Duże instytucje finansowe mogą stać się źródłem ryzyka systemowego, ponieważ łączą ogromną skalę działalności, gęstą sieć powiązań i pełnienie kluczowych funkcji gospodarczych. Ich upadłość może zdestabilizować cały system finansowy. Gdy rynek zakłada, że państwo i regulatorzy nie pozwolą takim podmiotom upaść, rośnie pokusa nadużycia, a koszty interwencji mogą zostać przeniesione na podatników i całą gospodarkę.
Dlaczego duże instytucje stają się ryzykiem systemowym
Określenie „too big to fail”, czyli „zbyt duży, by upaść”, opisuje instytucje, których bankructwo mogłoby wywołać kryzys zaufania, gwałtowny spadek płynności oraz straty kapitałowe w całym systemie finansowym. Coraz częściej mówi się także o podmiotach „zbyt powiązanych, by upaść” oraz „zbyt złożonych, by upaść”.
Sama wielkość instytucji nie przesądza o jej znaczeniu systemowym. Równie istotne są zakres powiązań, pełnione funkcje oraz złożoność struktury organizacyjnej.
Rada Stabilności Finansowej (FSB), powołana decyzją grupy G20 jako następczyni Forum Stabilności Finansowej, odpowiada za monitorowanie globalnego ryzyka systemowego oraz nadzorowanie systemowo ważnych instytucji finansowych (SIFI). Bank Rozrachunków Międzynarodowych (BIS), między innymi za pośrednictwem Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego, rozwija globalne standardy dla banków, w tym wymogi kapitałowe oraz zasady nadzoru mikro- i makroostrożnościowego.
Sieć powiązań – skala, zależności i złożoność
Duże instytucje są kluczowymi dostawcami płynności, usług rozliczeniowych, kredytów i produktów inwestycyjnych dla wielu sektorów gospodarki. Im bardziej rozbudowana jest sieć wzajemnych ekspozycji, gwarancji, pożyczek międzybankowych, instrumentów pochodnych i powiązań transgranicznych, tym szybciej problemy jednego podmiotu mogą rozprzestrzenić się na cały system.
FSB wskazuje, że szczególne zagrożenie może powstawać w sektorze pozabankowego pośrednictwa finansowego, obejmującym między innymi fundusze, wehikuły sekurytyzacyjne oraz instytucje rynku kapitałowego. Ryzyko rośnie zwłaszcza wtedy, gdy transformacja terminów zapadalności i płynności łączy się z wysoką dźwignią finansową oraz rozbudowanymi zależnościami międzynarodowymi.
W takich warunkach nawet ograniczony wstrząs może uruchomić reakcję łańcuchową. Gwałtowny spadek wartości określonej klasy aktywów może prowadzić do wezwań do uzupełnienia zabezpieczeń, wymuszonej sprzedaży aktywów i efektu domina wśród powiązanych podmiotów.
Pokusa nadużycia – gdy podejmowanie ryzyka się opłaca
Jeżeli zarządy i inwestorzy zakładają, że państwo lub bank centralny nie pozwolą upaść największym instytucjom, powstaje klasyczna pokusa nadużycia. Oznacza ona większą skłonność do podejmowania ryzyka przy założeniu, że znaczną część potencjalnych strat poniosą inni: klienci, wierzyciele, podatnicy albo bank centralny.
Doświadczenia kryzysów finansowych pokazały, że władzom trudno dopuścić do niekontrolowanej upadłości dużych banków i konglomeratów. Konsekwencje dla deponentów, przedsiębiorstw oraz realnej gospodarki mogłyby być bowiem jeszcze bardziej dotkliwe. Jednocześnie ratowanie instytucji ze środków publicznych wywołuje napięcia polityczne i społeczne, a także podważa poczucie sprawiedliwości systemu.
Według FSB jednym z głównych źródeł globalnego kryzysu finansowego było połączenie nieprawidłowości w funkcjonowaniu sektora finansowego z niewystarczającymi regulacjami i nieskutecznym nadzorem. Taka sytuacja dodatkowo wzmacniała pokusę nadużycia.
Koszty ratowania instytucji zbyt dużych, by upaść
Ratowanie dużych instytucji finansowych może przyjmować różne formy: bezpośrednie dokapitalizowanie, przejęcie przez podmioty publiczne, udzielenie gwarancji lub skup aktywów o obniżonej jakości. Działania te generują bezpośrednie lub ukryte koszty fiskalne, mogą zwiększać dług publiczny i ograniczać środki dostępne na inne wydatki budżetowe.
Dodatkowym kosztem jest osłabienie konkurencji. Podmioty uznawane za zbyt duże, by upaść, zyskują nieformalną gwarancję przetrwania. Może to obniżać ich koszt finansowania i wypychać z rynku mniejsze, ostrożniej zarządzane instytucje.
Rynek otrzymuje wówczas sygnał, że podejmowanie nadmiernego ryzyka może się opłacać, ponieważ ostateczna odpowiedzialność spadnie na państwo, a nie na akcjonariuszy i wierzycieli.
