Gospodarka Kambodży jest klasycznym przykładem małej, bardzo otwartej gospodarki rozwijającej się. Jej szybki awans opierał się na eksporcie dóbr pracochłonnych, napływie bezpośrednich inwestycji zagranicznych oraz integracji z rynkami światowymi. Od połowy lat 90. XX wieku kraj przeszedł drogę od gospodarki wyniszczonej konfliktem do państwa o niższym średnim dochodzie.
W latach 1994–2015 średnie roczne tempo wzrostu produktu krajowego brutto wynosiło 7,6%, co przyczyniło się do znacznego ograniczenia ubóstwa.
Kambodżański model rozwoju opiera się na czterech głównych filarach:
- sektor GFT – eksport odzieży, obuwia i wyrobów podróżnych;
- rolnictwo – źródło zatrudnienia i utrzymania znacznej części ludności;
- turystyka – najważniejszy składnik eksportu usług;
- budownictwo i nieruchomości – segmenty silnie zależne od zagranicznego kapitału.
Rdzeniem formalnej gospodarki pozostaje przemysł odzieżowy wraz z powiązanym ekosystemem produkcyjnym. W pierwszej połowie lat 20. XXI wieku relacja handlu zagranicznego do PKB przekraczała 130–140%. Tak wysoki poziom otwartości pozwala korzystać z globalnego popytu, ale jednocześnie zwiększa podatność kraju na wstrząsy zewnętrzne.
Historyczny zarys rozwoju gospodarczego i model wzrostu
Transformacja gospodarcza i wejście na ścieżkę szybkiego wzrostu
Według analiz Banku Światowego od połowy lat 90. XX wieku do połowy kolejnej dekady Kambodża należała do najszybciej rozwijających się gospodarek świata. W latach 1994–2015 osiągała średnie roczne tempo wzrostu PKB na poziomie 7,6%. Kluczowym motorem ekspansji był eksport dóbr i usług, który w tym samym okresie zwiększał się średnio o 19,6% rocznie, głównie dzięki przemysłowi odzieżowemu i turystyce.
Kambodża przyjęła model rozwoju oparty na integracji z globalnymi łańcuchami wartości, produkcji pracochłonnej oraz przewadze kosztowej siły roboczej. Wzrost eksportu wspierały liberalizacja handlu, napływ zagranicznych inwestycji, rozwój podstawowej infrastruktury logistycznej i preferencyjny dostęp do rynków państw rozwiniętych.
Już w latach 90. przemysł odzieżowy stał się największym sektorem eksportowym kraju. Przed 2014 rokiem odpowiadał za około 80% przychodów z eksportu dóbr. Tak duża koncentracja oznaczała zależność od jednej gałęzi przemysłu, zagranicznych sieci handlowych i zewnętrznego kapitału, a także podatność na zmiany polityki handlowej państw importujących.
Eksportowo zorientowany model wzrostu
Gospodarkę Kambodży wyróżnia bardzo wysoki stopień otwartości. W 2022 roku łączna wartość eksportu i importu dóbr oraz usług odpowiadała około 132% PKB, natomiast w latach 2021–2024 udział handlu w PKB utrzymywał się w przedziale 134–146%. Jest to trwała cecha strukturalna, a nie wyłącznie efekt krótkookresowych wahań koniunktury.
Model rozwojowy kraju wykorzystuje stosunkowo niskie koszty pracy, otwartość na inwestycje zagraniczne i dostęp do rynków rozwiniętych. Produkcja dóbr pracochłonnych przyciąga przedsiębiorstwa zainteresowane przenoszeniem części łańcucha produkcyjnego do lokalizacji oferujących niższe koszty.
Model ten przynosi zarówno wymierne korzyści, jak i istotne zagrożenia:
- wzrost formalnego zatrudnienia – szczególnie w sektorach eksportowych;
- wyższe dochody gospodarstw domowych – wspierające handel detaliczny, usługi lokalne i urbanizację;
- napływ kapitału i technologii – ułatwiający rozbudowę przemysłu i infrastruktury;
- wrażliwość na czynniki zewnętrzne – obejmujące cła, preferencje konsumentów, koszty transportu i zakłócenia logistyczne.
Rozwój społeczny i redukcja ubóstwa
W pierwszych dwóch dekadach XXI wieku Kambodża odnotowała znaczący spadek ubóstwa. Według danych przywoływanych przez Bank Światowy odsetek ludności żyjącej poniżej krajowej granicy ubóstwa zmniejszył się z 47,8% w 2007 roku do 13,5% w 2014 roku. Kraj poczynił również postępy w dziedzinie zdrowia publicznego i upowszechniania edukacji podstawowej.
