Kanadyjski system emerytalny opiera się na trzech filarach: powszechnych świadczeniach rezydencyjnych, obowiązkowych programach składkowych oraz dobrowolnych oszczędnościach prywatnych. Kluczową rolę odgrywają cztery programy publiczne: Old Age Security (OAS), Guaranteed Income Supplement (GIS), Canada Pension Plan (CPP) oraz Quebec Pension Plan (QPP).
Trzy filary systemu emerytalnego Kanady
Kanadyjski system dochodów na starość łączy transfery finansowane z podatków, publiczne ubezpieczenia społeczne oparte na składkach oraz prywatne oszczędności:
- Pierwszy filar – świadczenia powszechne – obejmuje federalny program OAS oraz powiązane z nim dodatki dochodowe, przede wszystkim GIS. Zapewnia seniorom podstawowy poziom dochodu i jest finansowany z ogólnych wpływów podatkowych rządu federalnego;
- Drugi filar – obowiązkowe programy składkowe – tworzą go CPP oraz działający w prowincji Quebec QPP. Wysokość świadczeń zależy od zarobków i historii składkowej, a finansowanie pochodzi z obowiązkowych składek oraz dochodów z inwestycji;
- Trzeci filar – prywatne i pracownicze plany emerytalne – obejmuje dobrowolne programy indywidualne i zakładowe, które uzupełniają dochód z filarów publicznych.
Old Age Security (OAS) – powszechna emerytura rezydencyjna
Old Age Security to podstawowy federalny program emerytalny, który nie jest powiązany z historią zatrudnienia ani wysokością składek. Uprawnienia zależą przede wszystkim od wieku oraz okresu zamieszkania w Kanadzie.
OAS jest miesięcznym, opodatkowanym świadczeniem przeznaczonym dla osób w wieku co najmniej 65 lat, które spełniają wymagania dotyczące statusu prawnego i rezydencji.
Program ma charakter powszechnej emerytury rezydencyjnej. Oznacza to, że prawo do świadczenia wynika z zamieszkania w Kanadzie, a nie z uczestnictwa w rynku pracy. OAS zapewnia podstawowy poziom dochodu uprawnionym seniorom niezależnie od ich historii składkowej.
OAS jest programem nieskładkowym, finansowanym w całości z ogólnych dochodów podatkowych rządu federalnego. Ani pracownicy, ani pracodawcy nie odprowadzają na ten cel odrębnych składek, dlatego koszty programu bezpośrednio obciążają finanse publiczne.
Samo przyznanie OAS nie zależy od dochodu, jednak wypłata może zostać częściowo ograniczona w przypadku osób osiągających wysokie dochody. Służy do tego mechanizm zwrotu części świadczenia, określany jako clawback, realizowany za pośrednictwem systemu podatkowego.
Guaranteed Income Supplement (GIS) – wsparcie dla seniorów o niskich dochodach
Guaranteed Income Supplement jest dodatkiem ściśle powiązanym z OAS. To comiesięczne, nieopodatkowane świadczenie przeznaczone dla seniorów o niskich dochodach.
GIS przysługuje wyłącznie osobom pobierającym OAS, które mieszkają w Kanadzie i spełniają określone kryteria dochodowe.
Wysokość dodatku zależy od dochodu gospodarstwa domowego. Wraz ze wzrostem dochodów, w tym świadczeń z CPP lub QPP oraz wpływów z prywatnych oszczędności, kwota GIS jest stopniowo zmniejszana, aż do całkowitego wygaśnięcia uprawnienia.
GIS jest w całości finansowany z budżetu federalnego i nie wymaga opłacania odrębnych składek. Program wspiera najuboższych seniorów, ograniczając ryzyko ubóstwa w tej grupie społecznej.
Canada Pension Plan (CPP) – ogólnokanadyjski filar składkowy
Canada Pension Plan jest obowiązkowym, publicznym systemem ubezpieczeniowym obejmującym pracowników i osoby samozatrudnione we wszystkich prowincjach i terytoriach poza Quebecem.
CPP wypłaca emerytury, a także świadczenia z tytułu niezdolności do pracy, świadczenia dla wdów i wdowców oraz inne świadczenia należne osobom uprawnionym.
Wysokość przyszłego świadczenia z CPP zależy przede wszystkim od zarobków oraz liczby lat, w których odprowadzano składki. Program zastępuje część wcześniejszego dochodu z pracy, uwzględniając jednocześnie określone mechanizmy ochronne, między innymi dotyczące okresów opieki nad dziećmi.
