Gospodarka Kamerunu opiera się na obfitych zasobach naturalnych, jednak jej rozwój hamują utrwalone bariery strukturalne, niewystarczająca dywersyfikacja oraz nierówny podział korzyści ze wzrostu. Kraj należy do grupy państw o niższych średnich dochodach, a w 2023 r. liczył około 28,6 mln mieszkańców. Według Banku Światowego nominalny produkt krajowy brutto wyniósł wówczas 47,7 mld USD, natomiast w 2025 r. miał osiągnąć 58,93 mld USD.
Ponad jedna trzecia mieszkańców Kamerunu żyje poniżej krajowej granicy ubóstwa, a realny PKB per capita pozostaje wyraźnie niższy niż podczas boomu naftowego w połowie lat 80. XX wieku. Pokazuje to, jak trudno przełożyć bogactwo zasobów na trwały wzrost dochodów ludności. Kameruński model rozwoju nadal opiera się na eksporcie surowców i podstawowych produktów rolnych, dużej roli państwa oraz ograniczonej konkurencyjności sektora prywatnego. Sprzyja to umiarkowanemu, lecz mało inkluzywnemu wzrostowi gospodarczemu.
Historyczne tło gospodarki i ewolucja modelu rozwoju
Dziedzictwo kolonialne i pierwsze lata niepodległości
Współczesny Kamerun powstał z połączenia byłych terytoriów kolonialnych zarządzanych przez Francję i Wielką Brytanię. Od początku XX wieku jego gospodarka opierała się na plantacyjnej produkcji kawy, kakao, bananów i oleju palmowego oraz na eksploatacji drewna tropikalnego. Towary te trafiały przede wszystkim na rynki europejskie.
W okresie kolonialnym rozbudowano infrastrukturę portową wokół Douali oraz linie kolejowe łączące regiony produkcyjne z wybrzeżem. W ten sposób powstały główne osie geograficzne dzisiejszej gospodarki eksportowej.
Po uzyskaniu niepodległości w 1960 r. państwo stopniowo przejmowało kontrolę nad kluczowymi gałęziami gospodarki, szczególnie rolnictwem i sektorem naftowym. Powstawały przedsiębiorstwa państwowe odpowiedzialne za skup, przetwórstwo i eksport najważniejszych produktów.
Kolonialno-plantacyjny model rozwoju trwale ukształtował strukturę produkcji i handlu Kamerunu. Kakao, kawa, drewno oraz produkty wytwarzane z oleju palmowego nadal pozostają ważnymi źródłami wpływów eksportowych, a aktywność gospodarcza koncentruje się wokół portów i głównych szlaków transportowych.
Dziedzictwo kolonialne utrwaliło również podział między obszarami powiązanymi z gospodarką światową a rozległymi regionami wiejskimi, w których dominuje rolnictwo na własne potrzeby i ograniczony dostęp do usług publicznych. Podział ten bezpośrednio wpływa na współczesne, przestrzenne zróżnicowanie ubóstwa.
Boom naftowy i jego długotrwałe skutki
Odkrycie i eksploatacja ropy naftowej w latach 70. i 80. XX wieku zwiększyły znaczenie Kamerunu jako producenta węglowodorów w regionie CEMAC. Według danych francuskiego Ministerstwa Gospodarki i Finansów w 1985 r. produkcja ropy sięgała około 180 tys. baryłek dziennie.
W połowie lat 80. PKB per capita osiągnął poziom, którego kraj nie zdołał później trwale odzyskać. W 1986 r. wynosił około 1980 USD, natomiast w 2024 r. około 1467 USD. Boom naftowy umocnił także rolę sektora surowcowego w finansach publicznych. Jeszcze w 2022 r. sektor naftowy odpowiadał za około 4% PKB i 15% dochodów fiskalnych.
W kolejnych dekadach wydobycie stopniowo malało. W 2024 r. wynosiło około 58 tys. baryłek dziennie, co odzwierciedla wyczerpywanie się eksploatowanych złóż. Spadek produkcji, któremu nie towarzyszyła pełna dywersyfikacja dochodów, skłonił władze do wspierania leśnictwa, produkcji LNG i rolnictwa eksportowego.