Wzrost sprzyjał osobom o niskich dochodach, ponieważ przemysł odzieżowy zapewnił zatrudnienie setkom tysięcy pracowników o stosunkowo niskim poziomie formalnego wykształcenia. Turystyka tworzyła natomiast miejsca pracy w hotelarstwie, gastronomii, transporcie i innych usługach.
Sektor GFT jest silnie sfeminizowany. W 2022 roku kobiety stanowiły około 75,5% zatrudnionych, a dochody generowane przez branżę pośrednio wspierały od 2,5 do 3 mln osób. Rozwój sektora zwiększył więc formalną aktywność zawodową kobiet i odegrał istotną rolę w ograniczaniu ubóstwa.
Redukcja ubóstwa nie przełożyła się jednak automatycznie na wyższą produktywność ani poprawę jakości wszystkich miejsc pracy. Rosnące wynagrodzenia oraz coraz bardziej rygorystyczne wymogi środowiskowe i społeczne osłabiają pierwotne przewagi kosztowe. Zwiększa to potrzebę dywersyfikacji gospodarki i przechodzenia do działalności o wyższej wartości dodanej.
Struktura sektorowa gospodarki Kambodży
Rolnictwo i gospodarka wiejska
Rolnictwo pozostaje jednym z podstawowych sektorów gospodarki, zarówno pod względem zatrudnienia, jak i znaczenia dla utrzymania gospodarstw domowych. Według Spisu Rolnego Kambodży z 2023 roku w kraju działały 1 849 804 gospodarstwa rolne użytkujące łącznie 3 181 906 hektarów ziemi. W 2013 roku było to 2 129 149 gospodarstw i 3 304 738 hektarów.
Spadek liczby gospodarstw i użytkowanej powierzchni może wskazywać na konsolidację gruntów, zmianę sposobu ich wykorzystania oraz odchodzenie części ludności od działalności rolniczej. W 2023 roku w produkcję rolną było zaangażowanych około połowy spośród 3 735 659 kambodżańskich gospodarstw domowych.
Według Azjatyckiego Banku Rozwoju w 2021 roku rolnictwo zapewniało 39,1% zatrudnienia ogółem. Udział ten wynosił 42,4% wśród mężczyzn i 36,4% wśród kobiet.
Najważniejsze dane dotyczące produkcji ryżu w 2023 roku przedstawiały się następująco:
| Rodzaj ryżu | Powierzchnia upraw | Liczba gospodarstw | Wielkość zbiorów |
|---|---|---|---|
| ryż niearomatyczny | około 1,65 mln ha | około 1,154 mln | około 5,575 mln ton |
| ryż aromatyczny | około 465 tys. ha | około 308 tys. | brak danych |
| ryż kleisty | około 3 tys. ha | brak danych | brak danych |
W przypadku ryżu niearomatycznego średni plon wynosił około 3,4 tony z hektara.
Coraz wyraźniejsze jest także przesunięcie w kierunku upraw towarowych. W latach 2013–2023 powierzchnia upraw orzechów nerkowca wzrosła z 71 tys. do 370 tys. hektarów, manioku z 294 tys. do 420 tys. hektarów, a ryżu aromatycznego z 280 tys. do 465 tys. hektarów.
Kambodżańskie rolnictwo stopniowo przechodzi od dominacji tradycyjnych upraw żywnościowych do większego udziału produkcji przeznaczonej na sprzedaż i eksport.
Sektor GFT jako rdzeń gospodarki formalnej
Najważniejszą gałęzią kambodżańskiego przemysłu jest sektor odzieży, obuwia i wyrobów podróżnych, określany skrótem GFT. W latach 2018–2022 odpowiadał za około 48% całkowitej wartości eksportu kraju. W 2022 roku wartość jego eksportu osiągnęła 12,7 mld USD, czyli około 1,4% światowego rynku tych produktów.
W 2022 roku sektor GFT generował około 11% PKB Kambodży, natomiast w 2023 roku jego udział spadł do około 9%. Mimo tego pozostawał jednym z najważniejszych filarów gospodarki.
