Wprowadzenie – cel analizy i wybór okresu badania
Analiza PKB Kuby wymaga nie tylko przedstawienia danych liczbowych, lecz także wyjaśnienia, co mierzą poszczególne wskaźniki i jak zmieniały się zasady ich obliczania.
Produkt krajowy brutto jest sumą wartości dodanej wytworzonej przez podmioty gospodarcze będące rezydentami danego kraju, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o subsydia. PKB w cenach bieżących uwzględnia aktualny poziom cen, natomiast PKB w cenach stałych eliminuje wpływ inflacji przez odniesienie do wybranego roku bazowego.
Definicja stosowana w Systemie Rachunków Narodowych (System of National Accounts, SNA), Banku Światowym i Międzynarodowym Funduszu Walutowym różni się od metodologii używanej wcześniej przez państwa socjalistyczne. Kuba przez wiele lat posługiwała się systemem bilansu materialnego (Material Product System, MPS), koncentrującym się głównie na produkcji materialnej.
Dane sprzed pełnego wdrożenia SNA w latach dziewięćdziesiątych wymagają ostrożnej interpretacji i nie powinny być bezpośrednio łączone z nowszymi szeregami bez odpowiednich korekt.
Podstawowym okresem analizy są lata 2019–2023. Obejmują one stagnację przed pandemią COVID-19, głęboką recesję w 2020 r., częściową odbudowę w latach 2021–2022 oraz ponowny spadek realnego PKB w 2023 r. Dla tego okresu kubański urząd statystyczny Oficina Nacional de Estadística e Información (ONEI) publikuje dane o PKB w cenach bieżących, tempie wzrostu realnego PKB i zmianach realnego PKB per capita.
Okres ten ma szczególne znaczenie gospodarcze. Kuba jest silnie uzależniona od wpływów dewizowych z turystyki, dlatego ograniczenia w podróżowaniu podczas pandemii wywołały wyjątkowo dotkliwe skutki. Późniejsza odbudowa była słaba, a problemy energetyczne, niedobory towarów, niska produktywność i ograniczone efekty reform walutowych ponownie osłabiły gospodarkę w 2023 r.
Ważnym punktem odniesienia pozostaje również „specjalny okres w czasach pokoju” z początku lat dziewięćdziesiątych. Po rozpadzie ZSRR i załamaniu handlu z państwami bloku wschodniego realny PKB Kuby zmniejszył się o około jedną trzecią. Kryzys ten pokazał, jak silnie kubańska gospodarka reaguje na utratę zewnętrznego finansowania, surowców i rynków eksportowych.
Źródła danych, metodologia i problemy porównywalności
Oficjalne rachunki narodowe Kuby
Podstawowym krajowym źródłem informacji o PKB jest Oficina Nacional de Estadística e Información (ONEI). Urząd publikuje rachunki narodowe zgodnie z zaleceniami SNA 1993 i wykorzystuje krajową klasyfikację działalności gospodarczej Nomenclador de Actividades Económicas (NAE), opartą na międzynarodowej klasyfikacji ISIC Rev. 3.
PKB jest prezentowany od strony produkcyjnej, czyli według wartości dodanej poszczególnych rodzajów działalności, oraz od strony wydatkowej, obejmującej konsumpcję, inwestycje i eksport netto. Wartość PKB nie jest pomniejszana o amortyzację środków trwałych ani o koszty degradacji środowiska.
Dane ONEI wskazują, że nominalny PKB w cenach rynkowych wynosił 103 428 mln CUP w 2019 r., 107 352 mln CUP w 2020 r., 545 218 mln CUP w 2021 r., 633 093 mln CUP w 2022 r. oraz 869 234 mln CUP w 2023 r.
W tym samym okresie realne tempo wzrostu PKB kształtowało się następująco:
- −0,2% w 2019 r.,
- −10,9% w 2020 r.,
- 1,3% w 2021 r.,
- 1,8% w 2022 r.,
- −1,9% w 2023 r.