Boom naftowy ukształtował oczekiwania wobec państwa jako dystrybutora renty surowcowej. Osłabił również bodźce do budowy systemu podatkowego opartego na szerokiej bazie pozanaftowej oraz wzmocnił pozycję przedsiębiorstw państwowych. Kamerun nadal korzysta z infrastruktury i instytucji powstałych w epoce naftowej, ale musi dostosować gospodarkę do malejącego znaczenia ropy.
Liberalizacja i integracja regionalna
Od lat 90. Kamerun stopniowo liberalizował gospodarkę i handel, jednocześnie pogłębiając integrację w ramach Wspólnoty Gospodarczej i Monetarnej Afryki Środkowej, czyli CEMAC. Według szacunków z 2022 r. kraj odpowiada za ponad 40% PKB wspólnoty i ponad 60% jej rezerw walutowych. Czyni go to największą gospodarką oraz jednym z głównych filarów regionalnej unii monetarnej.
Wspólna waluta, frank CFA emitowany przez Bank Państw Afryki Środkowej, zapewnia stabilny reżim kursowy powiązany z euro. Ogranicza jednak możliwość prowadzenia niezależnej polityki pieniężnej i reagowania na szoki specyficzne dla krajowej gospodarki.
Liberalizacja handlu przebiegała nierównomiernie. W 2023 r. prosta średnia stawka celna stosowana zgodnie z klauzulą największego uprzywilejowania wynosiła 18,1%, a średnia ważona wartością handlu 13,6%. Jedynie 0,7% importu było objęte stawką zerową.
Kamerun pozostaje gospodarką hybrydową: formalnie rynkową i otwartą na sektor prywatny, ale nadal charakteryzującą się silną kontrolą państwa, protekcjonizmem i zależnością od surowców.
Współczesne strategie rozwoju
Kamerun przyjął Narodową Strategię Rozwoju NDS30, która określa cele wzrostu gospodarczego i transformacji strukturalnej do 2030 r. Powstały również strategie dotyczące lasów, klimatu, finansowania ryzyka katastroficznego i włączenia finansowego.
Najważniejsze kierunki reform obejmują:
- gospodarkę leśną – wdrażanie systemu informacji leśnej drugiej generacji SIGIF2, który ma poprawić identyfikowalność drewna, zgodność z regulacjami i pobór dochodów publicznych;
- włączenie finansowe – realizację strategii na lata 2023–2027, mającej zwiększyć dostęp ludności i przedsiębiorstw do formalnych usług finansowych;
- finanse publiczne – rozwój rynku wtórnego długu publicznego oraz poprawę przejrzystości sektora wydobywczego;
- przedsiębiorstwa państwowe – reformy zarządzania, których celem jest ograniczenie ryzyka fiskalnego i podniesienie efektywności.
Strategie te świadczą o próbie odejścia od prostego modelu eksploatacji zasobów. Coraz większe znaczenie zyskują zarządzanie kapitałem naturalnym, rozwój sektora finansowego i wzmacnianie instytucji fiskalnych. Rezultaty pozostają jednak ograniczone, czego przejawami są stagnacja ubóstwa, niska złożoność eksportu oraz utrzymujące się bariery infrastrukturalne.
Struktura sektorowa gospodarki Kamerunu
Ogólny obraz sektorów gospodarki
Gospodarka Kamerunu jest jedną z najbardziej zdywersyfikowanych w Afryce Środkowej, choć nadal duże znaczenie mają działalności oparte na zasobach naturalnych. Według danych francuskiego Ministerstwa Gospodarki i Finansów w 2024 r. sektor usług odpowiadał za około 54% PKB, sektor wtórny za około 25% PKB, a sektor pierwotny za około 17% PKB. Sama produkcja rolna stanowiła prawie 10% PKB.
Struktura ta pokazuje, że Kamerun przekształcił się z gospodarki typowo rolniczo-surowcowej w gospodarkę usługowo-przemysłową. Nie osiągnął jednak poziomu dywersyfikacji charakterystycznego dla państw o wyższych dochodach.