W 2022 roku branża GFT zatrudniała ponad 925 tys. osób, z których około 75,5% stanowiły kobiety. Kilka lat wcześniej sam sektor odzieżowy zatrudniał około 600 tys. pracowników, a po uwzględnieniu obuwia i wyrobów podróżnych – około 650 tys. Różnice te wynikają zarówno z rozwoju branży, jak i stosowania szerszej definicji sektora.
Kambodża pełni w globalnych łańcuchach wartości przede wszystkim funkcję wykonawcy operacji typu cut-make-trim, czyli krojenia, szycia i wykańczania. Projektowanie, marketing, budowanie marki i dystrybucja pozostają przeważnie poza krajem, dlatego lokalnie powstaje stosunkowo niewielka część wartości dodanej.
Większość fabryk odzieżowych należy do inwestorów z Chin, Tajwanu i Hongkongu. Zwiększa to zależność sektora od decyzji zagranicznych właścicieli. Dotychczasowy sukces branży opierał się głównie na preferencjach handlowych i niskich kosztach pracy, jednak wzrost wynagrodzeń oraz zaostrzanie standardów środowiskowych i społecznych wymuszają zmianę źródeł konkurencyjności.
Najważniejsze kierunki modernizacji sektora obejmują:
- automatyzację – zwiększającą wydajność i ograniczającą koszty jednostkowe;
- produkty o wyższej wartości dodanej – umożliwiające uzyskiwanie wyższych marż;
- efektywność energetyczną – obniżającą koszty i ślad środowiskowy produkcji;
- dywersyfikację klientów – zmniejszającą zależność od pojedynczych rynków eksportowych.
Inne gałęzie przemysłu, budownictwo i nieruchomości
Poza sektorem GFT rośnie znaczenie produkcji wyrobów gumowych, rowerów i produktów elektrycznych. Jest to jednak dopiero wczesny etap dywersyfikacji, który nie zmienił dominującej pozycji branży odzieżowej.
Istotną rolę odgrywają również budownictwo i nieruchomości, silnie związane z napływem kapitału zagranicznego. Według Rady Rozwoju Kambodży w 2023 roku bezpośrednie inwestycje zagraniczne w formie aktywów trwałych wyniosły 2,7 mld USD. Około 90% tej kwoty pochodziło z Chin, Tajwanu i Hongkongu.
Silna zależność budownictwa i rynku nieruchomości od chińskiego kapitału zwiększa podatność tych branż na zmiany koniunktury i polityki finansowej Chin. Ograniczenie finansowania mogłoby wpłynąć nie tylko na realizację inwestycji, lecz także na zatrudnienie i krajowy system finansowy.
W sektorach strategicznych znaczącą rolę zachowuje państwo. Zgodnie z przepisami dotyczącymi przedsiębiorstw publicznych rząd musi bezpośrednio lub pośrednio posiadać co najmniej 51% kapitału albo dysponować prawem weta. Dotyczy to między innymi energetyki, portów i kolei.
Usługi i turystyka
Turystyka jest jednym z najważniejszych źródeł eksportu usług, zatrudnienia i inwestycji infrastrukturalnych. W 2024 roku Kambodżę odwiedziło 6,7 mln turystów zagranicznych, czyli o 22,9% więcej niż rok wcześniej. Liczba przyjazdów przekroczyła poziom z 2019 roku.
Przychody z turystyki wyniosły w 2024 roku około 3,63 mld USD, co odpowiadało 9,4% PKB. Sektor zapewniał około 510 tys. miejsc pracy. Jego rozwój wspierają rozpoznawalne atrakcje kulturowe, przede wszystkim kompleks świątyń Angkor, a także inwestycje w transport, bazę hotelową i gastronomię.
Zmiany w handlu usługami przedstawia poniższe zestawienie:
| Rok | Eksport usług | Import usług |
|---|---|---|
| 2022 | około 2,3 mld USD | około 2,7 mld USD |
| 2024 | około 4,97 mld USD | około 3,08 mld USD |
Turystyka pozostaje najważniejszym składnikiem eksportu usług, ale jest podatna na globalne spowolnienia, napięcia geopolityczne oraz zmiany dochodów konsumentów w państwach pochodzenia odwiedzających. W 2024 roku wydatki przypadające na jednego turystę nadal były niższe niż przed pandemią.
Dalszy rozwój turystyki wymaga dywersyfikacji oferty oraz skutecznej ochrony środowiska i dziedzictwa kulturowego.
Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa
Stopień otwartości oraz profil eksportu i importu
Handel zagraniczny jest kluczowym elementem kambodżańskiego modelu rozwoju. Udział eksportu i importu dóbr oraz usług w PKB wynosił około 146% w latach 2021 i 2022, 134% w 2023 roku oraz 143% w 2024 roku. W tym okresie import odpowiadał za około 67–74% PKB, a eksport za 67–72% PKB.
Eksport towarowy jest zdominowany przez odzież i obuwie. W 2022 roku wartość eksportu dóbr wyniosła 22,4 mld USD, co oznaczało wzrost o 16,4% względem poprzedniego roku. W imporcie ważną rolę odgrywały złoto, rafinowane produkty naftowe, komponenty produkcyjne i dobra inwestycyjne.
Wyniki handlu zagranicznego w 2023 roku przedstawiały się następująco:
| Kategoria | Eksport | Import | Saldo |
|---|---|---|---|
| dobra | około 22,64 mld USD | około 24,18 mld USD | około –1,53 mld USD |
| usługi | około 4,19 mld USD | około 2,87 mld USD | około 1,32 mld USD |
Nadwyżka w handlu usługami, generowana głównie przez turystykę, częściowo łagodzi deficyt w wymianie towarowej.
Struktura geograficzna handlu
Eksport Kambodży, szczególnie produktów GFT, pozostaje silnie uzależniony od rynków rozwiniętych. Najważniejszych odbiorców w latach 2022 i 2024 przedstawia poniższe zestawienie:
| Kraj | Udział w eksporcie w 2022 roku | Udział w eksporcie w 2024 roku |
|---|---|---|
| Stany Zjednoczone | 43,6% | 37,2% |
| Wietnam | brak danych | 13,6% |
| Chiny | 6,0% | 6,6% |
| Japonia | 5,7% | 5,3% |
| Kanada | 5,4% | 4,2% |
| Niemcy | 5,3% | brak danych |
| Wielka Brytania | 4,3% | brak danych |
Spadek udziału Stanów Zjednoczonych i rosnąca rola Wietnamu wskazują na stopniowe wzmacnianie regionalnych powiązań handlowych.
Po stronie importu koncentracja jest jeszcze większa:
| Kraj | Udział w imporcie w 2022 roku | Udział w imporcie w 2024 roku |
|---|---|---|
| Chiny | 34,9% | 46,8% |
| Wietnam | 13,2% | 14,5% |
| Tajlandia | 12,8% | 12,0% |
| Singapur | 10,8% | brak danych |
| Szwajcaria | 4,8% | brak danych |
| Indonezja | 3,0% | brak danych |
Import z Chin obejmuje między innymi surowce, komponenty i dobra inwestycyjne wykorzystywane w sektorach eksportowych oraz projektach infrastrukturalnych. Rosnące znaczenie Wietnamu wiąże się także z wykorzystaniem wietnamskich portów do tranzytu kambodżańskich towarów.
Reżim handlowy i członkostwo w organizacjach międzynarodowych
Kambodża należy do Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej od 1999 roku, a do Światowej Organizacji Handlu od 2004 roku. Członkostwo w ASEAN wspiera stopniowe znoszenie barier taryfowych w handlu regionalnym, natomiast przynależność do WTO wymaga dostosowywania krajowych regulacji do międzynarodowych zasad wymiany.
Reżim inwestycyjny jest liberalny. Zagraniczni inwestorzy mogą posiadać 100% udziałów w przedsiębiorstwach działających w większości sektorów. Najważniejsze ograniczenie dotyczy własności ziemi, której cudzoziemcy nie mogą bezpośrednio nabywać.
Członkostwo w ASEAN i WTO oraz otwartość na zagraniczny kapitał były kluczowymi elementami eksportowego modelu wzrostu Kambodży. Jednocześnie uzależnienie od międzynarodowego systemu handlowego sprawia, że zmiany dotyczące ceł, polityki klimatycznej, standardów pracy i reguł pochodzenia towarów mogą silnie oddziaływać na gospodarkę.
Infrastruktura logistyczna i korytarze transportowe
Infrastruktura logistyczna pozostaje jednym z głównych ograniczeń konkurencyjności. Na początku lat 2010. Kambodża zajmowała 129. miejsce wśród 155 gospodarek uwzględnionych w Indeksie Wydajności Logistycznej Banku Światowego. Wysokie koszty wynikały między innymi z konieczności przeładunku oraz opłat formalnych i nieformalnych.
