnacji, a od lat 2017–2018 dynamika realna zaczęła wyraźnie słabnąć. Od 2019 r. kolejne kryzysy polityczne, społeczne i gospodarcze doprowadziły do trwałego spadku produkcji.
PKB a ubóstwo
Według danych Banku Światowego odsetek mieszkańców Haiti żyjących w skrajnym ubóstwie, poniżej progu 2,15 USD dziennie według PPP z 2017 r., wzrósł z około 29,2% w 2012 r. do szacowanych 36,4% w 2024 r.
Odsetek ludności żyjącej poniżej wyższych progów ubóstwa jest jeszcze większy. Około 58% mieszkańców znajduje się poniżej progu 3,65 USD dziennie, a około 85,8% poniżej progu 6,85 USD dziennie według PPP.
W latach 2021–2023 PKB per capita w bieżących dolarach spadł z 1824,68 USD do 1681,84 USD. W połączeniu z wysoką inflacją oznaczało to wyraźne pogorszenie realnej siły nabywczej. Nominalny wzrost wskaźnika w latach 2024–2025 nie zrekompensował skutków recesji, inflacji i rosnącego ubóstwa.
PKB per capita i PPP w latach 2021–2025
Roczne dane o PKB Haitii
Najważniejsze wskaźniki oraz różnice między źródłami przedstawia poniższa tabela:
| Rok | PKB w mld USD | Realna zmiana PKB | PKB per capita w USD | PKB per capita według PPP | Uwagi metodologiczne |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | Brak danych | Brak danych | 1824,68 | Brak danych | Dostępna wartość PKB per capita według FRED; pozostałe wskaźniki wymagają weryfikacji w WDI |
| 2022 | Brak danych | Brak danych | 1748,41 | Brak danych | Dostępna wartość PKB per capita według FRED; pozostałe dane wymagają weryfikacji w WDI |
| 2023 | 20,8 | Brak danych | 1681,84 | Brak danych | Macro Poverty Outlook podawał 1771,5 USD per capita; różnica prawdopodobnie wynika z późniejszej rewizji |
| 2024 | 24,26 | –4,17% | 2060,36 | Około 2784–3180 dolarów międzynarodowych | IHSI podaje realny spadek o 4,2%; szacunki PPP różnią się między źródłami |
| 2025 | 32,08 | –2,7% | 2694,19 | Około 2678 dolarów międzynarodowych | Dane nominalne i PPP są wstępne i mogą zostać zrewidowane |
Brak danych w tabeli nie oznacza, że określone wartości nie istnieją w oficjalnych bazach. Wskazuje jedynie, że nie zostały jednoznacznie przedstawione w porównywanych publikacjach albo wymagają bezpośredniej weryfikacji w najnowszej wersji WDI.
W latach 2021–2023 nominalny PKB per capita pozostawał na poziomie około 1,7–1,8 tys. USD. W 2024 r. wzrósł do około 2,06 tys. USD, a w 2025 r. do około 2,69 tys. USD. Jednocześnie realny PKB spadł o około 4,2% w 2024 r. i o 2,7% w 2025 r.
Rozbieżność między nominalnym wzrostem PKB per capita a realnym spadkiem produkcji wskazuje, że poprawa wartości dolarowych nie była równoznaczna ze wzrostem dobrobytu.
Dynamika PKB per capita
Między 2021 a 2023 r. nominalny PKB per capita zmniejszył się o około 7,8%. Wysoka inflacja sprawiła, że realna siła nabywcza dochodu przypadającego na mieszkańca spadła jeszcze bardziej.
W 2024 r. wskaźnik wzrósł nominalnie o około 22,5%, a w 2025 r. o kolejne 30,8%. Tak duże zmiany, występujące równocześnie z recesją, należy interpretować przede wszystkim w kontekście inflacji, wahań kursu walutowego, rewizji danych oraz sposobu przeliczania PKB na dolary.
Szacunki PKB per capita według PPP dla 2024 r. różnią się między źródłami. Prosperity Data360 podaje około 3180 dolarów międzynarodowych, Worldometer około 3038, a Trading Economics około 2784. Dla 2025 r. Trading Economics wskazuje około 2678 dolarów międzynarodowych.
Niezależnie od dokładnej wartości Haiti pozostaje daleko poniżej średniej światowej, która według przywoływanych danych wynosiła w 2024 r. około 24,5 tys. dolarów międzynarodowych. Siła nabywcza przypadająca na mieszkańca Haiti odpowiadała więc mniej więcej jednej ósmej średniej światowej.
Porównanie z Dominikaną
W 2025 r. nominalny PKB Dominikany wyniósł około 127,41 mld USD, podczas gdy PKB Haitii osiągnął około 32,08 mld USD. PKB per capita w bieżących dolarach wyniósł odpowiednio około 11 059 USD w Dominikanie i 2694 USD w Haiti.