CPP jest finansowany z obowiązkowych składek pracowników i pracodawców oraz z dochodów uzyskiwanych dzięki inwestowaniu rezerw. Program stopniowo przekształcił się z rozwiązania o silnych cechach repartycyjnych w system, w którym większą rolę odgrywa zgromadzony kapitał.
Rezerwami zarządza niezależna instytucja CPP Investments, działająca odrębnie od budżetu państwa. Jej zadaniem jest osiąganie długoterminowych zwrotów przy akceptowalnym poziomie ryzyka i z uwzględnieniem interesu ubezpieczonych.
Rząd federalny odpowiada za ramy prawne, parametry systemu i nadzór publiczny, natomiast CPP Investments zajmuje się inwestowaniem aktywów na rynkach krajowych i międzynarodowych.
Dzięki takiemu podziałowi wypłaty z CPP nie są bezpośrednio uzależnione od bieżących wydatków państwa. Program jest w znacznym stopniu samofinansujący się, pozostaje jednak wrażliwy na zmiany demograficzne i sytuację na rynkach finansowych.
Quebec Pension Plan (QPP) – prowincjonalny odpowiednik CPP
Quebec Pension Plan pełni w Quebecu taką samą funkcję jak CPP w pozostałej części Kanady. Zapewnia świadczenia emerytalne, świadczenia z tytułu niezdolności do pracy oraz wsparcie dla osób pozostających przy życiu po śmierci ubezpieczonego.
QPP jest finansowany z obowiązkowych składek pracowników i pracodawców oraz z dochodów osiąganych dzięki inwestowaniu zgromadzonych środków. Szczegółowe zasady naliczania świadczeń i struktura składek są określane na poziomie prowincji Quebec.
Administracją programu zajmuje się Retraite Québec. Instytucja zarządza planem emerytalnym, obsługuje ubezpieczonych i upowszechnia wiedzę na temat zabezpieczenia dochodów na starość.
QPP jest odrębnym systemem, lecz pozostaje skoordynowany z CPP pod względem prawnym i finansowym. Dzięki tej koordynacji osoby pracujące w różnych częściach Kanady lub zmieniające miejsce zamieszkania nie tracą nabytych uprawnień emerytalnych.
Funkcje i finansowanie OAS, GIS, CPP oraz QPP
Najważniejsze różnice między czterema programami przedstawia poniższe zestawienie:
| Program | Główna funkcja | Podstawa uprawnienia | Źródło finansowania | Opodatkowanie świadczenia |
|---|---|---|---|---|
| OAS | podstawowy dochód seniorów | wiek i okres rezydencji | ogólne dochody podatkowe | świadczenie opodatkowane |
| GIS | wsparcie seniorów o niskich dochodach | pobieranie OAS, zamieszkanie w Kanadzie i kryterium dochodowe | budżet federalny | świadczenie nieopodatkowane |
| CPP | zastąpienie części dochodu z pracy poza Quebecem | zarobki i historia składkowa | składki oraz dochody z inwestycji | świadczenie opodatkowane |
| QPP | zastąpienie części dochodu z pracy w Quebecu | zarobki i historia składkowa | składki oraz dochody z inwestycji | świadczenie opodatkowane |
Z perspektywy polityki społecznej programy te pełnią uzupełniające się funkcje:
- OAS – zapewnia podstawę dochodową finansowaną z podatków;
- GIS – kieruje dodatkowe wsparcie do seniorów o najniższych dochodach;
- CPP i QPP – zapewniają świadczenia powiązane z wcześniejszymi zarobkami i historią składkową.
OAS i GIS tworzą redystrybucyjną część systemu, natomiast CPP i QPP odpowiadają za jego część składkową. Koszty OAS i GIS są bezpośrednio związane z wydatkami publicznymi oraz decyzjami fiskalnymi. Wypłacalność CPP i QPP zależy natomiast od konstrukcji aktuarialnej, poziomu składek i wyników inwestycyjnych zgromadzonych rezerw.
Połączenie finansowania podatkowego, składek i dochodów z inwestycji pozwala zdywersyfikować źródła emerytur. Podatki zapewniają podstawowe wsparcie uprawnionym seniorom, a programy składkowe tworzą dodatkowy poziom zabezpieczenia zależny od wcześniejszych zarobków.