Kraj korzysta przede wszystkim z portu morskiego w Sihanoukville oraz portu rzecznego w Phnom Penh. Port w Sihanoukville obsługiwał około trzech czwartych morskiego handlu towarowego Kambodży. Według danych z końca pierwszej dekady XXI wieku przeładowywano w nim rocznie około 2,5 mln ton ładunków i ponad 250 tys. TEU kontenerów.
Głębokość terminalu kontenerowego, wynosząca około 10,5 metra, ogranicza możliwość bezpośredniej obsługi największych statków. Sihanoukville pełni głównie funkcję portu dowozowego, a znaczna część ładunków jest przeładowywana w Singapurze lub Hongkongu. Wydłuża to czas transportu i zwiększa jego koszty.
Alternatywą są trasy prowadzące do portów w Wietnamie. W analizowanym okresie korytarz do portu Cai Mep obsługiwał około 17% kambodżańskiego wolumenu kontenerowego. Brak dużego portu głębokowodnego zwiększa zależność Kambodży od infrastruktury sąsiadów i ogranicza konkurencyjność eksportu.
Inwestycje zagraniczne i rola instytucji
Skala i koncentracja bezpośrednich inwestycji zagranicznych
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne dostarczają kapitału dla przemysłu, infrastruktury, budownictwa i rynku nieruchomości. W 2023 roku ich napływ w formie aktywów trwałych wyniósł 2,7 mld USD. Około 2,5 mld USD, czyli blisko 90%, pochodziło z Chin, Tajwanu i Hongkongu.
Skumulowaną wartość inwestycji z najważniejszych państw i terytoriów na koniec 2023 roku przedstawia poniższa tabela:
| Źródło kapitału | Skumulowana wartość inwestycji |
|---|---|
| Chiny, Tajwan i Hongkong | 25,9 mld USD |
| Korea Południowa | 5,0 mld USD |
| Wielka Brytania | 3,9 mld USD |
| Malezja | 2,9 mld USD |
| Japonia | 2,4 mld USD |
| Stany Zjednoczone | 1,4 mld USD |
Według Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju całkowity stan bezpośrednich inwestycji zagranicznych odpowiadał w 2023 roku około 155% PKB Kambodży. Potwierdza to bardzo silną integrację kapitałową kraju z gospodarką światową.
Kapitał chiński przyczynił się do rozbudowy infrastruktury, miast, energetyki i przemysłu. Jego duża koncentracja zwiększa jednak podatność Kambodży na zmiany koniunktury i polityki gospodarczej Chin. Ograniczenie napływu inwestycji mogłoby szczególnie silnie uderzyć w budownictwo, nieruchomości i rynek pracy.
Środowisko regulacyjne i własność zagraniczna
Kambodżańskie regulacje są ukierunkowane na przyciąganie zagranicznego kapitału. W większości rodzajów działalności nie obowiązują ogólne ograniczenia dotyczące udziału inwestorów zagranicznych. Cudzoziemcy nie mogą bezpośrednio posiadać ziemi, ale mogą korzystać z praw długoterminowego użytkowania lub struktur spółkowych dopuszczonych przez prawo.
Takie warunki ułatwiają globalnym przedsiębiorstwom lokowanie produkcji bez konieczności tworzenia spółek joint venture z lokalnymi partnerami. Sprzyja to napływowi inwestycji, ale może ograniczać rozwój rodzimych przedsiębiorstw i transfer kompetencji, zwłaszcza gdy produkcja pozostaje pod pełną kontrolą zagranicznych właścicieli.
W sektorach strategicznych państwo zachowuje dominującą pozycję. W przedsiębiorstwach publicznych rząd musi posiadać co najmniej 51% kapitału lub prawo weta. Mechanizm ten umożliwia utrzymanie kontroli nad energetyką i infrastrukturą, lecz przy nieefektywnym zarządzaniu może ograniczać konkurencję i tempo modernizacji.
Instytucje finansowe i polityka makroekonomiczna
Narodowy Bank Kambodży odpowiada za utrzymanie stabilności monetarnej i kursowej. W 2023 roku średnia inflacja wyniosła 2,1% wobec 5,4% w 2022 roku. Spadek był związany między innymi z niższymi cenami paliw i żywności oraz stabilnym kursem walutowym.
Średni kurs wynosił około 4110 rieli za 1 USD, a pod koniec grudnia 2023 roku – 4081 rieli za 1 USD. Oznaczało to aprecjację riela o około 0,87% względem końca 2022 roku. Stabilność kursu ma duże znaczenie dla przedsiębiorstw eksportowych i inwestorów zagranicznych.