Realny PKB per capita zmieniał się odpowiednio o 0,0%, −10,8%, 1,9%, 0,7% i −1,9%. Dane te pokazują, że gwałtownemu wzrostowi nominalnej wartości PKB nie towarzyszył porównywalny wzrost realnej produkcji.
Najważniejszą przyczyną tej rozbieżności była reforma monetarna i kursowa wprowadzona w styczniu 2021 r., znana jako „Tarea Ordenamiento”. Obejmowała ona likwidację peso wymienialnego CUC, pozostawienie peso kubańskiego CUP oraz administracyjną dewaluację oficjalnego kursu wobec dolara.
Skok nominalnego PKB ze 107 352 mln CUP w 2020 r. do 545 218 mln CUP w 2021 r. wynikał przede wszystkim ze wzrostu cen i zmiany sposobu wyceny transakcji, a nie z pięciokrotnego zwiększenia produkcji.
Dane Banku Światowego
Bank Światowy publikuje dane o PKB Kuby w bazie World Development Indicators. Obejmują one między innymi PKB w bieżących dolarach amerykańskich, PKB w cenach stałych, PKB per capita oraz wartości wyrażone według parytetu siły nabywczej.
Według Banku Światowego PKB Kuby w 2020 r. wynosił 107,35 mld USD, a PKB per capita 9605,3 USD. Wskaźniki te bazują na danych krajowych przeliczonych na dolary według kursu przyjętego w międzynarodowej bazie danych.
PKB per capita w bieżących dolarach jest ilorazem nominalnego PKB i liczby ludności w połowie roku. Jego wartość zależy zatem od poziomu produkcji, inflacji, kursu walutowego i zmian demograficznych. W przypadku Kuby szczególnie istotny jest kurs walutowy, który przez wiele lat był ustalany administracyjnie i nie odzwierciedlał w pełni warunków rynkowych.
Bank Światowy uzupełnia część luk w szeregach przy użyciu szacunków. Dotyczy to zwłaszcza wskaźników opartych na parytecie siły nabywczej, opracowywanych z wykorzystaniem wyników International Comparison Program oraz programu Eurostat–OECD PPP. Dane PPP mogą być okresowo aktualizowane wraz ze zmianą lat bazowych i metodologii.
Dane MFW i FRED
Międzynarodowy Fundusz Walutowy publikuje dane o Kubie w bazie World Economic Outlook, w tym nominalny PKB, PKB per capita oraz wartości w ujęciu PPP. Szacunki MFW ułatwiają porównania międzynarodowe, lecz podlegają ograniczeniom wynikającym z jakości i kompletności danych krajowych.
Baza Federal Reserve Economic Data (FRED) udostępnia natomiast szereg „Constant GDP per capita for Cuba”, wyrażony w stałych dolarach amerykańskich z 2010 r. Wartości dla lat 2020–2023 wynoszą:
- 7252,29 USD w 2020 r.,
- 7379,04 USD w 2021 r.,
- 7552,33 USD w 2022 r.,
- 7433,43 USD w 2023 r.
Wzrost realnego PKB per capita w latach 2021–2022 wskazuje na częściową odbudowę po kryzysie pandemicznym, natomiast spadek w 2023 r. potwierdza ponowne osłabienie gospodarki.
Stałe dolary eliminują wpływ inflacji, ale nie uwzględniają różnic poziomu cen między państwami. Do porównań siły nabywczej służą wskaźniki PPP.
Przejście od MPS do SNA
W latach 1962–1989 Kuba stosowała system bilansu materialnego MPS. Metodologia ta koncentrowała się na produkcji materialnej i nie obejmowała wielu usług ujmowanych obecnie w PKB, w tym części usług zdrowotnych, edukacyjnych i administracyjnych.
Przejście do systemu SNA następowało stopniowo w latach dziewięćdziesiątych. Dla niektórych okresów dostępne są równoległe dane według obu metodologii, a część starszych wartości została przeliczona wstecznie. Rekonstrukcje te zależą jednak od przyjętych indeksów cen, kursów walutowych i klasyfikacji działalności gospodarczej.