Odpowiedź regulatorów – nadzór, regulacje i wymogi kapitałowe
Po kryzysach finansowych FSB, BIS oraz instytucje tworzące globalne standardy skoncentrowały się na zaostrzeniu regulacji i nadzoru, szczególnie wobec podmiotów o znaczeniu systemowym. Rozwinięto instrumenty mikroostrożnościowe, które służą ochronie pojedynczych instytucji, oraz instrumenty makroostrożnościowe, ograniczające ryzyko w całym systemie.
Najważniejsze elementy tej odpowiedzi obejmują:
- wyższe wymogi kapitałowe – dotyczą globalnych i krajowych banków o znaczeniu systemowym, czyli G-SIB i D-SIB, zgodnie ze standardami Bazylei III;
- wymogi dotyczące płynności i dźwigni finansowej – ograniczają ryzyko nagłej utraty finansowania przez duże banki;
- narzędzia makroostrożnościowe – obejmują między innymi bufor antycykliczny oraz dodatkowe bufory kapitałowe dla sektorów narażonych na powstawanie baniek cenowych.
W Europie nadzór nad sektorem bankowym, ubezpieczeniowym i rynkiem papierów wartościowych wspierają między innymi Europejski Urząd Nadzoru Bankowego (EBA), Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych (EIOPA) oraz Europejski Urząd Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych (ESMA). Ich działania są częścią szerszej strategii ochrony stabilności finansowej.
Na poziomie krajowym zadania te wykonują właściwe organy nadzoru. W Polsce jest to między innymi Komisja Nadzoru Finansowego, sprawująca nadzór nad sektorem bankowym, ubezpieczeniowym i emerytalnym, rynkiem kapitałowym oraz konglomeratami finansowymi.
BIS, za pośrednictwem Instytutu Stabilności Finansowej, wspiera organy nadzoru we wdrażaniu standardów regulacyjnych, analizowaniu ryzyka oraz rozwijaniu kompetencji potrzebnych do oceny instytucji o znaczeniu systemowym.
Przymusowa restrukturyzacja – jak zaplanować kontrolowaną upadłość
Drugim filarem ograniczania problemu instytucji zbyt dużych, by upaść, są ramy przymusowej restrukturyzacji. Umożliwiają one uporządkowaną naprawę, reorganizację lub likwidację dużej instytucji finansowej bez wywoływania kryzysu systemowego.
Najważniejsze rozwiązania wypracowane przez FSB oraz wprowadzone do regulacji krajowych i unijnych to:
- plany naprawy i przymusowej restrukturyzacji – nazywane również testamentami życia, określają sposób restrukturyzacji lub zamknięcia instytucji przy zachowaniu ciągłości jej najważniejszych funkcji;
- mechanizmy umorzenia lub konwersji zobowiązań – pozwalają obciążyć stratami akcjonariuszy i określonych wierzycieli poprzez umorzenie wierzytelności albo zamianę ich na kapitał;
- narzędzia restrukturyzacyjne – obejmują przejęcie działalności przez instytucję pomostową, sprzedaż wybranych portfeli oraz wydzielenie podmiotu zarządzającego problematycznymi aktywami;
- transgraniczne kolegia nadzorcze i organy restrukturyzacyjne – ułatwiają koordynowanie działań wobec grup finansowych obecnych w wielu jurysdykcjach.
Wymogi dotyczące instrumentów zdolnych do absorpcji strat, takie jak standard TLAC dla największych banków, mają umożliwić finansowanie restrukturyzacji z zasobów prywatnych zamiast ze środków podatników.
Czy problem instytucji zbyt dużych, by upaść, można ograniczyć?
FSB i BIS podkreślają, że identyfikowanie instytucji o znaczeniu systemowym, nakładanie na nie wyższych wymogów kapitałowych oraz rozwijanie narzędzi przymusowej restrukturyzacji zmniejszają ryzyko przenoszenia kosztów upadłości na społeczeństwo.
Jednocześnie rosnąca rola pozabankowego pośrednictwa finansowego, cyfryzacja finansów oraz nowe zagrożenia, w tym ryzyko technologiczne i klimatyczne, sprawiają, że narzędzia nadzoru i regulacji muszą być stale aktualizowane.
Dla stabilności całego systemu kluczowe pozostają następujące zasady:
- odpowiedzialność właścicieli i wierzycieli – ryzyko podejmowane przez duże instytucje powinno obciążać przede wszystkim ich właścicieli i wierzycieli, a nie podatników;
- wiarygodna przymusowa restrukturyzacja – procedury muszą umożliwiać sprawne działanie w sytuacji kryzysowej bez wywoływania paniki i zakłócania kluczowych usług;
- szeroki nadzór makroostrożnościowy – powinien obejmować nie tylko banki, lecz także szybko rozwijające się segmenty rynku finansowego, które mogą stać się nowym źródłem ryzyka systemowego.