Podaż szerokiego pieniądza M2 wzrosła w 2023 roku o 12,5% wobec 8,2% rok wcześniej. Bank centralny kupił na rynku walutowym 573 mld rieli, czyli około 139,1 mln USD, oraz za pomocą instrumentów absorpcyjnych wycofał z obiegu 15,2 bln rieli, odpowiadających około 3,7 mld USD.
W 2023 roku bilans płatniczy wykazał nadwyżkę odpowiadającą około 0,7% PKB. Rezerwy walutowe wzrosły o 12,3%, do około 20 mld USD, co wystarczało na pokrycie mniej więcej siedmiu miesięcy importu dóbr i usług.
Stabilny kurs, umiarkowana inflacja i wysokie rezerwy walutowe stanowią ważne zabezpieczenie gospodarki przed wstrząsami zewnętrznymi. Międzynarodowy Fundusz Walutowy wskazuje jednak na ryzyka związane z koncentracją eksportu, wysokim poziomem prywatnego zadłużenia i podatnością sektora finansowego.
Rynek pracy, zasoby ludzkie i aspekty społeczne
Demografia i aktywność zawodowa
W 2021 roku populacja Kambodży w wieku 15–64 lat liczyła około 9 mln osób. Wskaźnik aktywności zawodowej wynosił 83,7%, w tym 78,9% wśród kobiet i 88,7% wśród mężczyzn. Stopa zatrudnienia osiągnęła 82,8%.
Stopa bezrobocia wynosiła około 1%, lecz nie świadczy to o wysokiej jakości wszystkich miejsc pracy. Wiele osób pracuje w sektorze nieformalnym lub nie wykorzystuje w pełni dostępnego czasu pracy. W 2019 roku niedostatecznego zatrudnienia czasowego doświadczało około 11% pracujących.
Wysoka aktywność zawodowa jest typowa dla gospodarek, w których duża część ludności utrzymuje się z rolnictwa, samozatrudnienia i drobnych usług. Szczególne znaczenie ma wysoka aktywność kobiet, wspierana między innymi przez rozwój sektora GFT. Dostęp do własnych dochodów może wzmacniać ich pozycję ekonomiczną oraz sprzyjać inwestycjom w zdrowie i edukację dzieci.
Nieformalność, zatrudnienie sektorowe i produktywność
Jedną z najważniejszych cech rynku pracy jest wysoki udział zatrudnienia nieformalnego. W 2019 roku dotyczył on około 80% wszystkich pracowników, a wśród kobiet sięgał 88%. Osoby te często pracują bez formalnych umów, ubezpieczenia społecznego i stabilnych warunków zatrudnienia.
Struktura zatrudnienia w 2021 roku przedstawiała się następująco:
| Sektor | Udział w zatrudnieniu ogółem | Udział wśród kobiet | Udział wśród mężczyzn |
|---|---|---|---|
| rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo | 39,1% | 36,4% | 42,4% |
| usługi | 35,1% | 38,7% | 32,8% |
| przemysł, w tym budownictwo | 27,0% | brak danych | brak danych |
Istotnym problemem pozostaje niska produktywność pracy. Porównanie regionalne dla 2020 roku pokazuje skalę różnic:
| Kraj | Produktywność na pracownika dziennie |
|---|---|
| Tajlandia | 14,78 USD |
| Indonezja | 12,04 USD |
| Filipiny | 9,83 USD |
| Wietnam | 6,58 USD |
| Kambodża | 2,89 USD |
Niska produktywność ogranicza możliwości wzrostu płac i utrzymania konkurencyjności, natomiast wysoka nieformalność utrudnia rozwój systemu zabezpieczenia społecznego. Poprawa sytuacji wymaga inwestycji w edukację, szkolnictwo zawodowe, technologie i infrastrukturę.
Warunki pracy w sektorze GFT i wymiar płciowy
Sektor GFT jest największym formalnym pracodawcą w kraju i podstawowym źródłem zatrudnienia przemysłowego dla kobiet. W 2022 roku pracowało w nim ponad 925 tys. osób, z których około 75,5% stanowiły kobiety. Dochody sektora pośrednio wspierały od 2,5 do 3 mln mieszkańców.
Branża mierzy się jednak z problemami dotyczącymi bezpieczeństwa, ochrony zdrowia, warunków zatrudnienia i wynagrodzeń. Program Better Factories Cambodia monitoruje zgodność przedsiębiorstw z normami Międzynarodowej Organizacji Pracy, w tym ryzyko pracy przymusowej i naruszania praw pracowniczych.