PKB per capita Dominikany był zatem ponad czterokrotnie wyższy niż w Haiti. Różnica jest szczególnie znacząca, ponieważ oba kraje leżą na tej samej wyspie i mają zbliżone uwarunkowania geograficzne.
Dominikana dysponuje jednak bardziej zdywersyfikowaną gospodarką, rozwiniętym sektorem turystycznym, większą bazą przemysłową i sprawniejszymi instytucjami. Rozwój Haitii ograniczają natomiast niestabilność polityczna, przemoc, słaba infrastruktura oraz niska jakość administracji publicznej.
Główne czynniki zmian PKB
Niestabilność polityczna i kryzys instytucjonalny
Jedną z najważniejszych przyczyn wieloletniej recesji jest chroniczna niestabilność polityczna. Kryzys instytucjonalny ograniczył zdolność państwa do zapewniania bezpieczeństwa, świadczenia podstawowych usług publicznych oraz tworzenia przewidywalnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej.
Przemoc zorganizowana utrudnia dostęp do miejsc pracy, szkół, placówek ochrony zdrowia i rynków. Kontrola części terytorium przez uzbrojone grupy ogranicza działalność przedsiębiorstw, zakłóca transport i zniechęca inwestorów krajowych oraz zagranicznych.
Protesty, blokady dróg, strajki i kryzysy rządowe oddziałują na większość sektorów gospodarki. Recesja w Haiti ma charakter strukturalny, a nie wyłącznie cykliczny, ponieważ wynika z długotrwałego osłabienia instytucji, inwestycji i mechanizmów wzrostu.
Katastrofy naturalne i pandemia
Haiti jest szczególnie narażone na trzęsienia ziemi, huragany, powodzie i susze. Katastrofy niszczą infrastrukturę, budynki mieszkalne oraz aktywa produkcyjne, przerywają działalność gospodarczą i wymuszają przesiedlenia ludności.
Trzęsienie ziemi z 2010 r. spowodowało spadek realnego PKB o około 5,7%. Chociaż wydarzenie to poprzedza analizowany okres, jego skutki były odczuwalne przez wiele kolejnych lat w postaci kosztów odbudowy, utraty kapitału i zmian w strukturze gospodarki.
Pandemia COVID-19 pogłębiła istniejące problemy. Ograniczenia mobilności, zakłócenia w handlu, osłabienie inwestycji i spadek aktywności usługowej zwiększyły presję recesyjną oraz przyczyniły się do wzrostu ubóstwa.
Inflacja i szoki zewnętrzne
Haiti jest silnie uzależnione od importu paliw, żywności i innych podstawowych produktów. Wzrost cen na światowych rynkach szybko przekłada się więc na inflację krajową i pogorszenie bilansu handlowego.
Inflacja konsumencka wynosząca około 27% w 2024 r. ograniczała siłę nabywczą gospodarstw domowych. Wysokie ceny podstawowych produktów są szczególnie dotkliwe dla osób ubogich, które przeznaczają znaczną część dochodów na żywność i energię.
Rolnictwo, przemysł i usługi
Rolnictwo pozostaje ważnym źródłem zatrudnienia, ale cechuje się niską produktywnością i dużą podatnością na susze, powodzie, erozję gleb oraz degradację środowiska. Rozwój sektora ograniczają również trudności w dostępie do nasion, nawozów, kredytu i rynków zbytu.
Przemysł i budownictwo cierpią z powodu niedoborów energii, słabej infrastruktury, ograniczonego dostępu do kapitału i wysokiego ryzyka inwestycyjnego. Sektor usług, w tym turystyka, jest natomiast szczególnie wrażliwy na przemoc i pogorszenie bezpieczeństwa.
Spadek realnego PKB jest rezultatem jednoczesnego osłabienia rolnictwa, przemysłu i usług, dodatkowo pogłębionego przez katastrofy naturalne, pandemię, inflację oraz kryzysy polityczne.
Ograniczenia PKB jako miary dobrobytu
Nierówności i rozkład dochodów
PKB opisuje łączną wartość produkcji, ale nie pokazuje, jak dochód jest dzielony między mieszkańców. W kraju, w którym 36,4% ludności żyje w skrajnym ubóstwie, a ponad 85% poniżej progu 6,85 USD dziennie według PPP, średni PKB per capita może znacznie odbiegać od sytuacji typowego gospodarstwa domowego.
Jeżeli znaczna część dochodu trafia do niewielkiej grupy najzamożniejszych mieszkańców, wzrost PKB może współistnieć z pogorszeniem warunków życia większości społeczeństwa. PKB nie uwzględnia również w pełni pracy nieodpłatnej ani działalności prowadzonej w rozległym sektorze nieformalnym.
Jakość usług publicznych i bezpieczeństwo
PKB per capita nie odzwierciedla jakości edukacji, ochrony zdrowia, infrastruktury ani bezpieczeństwa. Haiti może wykazywać określony poziom produkcji na mieszkańca, podczas gdy duża część ludności nie ma dostępu do podstawowych usług publicznych.