Szeregi opracowane według MPS i SNA nie powinny być bezpośrednio łączone bez korekt metodologicznych. Starsze dane najlepiej traktować jako tło historyczne, natomiast szczegółowe porównania liczbowe prowadzić w ramach spójnego systemu rachunków narodowych.
Podstawowe dane o PKB Kuby w latach 2019–2023
Najważniejsze wartości nominalne i realne dla analizowanego okresu przedstawia poniższa tabela:
| Rok | PKB bieżący – mln CUP | PKB realny – zmiana roczna | PKB realny per capita – zmiana roczna | PKB bieżący – mld USD | PKB per capita – bieżące USD | PKB per capita – stałe USD z 2010 r. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2019 | 103 428 | −0,2% | 0,0% | brak danych | brak danych | brak danych |
| 2020 | 107 352 | −10,9% | −10,8% | 107,35 | 9605,3 | 7252,29 |
| 2021 | 545 218 | 1,3% | 1,9% | brak danych | brak danych | 7379,04 |
| 2022 | 633 093 | 1,8% | 0,7% | brak danych | brak danych | 7552,33 |
| 2023 | 869 234 | −1,9% | −1,9% | brak danych | brak danych | 7433,43 |
Dane w CUP oraz stopy wzrostu realnego PKB i realnego PKB per capita pochodzą z ONEI. Wartości nominalnego PKB i PKB per capita w dolarach dla 2020 r. pochodzą z Banku Światowego. Dane o realnym PKB per capita w stałych dolarach z 2010 r. pochodzą z bazy FRED.
Tabela pokazuje wyraźną rozbieżność między nominalnym a realnym PKB. Między 2020 a 2021 r. nominalny PKB w CUP wzrósł ponad pięciokrotnie, lecz realny PKB zwiększył się jedynie o 1,3%. Skok wartości nominalnej był przede wszystkim skutkiem reformy walutowej, dewaluacji CUP i wzrostu cen.
W kolejnych latach nominalny PKB nadal szybko rósł, osiągając 869 234 mln CUP w 2023 r. Jednocześnie realny PKB zwiększył się tylko nieznacznie w 2022 r., a następnie spadł o 1,9% w 2023 r.
Przy ocenie aktywności gospodarczej i poziomu życia należy koncentrować się na wskaźnikach realnych, a nie wyłącznie na wartościach w cenach bieżących.
Dynamika nominalnego PKB
Wzrost PKB w walucie krajowej
Nominalny PKB zależy zarówno od wielkości produkcji, jak i od poziomu cen. W gospodarce z kontrolowanym kursem walutowym duże znaczenie mają również administracyjne zasady wyceny transakcji krajowych i zagranicznych.
Między 2019 a 2020 r. nominalny PKB Kuby wzrósł ze 103 428 do 107 352 mln CUP, mimo że realna produkcja zmniejszyła się o 10,9%. Oznacza to, że wzrost cen nominalnie skompensował część spadku aktywności gospodarczej. Recesji pandemicznej towarzyszyły niedobory podaży, trudności importowe i rosnąca presja cenowa.
Największa zmiana nastąpiła w 2021 r. W ramach reformy „Tarea Ordenamiento” zlikwidowano CUC i dokonano dewaluacji CUP. Ceny wielu dóbr, zwłaszcza importowanych, zaczęły być wyrażane w znacznie większej liczbie pesos.
W rezultacie wzrosła nominalna wartość transakcji i całego PKB, chociaż realna produkcja zwiększyła się jedynie o 1,3%.
W 2022 r. nominalny PKB wzrósł do 633 093 mln CUP, a w 2023 r. do 869 234 mln CUP. Realny PKB zwiększył się jednak tylko o 1,8% w 2022 r., po czym spadł o 1,9% w 2023 r. Wysoki wzrost nominalnego PKB nie oznaczał porównywalnej poprawy poziomu życia mieszkańców.