Sektor GFT wspiera ekonomiczną niezależność kobiet, ale jednocześnie koncentruje istotne ryzyka społeczne. Praca w fabrykach bywa obciążająca, wiąże się z długimi godzinami, stosunkowo niskimi płacami i ograniczonymi możliwościami awansu. Automatyzacja oraz przechodzenie do bardziej zaawansowanej produkcji mogą poprawić produktywność, lecz będą wymagały przekwalifikowania części pracowników.
Zasoby naturalne, rolnictwo towarowe i energetyka
Zasoby ziemi i struktura produkcji rolnej
Według Spisu Rolnego z 2023 roku Kambodża miała 1 849 804 gospodarstwa rolne, które użytkowały łącznie 3 181 906 hektarów ziemi. Spadek liczby gospodarstw i powierzchni gruntów względem 2013 roku może odzwierciedlać urbanizację, rozwój rynku nieruchomości oraz zmiany w strukturze własności.
Produkcja rolna jest zdominowana przez ryż, ale rośnie znaczenie upraw towarowych. Wśród upraw trwałych ważną rolę odgrywają mango, kokosy, banany, orzechy nerkowca i owoce chlebowca. Zróżnicowanie produkcji stwarza możliwości zwiększenia dochodów, szczególnie dzięki rozwojowi lokalnego przetwórstwa.
Kambodżańskie rolnictwo ma dwoisty charakter. Produkcja ryżu wspiera bezpieczeństwo żywnościowe i utrzymanie ludności wiejskiej, natomiast uprawy towarowe zwiększają udział gospodarstw w globalnych łańcuchach wartości. Jednocześnie narażają producentów na wahania światowych cen i ryzyko wynikające z monokultury.
Ekspansja upraw towarowych
W latach 2013–2023 powierzchnia upraw orzechów nerkowca wzrosła z 71 tys. do 370 tys. hektarów, manioku z 294 tys. do 420 tys. hektarów, a ryżu aromatycznego z 280 tys. do 465 tys. hektarów. Zmiany te wskazują na stopniowe przechodzenie od rolnictwa samozaopatrzeniowego do produkcji rynkowej.
Uprawy towarowe mogą zapewniać wyższe dochody niż tradycyjne zboża, ale zwiększają podatność gospodarstw na wahania cen, choroby roślin i zmiany klimatyczne. Koncentracja produkcji może również prowadzić do degradacji gleby i ograniczenia bioróżnorodności.
Skuteczna komercjalizacja rolnictwa wymaga rozwoju kilku powiązanych obszarów:
- informacji rynkowej – ułatwiającej podejmowanie decyzji produkcyjnych i sprzedażowych;
- doradztwa i finansowania – wspierających inwestycje oraz poprawę jakości produkcji;
- magazynowania i przetwórstwa – ograniczających straty i zwiększających wartość dodaną;
- transportu – umożliwiającego sprawne dotarcie do odbiorców krajowych i zagranicznych.
Struktura energetyczna i zależność od paliw kopalnych
Według Instytutu Ekonomiki Energii i Analiz Finansowych miks energetyczny Kambodży w 2023 roku wyglądał następująco:
| Źródło energii elektrycznej | Udział |
|---|---|
| elektrownie węglowe | około 45% |
| hydroelektrownie | około 44% |
| instalacje fotowoltaiczne | około 5% |
| pozostałe źródła, głównie import | około 6% |
Wzrost udziału węgla był związany między innymi z uruchomieniem w 2022 roku elektrowni o mocy 700 MW. Import tego surowca zwiększył się niemal piętnastokrotnie w ciągu dekady poprzedzającej 2022 rok, a jego wartość wzrosła z około 20 mln USD do około 555 mln USD.
Rosnąca zależność od importowanego węgla naraża gospodarkę na wahania cen paliw i zwiększa środowiskowe koszty produkcji energii.
Wysoki udział hydroenergetyki jest istotnym atutem, lecz wielkość produkcji zależy od warunków hydrologicznych. Rozwój energetyki węglowej zwiększa natomiast emisje gazów cieplarnianych i może utrudniać spełnianie standardów środowiskowych wymaganych przez międzynarodowych odbiorców.