Wskaźnik nie mierzy bezpośrednio kosztów przemocy, konfliktów i niestabilności politycznej. Wydatki związane z usuwaniem szkód lub ochroną mienia mogą nawet zwiększać PKB, choć nie oznaczają poprawy dobrobytu.
Środowisko i zasoby naturalne
PKB nie uwzględnia ubytku zasobów naturalnych ani kosztów degradacji środowiska. Haiti od lat zmaga się z wylesianiem, erozją gleb, degradacją terenów rolnych oraz zanieczyszczeniem wód. Procesy te obniżają produktywność rolnictwa i zwiększają zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.
Krótkoterminowy wzrost produkcji może więc odbywać się kosztem długoterminowego potencjału gospodarczego. Wskaźniki takie jak zielony PKB próbują uwzględniać koszty środowiskowe, ale nie są powszechnie stosowane w standardowych bazach międzynarodowych.
Zdrowie, edukacja i kapitał społeczny
PKB nie mierzy oczekiwanej długości życia, jakości edukacji, poziomu niedożywienia, śmiertelności niemowląt ani zaufania do instytucji. Tymczasem właśnie te czynniki w dużym stopniu decydują o jakości życia i możliwościach rozwoju społeczeństwa.
W przypadku Haitii istotne są również niski poziom zaufania społecznego, słabość instytucji oraz korupcja. Nawet wzrost PKB per capita nie musi przynieść trwałych korzyści, jeśli państwo nie jest w stanie zapewnić bezpieczeństwa, egzekwować prawa i skutecznie świadczyć usług publicznych.
Potrzeba stosowania dodatkowych wskaźników
PKB pozostaje ważnym narzędziem polityki gospodarczej. Jest wykorzystywany do oceny zadłużenia publicznego, inwestycji, deficytu budżetowego oraz salda obrotów bieżących. Nie powinien być jednak traktowany jako samodzielna miara dobrobytu.
Ocena sytuacji Haitii powinna łączyć dane o PKB z informacjami o ubóstwie, nierównościach, zdrowiu, edukacji, bezpieczeństwie i stanie środowiska. Dopiero takie zestawienie pozwala ocenić, czy zmiany gospodarcze przekładają się na rzeczywistą poprawę życia mieszkańców.
Porównywalność danych i rewizje metodologiczne
Wpływ zmiany roku bazowego
Zmiana roku bazowego rachunków narodowych na 2012 r. poprawiła aktualność danych, ale ograniczyła ich porównywalność ze starszymi seriami opartymi na bazie z 1987 r. Łączenie obu szeregów bez odpowiednich korekt mogłoby prowadzić do błędnych wniosków.
Dane dotyczące lat 2012–2025 tworzą bardziej spójny zestaw. Także w tym okresie należy jednak uwzględniać rewizje, zmiany wag sektorowych i niepełną dostępność informacji.
Różnice między źródłami
Źródła wtórne korzystające z WDI mogą publikować różne wartości ze względu na odmienne terminy aktualizacji. Przykładowo Macro Poverty Outlook podawał PKB per capita Haitii w 2023 r. na poziomie 1771,5 USD, podczas gdy później zaktualizowana seria FRED wskazuje 1681,84 USD.
Podobne rozbieżności dotyczą PKB per capita według PPP w 2024 r. Szacunki wynoszą od około 2784 do 3180 dolarów międzynarodowych. Różnice mogą wynikać z rewizji WDI, innych danych o populacji, zmian parytetów lub sposobu zaokrąglania.
W przypadku wartości 2694,19 USD i 2694,2 USD dla 2025 r. rozbieżność jest wyłącznie skutkiem zaokrąglenia i nie ma znaczenia analitycznego.
Dane obserwowane i szacunkowe
Dane dotyczące najnowszych lat są często wstępnymi szacunkami opartymi na niepełnych informacjach krajowych i ekstrapolacji trendów. Po opublikowaniu pełniejszych rachunków narodowych mogą zostać skorygowane.
Wartości dla lat 2021–2023 są na ogół lepiej ugruntowane niż dane za lata 2024–2025, ale również mogą podlegać rewizjom. Przy podejmowaniu decyzji gospodarczych należy uwzględniać margines niepewności, zamiast traktować pojedynczy odczyt jako ostateczny.
Problemy z porównywaniem danych PPP
Porównywanie PKB per capita według PPP w czasie wymaga ostrożności, ponieważ parytety są aktualizowane wraz z kolejnymi edycjami Międzynarodowego Programu Porównań. Zmiana bazy PPP może wpływać na poziom wskaźnika niezależnie od rzeczywistej zmiany produkcji.
Z tego względu dane PPP dla Haitii są najbardziej użyteczne w porównaniach z innymi państwami w tym samym okresie. Najważniejszym wnioskiem pozostaje bardzo niska pozycja kraju względem Dominikany, średniej światowej i większości gospodarek regionu.