PKB nominalny w dolarach
PKB wyrażony w dolarach umożliwia porównywanie wielkości gospodarek, ale wynik zależy od zastosowanego kursu walutowego. Ma to szczególne znaczenie w przypadku Kuby, gdzie oficjalny kurs był przez wiele lat ustalany administracyjnie, a reforma z 2021 r. gwałtownie zmieniła relację CUP do dolara.
Wartość 107,35 mld USD w 2020 r. nie może być interpretowana wyłącznie jako odzwierciedlenie realnej skali produkcji. Na wynik wpływały również krajowy poziom cen, oficjalny kurs oraz sposób przeliczania wartości przez Bank Światowy.
Podobne ograniczenia dotyczą nominalnego PKB per capita. Wartość 9605,3 USD nie pokazuje bezpośrednio siły nabywczej mieszkańców, ponieważ nie uwzględnia różnic cen, subsydiów, racjonowania ani ograniczonej dostępności towarów. Do oceny tych zjawisk bardziej użyteczne są wskaźniki realne i wartości według parytetu siły nabywczej.
Różnice między PKB nominalnym, realnym i PPP
Poszczególne miary PKB odpowiadają na odmienne pytania analityczne:
- PKB nominalny – jest liczony w cenach obowiązujących w danym roku; nadaje się do analizy bieżących wpływów podatkowych, wydatków publicznych i relacji zadłużenia do PKB, ale nie oddziela zmian produkcji od inflacji;
- PKB realny – jest obliczany w cenach stałych i pozwala ocenić, czy faktyczna ilość wytwarzanych dóbr i usług rośnie, czy maleje;
- PKB według parytetu siły nabywczej – uwzględnia różnice poziomu cen między państwami i jest szczególnie przydatny przy porównywaniu poziomu życia.
W uproszczeniu zależność między wartością nominalną i realną można zapisać następująco:
PKB realny = PKB nominalny ÷ indeks cen.
W przypadku PPP waluta krajowa jest przeliczana na dolary międzynarodowe, których siła nabywcza odpowiada sile nabywczej dolara w Stanach Zjednoczonych. Miara ta zależy jednak od złożonych badań cen i często obejmuje wartości szacunkowe.
Realny wzrost gospodarczy w latach 2019–2023
Stagnacja przed pandemią
W 2019 r. realny PKB Kuby zmniejszył się o 0,2%. Choć spadek był niewielki, wskazywał na narastające problemy strukturalne. Gospodarka zmagała się z niską produktywnością, ograniczonymi inwestycjami, problemami energetycznymi, słabą produkcją rolną i przemysłową oraz sankcjami Stanów Zjednoczonych.
Realny PKB per capita nie zmienił się w tym roku, co oznaczało stagnację produkcji przypadającej na mieszkańca. Kuba weszła w okres pandemii jako gospodarka o ograniczonej zdolności do absorbowania zewnętrznych wstrząsów.
Głęboka recesja w 2020 r.
W 2020 r. realny PKB spadł o 10,9%, a realny PKB per capita o 10,8%. Był to jeden z największych rocznych spadków od czasu „specjalnego okresu” z początku lat dziewięćdziesiątych.
Najważniejszą przyczyną była pandemia COVID-19. Zamknięcie granic i ograniczenie ruchu międzynarodowego doprowadziły do załamania turystyki, będącej jednym z głównych źródeł dewiz. Problemy objęły również handel zagraniczny, transport, usługi oraz dostęp do importowanych paliw, żywności i półproduktów.
Spadek realnego PKB per capita pokazuje, że zmniejszyła się ilość dóbr i usług przypadających przeciętnie na jednego mieszkańca. Skutki recesji były dodatkowo wzmacniane przez niedobory, wzrost cen i ograniczoną możliwość zwiększenia krajowej produkcji.
Słaba odbudowa w latach 2021–2022
W 2021 r. realny PKB wzrósł o 1,3%, a realny PKB per capita o 1,9%. Była to jednak niewielka poprawa w porównaniu ze skalą wcześniejszego załamania. Wartość PKB per capita w stałych dolarach z 2010 r. zwiększyła się z 7252,29 do 7379,04 USD.