Środowiskowe i społeczne konsekwencje modelu rozwoju
Rozwój przemysłu GFT wiąże się ze znacznym zużyciem wody, stosowaniem środków chemicznych i powstawaniem zanieczyszczeń. Branża jest także narażona na ryzyka społeczne dotyczące warunków zatrudnienia, praw pracowniczych i przejrzystości łańcuchów dostaw.
Przyszła konkurencyjność Kambodży będzie coraz silniej zależała od przestrzegania standardów środowiskowych, społecznych i ładu korporacyjnego. Globalni nabywcy coraz częściej wymagają ograniczania emisji, monitorowania dostawców i wykazywania zgodności z normami pracy. Niedostosowanie się do tych wymogów może utrudnić dostęp do rynków rozwiniętych.
Program Better Factories Cambodia jest przykładem inicjatywy wspierającej poprawę warunków pracy poprzez monitoring, publikowanie wyników i szkolenia dla przedsiębiorstw. W energetyce niezbędna jest natomiast ocena nowych inwestycji nie tylko pod względem bieżących kosztów, lecz także długoterminowego ryzyka związanego z transformacją energetyczną.
Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki
Przewagi strukturalne
Najważniejsze atuty Kambodży wynikają z połączenia cech demograficznych, otwartości gospodarczej i stabilności makroekonomicznej:
- młoda i liczna siła robocza – w 2021 roku aktywność zawodowa wynosiła 83,7%, a wśród kobiet 78,9%;
- wysoka otwartość handlowa – ułatwiająca udział w globalnych łańcuchach wartości;
- liberalny reżim inwestycyjny – umożliwiający pełną własność zagraniczną przedsiębiorstw w większości sektorów;
- członkostwo w ASEAN i WTO – wspierające dostęp do rynków regionalnych i światowych;
- stabilność makroekonomiczna – oparta na umiarkowanej inflacji, stabilnym kursie i wysokich rezerwach walutowych.
Połączenie otwartości handlowej, dostępnej siły roboczej i stabilności makroekonomicznej stanowi podstawę atrakcyjności inwestycyjnej Kambodży.
Kluczowe ograniczenia i ryzyka strukturalne
Najważniejsze bariery dalszego rozwoju obejmują:
- wąską bazę eksportową – sektor GFT odpowiadał za około 48% wartości eksportu w latach 2018–2022;
- niską produktywność pracy – wynoszącą w 2020 roku średnio 2,89 USD na pracownika dziennie;
- wysoką nieformalność zatrudnienia – dotyczącą około 80% pracowników i 88% pracujących kobiet;
- zależność od kapitału azjatyckiego – w 2023 roku około 90% napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych pochodziło z Chin, Tajwanu i Hongkongu;
- koncentrację importu – w 2024 roku Chiny odpowiadały za 46,8% importu dóbr;
- rosnące wykorzystanie węgla – odpowiadającego w 2023 roku za około 45% produkcji energii elektrycznej.
Koncentracja na odzieży, turystyce i budownictwie zwiększa podatność kraju na zmiany popytu, ceł, preferencji handlowych, przepływów kapitału oraz warunków logistycznych.
Potencjalne ścieżki transformacji strukturalnej
Utrzymanie wysokiego tempa rozwoju wymaga przejścia sektora odzieżowego od prostych operacji krojenia, szycia i wykańczania do projektowania, logistyki, zarządzania marką oraz bardziej zaawansowanej produkcji. Pozwoliłoby to zwiększyć część wartości dodanej pozostającą w kraju.
Najważniejsze kierunki transformacji obejmują:
- dywersyfikację przemysłu – rozwój produkcji wyrobów gumowych, elektroniki, rowerów i przetwórstwa rolno-spożywczego;
- podnoszenie kwalifikacji – inwestycje w edukację, szkolnictwo zawodowe i kompetencje technologiczne;
- modernizację logistyki – poprawę infrastruktury portowej, transportowej i magazynowej;
- formalizację zatrudnienia – rozszerzanie ochrony socjalnej i poprawę standardów pracy;
- transformację energetyczną – ograniczanie zależności od węgla oraz rozwój fotowoltaiki i innych odnawialnych źródeł energii;
- wzmacnianie instytucji – zwiększanie przejrzystości regulacji i zdolności państwa do długoterminowego planowania.
Przyszła stabilność kambodżańskiego modelu rozwoju zależy od zwiększania lokalnej wartości dodanej, dywersyfikacji eksportu, podnoszenia produktywności i ograniczania zależności od jednego źródła zagranicznego kapitału.