Udział rolnictwa w zatrudnieniu jest znacznie większy niż jego udział w PKB, co świadczy o niskiej produktywności pracy na wsi i koncentracji bardziej produktywnych miejsc pracy w miastach.
Sektor pierwotny – rolnictwo, leśnictwo i surowce
Rolnictwo jest jednym z głównych filarów gospodarki Kamerunu. Najważniejsze gałęzie obejmują produkcję kakao, bawełny, bananów, oleju palmowego i kauczuku. Istotne znaczenie mają również kawa, kukurydza i maniok, które zapewniają gospodarstwom domowym dochody, żywność oraz wpływy eksportowe.
Ważną rolę odgrywa leśnictwo. Według FAO w 2020 r. lasy zajmowały około 22 mln ha, czyli niemal połowę powierzchni kraju. Sektor leśno-drzewny, obejmujący produkcję drewna i gospodarkę łowiecką, generuje około 4% PKB i jest trzecim pod względem wielkości źródłem dochodów państwa po rolnictwie i sektorze naftowym.
Sektor węglowodorów odpowiadał w 2024 r. za około 3,6% PKB, wobec 6,7% w 2015 r. Spadek ten wynika z malejącej produkcji ropy i gazu. Mimo ograniczonego udziału w całej gospodarce węglowodory nadal mają duże znaczenie dla budżetu państwa.
Dochody wielu gospodarstw domowych są uzależnione od cen kilku produktów rolnych i surowców na rynkach światowych. Zapewnia to możliwości finansowania inwestycji, ale jednocześnie zwiększa podatność na wahania cen, zmiany klimatyczne i degradację środowiska.
Sektor wtórny – przemysł przetwórczy, budownictwo i energetyka
Sektor wtórny jest stosunkowo zdywersyfikowany, lecz koncentruje się na tradycyjnych branżach o niewielkiej wartości dodanej. Przemysł przetwórczy obejmuje przede wszystkim produkcję napojów, cukru, oleju roślinnego, cementu i wyrobów z drewna, a także przetwórstwo kakao i kawy. Ważne są również produkcja LNG i budownictwo.
Kluczową rolę odgrywa energetyka, która boryka się z niedoinwestowaniem, niedoborami mocy i przerwami w dostawach. Problemy te zwiększają koszty prowadzenia działalności i ograniczają konkurencyjność przemysłu.
Kamerun przeszedł pierwszą fazę industrializacji, ale nie rozwinął szerokiej bazy przemysłów średnio- i wysokotechnologicznych. Dominacja branż powiązanych z lokalnymi surowcami ogranicza zdolność do tworzenia bardziej zaawansowanych łańcuchów wartości.
Przemysł ma dostęp do surowców, lecz jego rozwój hamują droga i zawodna energia, niewystarczająca infrastruktura transportowa oraz otoczenie instytucjonalne niesprzyjające inwestycjom.
Sektor usług – telekomunikacja, transport, handel i finanse
Sektor usług jest największym składnikiem gospodarki i odpowiada za około 54% PKB. Obejmuje telekomunikację, transport, handel, hotelarstwo, gastronomię, usługi finansowe, administrację publiczną, edukację i ochronę zdrowia.
Wskaźnik kapitału ludzkiego Kamerunu wynosi około 0,4 i pozostaje niższy niż w wielu państwach o podobnym poziomie dochodu. Pośrednio odzwierciedla to ograniczoną jakość usług edukacyjnych i zdrowotnych.
W sektorze finansowym prowadzone są reformy obejmujące krajowy rejestr kredytowy, cyfryzację rejestrów gruntów, wzmacnianie funduszu depozytów i konsygnacji oraz rozwój rynku wtórnego obligacji. Mimo tych działań sektor finansowy pozostaje płytki, a wiele osób i przedsiębiorstw, szczególnie małych i średnich, działa poza formalnym systemem bankowym.
Sektor usług łączy nowoczesne, szybko rozwijające się segmenty, takie jak telekomunikacja, z tradycyjnymi usługami o niskiej produktywności. Taka struktura pogłębia nierówności dochodowe i różnice w dostępie do możliwości rozwojowych.