Reforma „Tarea Ordenamiento” miała uporządkować system walutowy i ograniczyć zniekształcenia wynikające z dwuwalutowości. Jej wdrożenie wywołało jednak silną presję inflacyjną i nie doprowadziło do szybkiego zwiększenia realnej produkcji.
W 2022 r. realny PKB wzrósł o 1,8%, natomiast realny PKB per capita o 0,7%. Wartość PKB per capita w stałych dolarach osiągnęła 7552,33 USD. Odbudowie sprzyjało częściowe ożywienie turystyki i znoszenie ograniczeń pandemicznych, ale nadal występowały trudności z dostępem do dewiz, paliw, surowców i dóbr inwestycyjnych.
Ponowne osłabienie w 2023 r.
W 2023 r. realny PKB oraz realny PKB per capita spadły o 1,9%. PKB per capita w stałych dolarach obniżył się z 7552,33 do 7433,43 USD.
Do spadku przyczyniły się niedobory paliw, problemy infrastrukturalne, niska produkcja krajowa, ograniczony dostęp do importu i dewiz oraz utrzymujące się bariery w rozwoju sektora prywatnego. Znaczenie miały także sankcje zewnętrzne i niestabilne warunki handlu międzynarodowego.
Dwa lata umiarkowanej odbudowy nie wystarczyły do ustabilizowania gospodarki, a spadek w 2023 r. ograniczył wcześniejsze zyski.
PKB per capita i poziom produkcji na mieszkańca
PKB per capita w bieżących dolarach
Według Banku Światowego PKB per capita Kuby wynosił w 2020 r. 9605,3 USD. Była to wartość nominalna, zależna od oficjalnego kursu walutowego i krajowego poziomu cen.
Wskaźnik ten nie pokazuje, ile dóbr i usług mieszkaniec może rzeczywiście kupić. Na Kubie część produktów i usług jest subsydiowana, inne są dostępne po cenach rynkowych lub w walutach wymienialnych, a dostęp do wielu towarów ograniczają niedobory.
Nominalnego PKB per capita nie należy utożsamiać z dochodem pozostającym do dyspozycji przeciętnego mieszkańca.
PKB per capita w stałych dolarach
Realny PKB per capita w stałych dolarach z 2010 r. wzrósł z 7252,29 USD w 2020 r. do 7552,33 USD w 2022 r., czyli o około 4,1%. W 2023 r. obniżył się jednak do 7433,43 USD.
Wskaźnik ten lepiej pokazuje zmiany produkcji w czasie, ponieważ eliminuje wpływ inflacji. Nie uwzględnia jednak różnic w poziomie cen między Kubą a innymi państwami. Nie odzwierciedla też rozkładu dochodów, jakości usług publicznych ani dostępności towarów.
PKB per capita według PPP
PKB per capita według parytetu siły nabywczej uwzględnia różnice cen między państwami. Ma to duże znaczenie dla Kuby, gdzie część usług zdrowotnych i edukacyjnych jest bezpłatna lub silnie subsydiowana.
Szacunki MFW wskazują, że PKB per capita Kuby według PPP kształtował się w ostatnich latach na poziomie nieco przekraczającym 10 tys. dolarów międzynarodowych. Wartość ta ma charakter orientacyjny, ponieważ poszczególne serie mogą wykorzystywać odmienne lata bazowe i aktualizowane parytety.
PPP lepiej niż kurs oficjalny oddaje relatywną siłę nabywczą, ale nadal nie mierzy jakości ani faktycznej dostępności dóbr i usług. Niska cena produktu nie poprawia dobrobytu, jeżeli danego towaru brakuje w sprzedaży.
Historyczne punkty zwrotne w gospodarce Kuby
„Specjalny okres” po rozpadzie ZSRR
Największym załamaniem gospodarczym współczesnej Kuby był „specjalny okres w czasach pokoju”, rozpoczęty po rozpadzie ZSRR i zerwaniu dotychczasowych powiązań handlowych z blokiem wschodnim.
Między 1989 a 1993 r. realny PKB Kuby zmniejszył się według rekonstrukcji o około 34,8%, a PKB per capita o około 36,7%. Kraj utracił preferencyjne dostawy ropy, dostęp do maszyn i surowców oraz gwarantowane rynki zbytu dla cukru i innych produktów.
Załamanie ujawniło strukturalną zależność gospodarki od importu i zewnętrznego wsparcia. Spadła produkcja cementu, stali, papieru, żywności i innych podstawowych dóbr. Niedobory energii ograniczyły transport oraz funkcjonowanie przemysłu i usług.
Kryzys przełożył się na racjonowanie żywności i paliw, ograniczenie transportu, spadek konsumpcji oraz pogorszenie warunków życia. PKB nie oddaje wszystkich społecznych konsekwencji tego okresu, ale dobrze pokazuje skalę załamania aktywności gospodarczej.
Od 1994 r. rozpoczęła się odbudowa. Między 1993 a 2000 r. PKB wzrósł o około 29,7%, a PKB per capita o 26,1%. Mimo to w 2000 r. PKB pozostawał o około 15,4% niższy niż w 1989 r., a PKB per capita o około 20,5% niższy.
Odbudowa po utracie wsparcia ZSRR trwała wiele lat i nie doprowadziła do szybkiego przywrócenia wcześniejszego poziomu produkcji.
Okres 2000–2010
W pierwszej dekadzie XXI wieku gospodarka kubańska osiągnęła względną stabilizację. Rozwijała się turystyka, a większą rolę w tworzeniu PKB zaczęły odgrywać usługi, w tym eksport usług medycznych.
Wzrost pozostawał jednak zależny od zewnętrznych partnerów, zwłaszcza Wenezueli, dostaw ropy oraz wpływów z turystyki. Gospodarka nadal była zdominowana przez sektor państwowy, a niski poziom inwestycji i ograniczona konkurencja hamowały wzrost produktywności.
Dopuszczono niewielką działalność prywatną, między innymi prowadzenie restauracji i wynajem pokoi turystom. Zmiany te wspierały sektor usług, lecz nie doprowadziły do głębokiej transformacji całego modelu gospodarczego.
Lata 2010–2019
W latach 2010–2019 Kuba notowała okresy wzrostu, ale coraz wyraźniejsze stawały się oznaki stagnacji. Na gospodarkę wpływały zmiany warunków współpracy z Wenezuelą, polityka sankcyjna Stanów Zjednoczonych, sytuacja na rynku turystycznym oraz krajowe problemy energetyczne i produkcyjne.
Istotnym źródłem zniekształceń pozostawał system dwóch walut: CUP i CUC. Odmienne kursy i zasady stosowania obu walut utrudniały ocenę rentowności przedsiębiorstw, porównywanie cen oraz interpretację danych o PKB.
Spadek realnego PKB o 0,2% w 2019 r. wskazywał, że gospodarka była osłabiona jeszcze przed wybuchem pandemii. Ograniczona zdolność do zwiększania produkcji i inwestycji sprawiła, że zewnętrzny szok z 2020 r. miał szczególnie dotkliwe konsekwencje.
Kryzys pandemiczny i jego następstwa
Pandemia COVID-19 doprowadziła do gwałtownego ograniczenia turystyki, eksportu usług i wymiany handlowej. Dla gospodarki zależnej od przychodów dewizowych oznaczało to jednoczesny spadek popytu, wpływów walutowych oraz możliwości finansowania importu.
Recesja o 10,9% w 2020 r. była znacznie płytsza niż łączne załamanie z początku lat dziewięćdziesiątych, ale nastąpiła w ciągu jednego roku. Odbudowa w latach 2021–2022 okazała się niewystarczająca, a ponowny spadek w 2023 r. potwierdził trwałość problemów strukturalnych.
Ograniczenia PKB jako miary dobrobytu
PKB mierzy produkcję, a nie jakość życia
PKB jest miarą aktywności gospodarczej, a nie bezpośrednią miarą dobrobytu społecznego. Nie pokazuje rozkładu dochodów, jakości dóbr i usług, poziomu bezpieczeństwa, zdrowia psychicznego, wolności politycznej ani stanu środowiska.
Wartość usług publicznych jest ujmowana najczęściej na podstawie kosztów ich świadczenia, takich jak wynagrodzenia personelu i zużycie materiałów. Nie oznacza to, że PKB w pełni odzwierciedla społeczną wartość bezpłatnej edukacji lub opieki zdrowotnej. Jednocześnie wzrost wydatków na daną usługę nie musi oznaczać poprawy jej jakości.
PKB nie uwzględnia również znacznej części pracy nieodpłatnej, w tym opieki nad dziećmi, prowadzenia gospodarstwa domowego i wolontariatu. W gospodarkach z rozbudowanym sektorem nieformalnym część produkcji i dochodów może pozostawać poza oficjalnymi rachunkami.
Dwuwalutowość, niedobory i sektor nieformalny
Funkcjonujący przez wiele lat system CUP–CUC powodował, że oficjalne dane w pesos nie odzwierciedlały w pełni faktycznych możliwości konsumpcyjnych mieszkańców. Dostęp do CUC, dolarów lub innych walut wymienialnych koncentrował się wśród osób pracujących w turystyce, prowadzących działalność prywatną albo otrzymujących przekazy pieniężne z zagranicy.
Reforma „Tarea Ordenamiento” zlikwidowała CUC, lecz nie usunęła wszystkich segmentów walutowych gospodarki. Jednocześnie dewaluacja i wzrost cen spowodowały gwałtowne zmiany wartości nominalnych, które nie miały odpowiednika w realnej produkcji.
Niedobory dodatkowo osłabiają związek między PKB a dobrobytem. Nawet jeśli statystyczna wartość produkcji pozostaje stabilna, mieszkańcy mogą mieć trudności z zakupem żywności, leków, paliwa i innych podstawowych towarów. PKB nie pokazuje długości kolejek, zakresu racjonowania ani regularności dostaw.
Sektor nieformalny może zwiększać faktyczną aktywność gospodarczą poza oficjalnym obiegiem. Dostęp do tego sektora nie jest jednak równy, dlatego jego rozwój może pogłębiać różnice między gospodarstwami domowymi.
Dystrybucja dochodów i nierówności
PKB per capita jest średnią i nie pokazuje, jak dochody są rozdzielone między mieszkańców. Na Kubie występują znaczące różnice między osobami utrzymującymi się z wynagrodzeń państwowych a osobami otrzymującymi przekazy z zagranicy, prowadzącymi działalność prywatną lub uzyskującymi dochody w walutach wymienialnych.
Wzrost PKB nie musi poprawiać sytuacji wszystkich grup społecznych w jednakowym stopniu. Również formalnie równy dostęp do usług nie zawsze oznacza ich jednakową jakość i dostępność w różnych regionach kraju.
Środowisko, zdrowie i inne aspekty dobrobytu
PKB nie pomniejsza wartości produkcji o koszty degradacji środowiska. Działalność zwiększająca produkcję może jednocześnie pogarszać jakość wody, gleby lub powietrza, a tym samym obniżać długoterminowy dobrobyt.
Wskaźnik nie uwzględnia bezpośrednio skutków niedożywienia, przeciążenia systemu ochrony zdrowia, stresu społecznego ani ograniczeń mobilności. Wzrost PKB po kryzysie nie musi zatem oznaczać pełnego powrotu do wcześniejszego poziomu jakości życia.
Ocena sytuacji społecznej powinna uwzględniać także wskaźniki zdrowotne, edukacyjne, demograficzne i środowiskowe, poziom ubóstwa, dostęp do podstawowych dóbr oraz jakość instytucji.