Porównanie struktury sektorowej PKB
Najważniejsze dane dotyczące udziału poszczególnych sektorów w gospodarce przedstawiają się następująco:
| Sektor | Udział w PKB w 2024 r. | Charakterystyka |
|---|---|---|
| Sektor pierwotny | około 17% | Rolnictwo, leśnictwo i wydobycie surowców |
| Rolnictwo | prawie 10% | Kakao, bawełna, banany, olej palmowy i kauczuk |
| Sektor wtórny | około 25% | Przemysł przetwórczy, budownictwo, energetyka i węglowodory |
| Węglowodory | około 3,6% | Spadek z 6,7% PKB w 2015 r. |
| Sektor usług | około 54% | Telekomunikacja, transport, handel, finanse i turystyka |
Struktura gospodarki jest stosunkowo zrównoważona, ale nie przekłada się na szybki wzrost produktywności i dochodów. Wynika to z barier infrastrukturalnych, instytucjonalnych i edukacyjnych oraz ze znacznego udziału działalności o niskiej wartości dodanej.
Handel zagraniczny i integracja z gospodarką światową
Struktura eksportu – dominacja surowców
Eksport Kamerunu jest zdominowany przez produkty nieprzetworzone lub słabo przetworzone. Około 85% jego wartości przypada na ropę naftową, kakao, drewno, LNG, bawełnę i inne towary o niskim stopniu przetworzenia.
Udział eksportu towarów w PKB spadł z około 19,1% w 2012 r. do 13,2% w 2024 r. Jednocześnie w ciągu dwóch dekad Kamerun przesunął się z 94. na 120. miejsce w rankingu złożoności gospodarczej. Oznacza to malejącą różnorodność i złożoność eksportu.
Dominacja surowców utrwala mechanizm pułapki surowcowej. Państwo uzyskuje dochody z kilku kluczowych produktów, ale nie rozwija w wystarczającym stopniu zaawansowanych gałęzi przemysłu. Zwiększa to podatność gospodarki na wahania cen kakao, ropy, drewna i bawełny.
Struktura importu – zależność od dóbr inwestycyjnych
W 2023 r. wartość importu Kamerunu wyniosła około 8,30 mld USD, podczas gdy eksport osiągnął około 4,97 mld USD. Kraj jest uzależniony od importu maszyn, urządzeń, produktów chemicznych, dóbr inwestycyjnych i części żywności.
Połączenie eksportu surowców z dużym zapotrzebowaniem na dobra kapitałowe i konsumpcyjne prowadzi do strukturalnego deficytu handlowego. Wymusza to korzystanie z napływu kapitału zagranicznego, rezerw walutowych lub zadłużenia.
Dopóki produkcja nie przesunie się w stronę bardziej złożonych i konkurencyjnych towarów eksportowych, deficyt handlowy pozostanie trwałym elementem modelu gospodarczego Kamerunu.
Geografia handlu – główni partnerzy
W 2023 r. najważniejszym partnerem handlowym Kamerunu była Unia Europejska. Odpowiadała za około 26,5% importu, o wartości około 2,20 mld USD, oraz za 51,1% eksportu, o wartości około 2,54 mld USD.
Najważniejsi dostawcy towarów do Kamerunu to:
- Unia Europejska – około 26,5% importu;
- Chiny – około 19% importu, o wartości blisko 1,57 mld USD;
- Indie – około 11,6% importu;
- Stany Zjednoczone – około 4,8% importu;
- Zjednoczone Emiraty Arabskie – około 2,5% importu.
Koncentracja eksportu na rynku Unii Europejskiej odzwierciedla historyczne powiązania oraz utrwalone relacje handlowe. Rosnąca rola Chin i Indii pokazuje natomiast przesunięcie zakupów dóbr inwestycyjnych i konsumpcyjnych w kierunku Azji.
Kamerun sprzedaje głównie surowce i produkty rolne, a kupuje maszyny, technologie oraz bardziej przetworzone dobra. Taki układ utrwala jego pozycję jako dostawcy produktów o niskiej wartości dodanej.
Reżim taryfowy i bariery handlowe
W 2023 r. prosta średnia stawka celna stosowana zgodnie z klauzulą największego uprzywilejowania wynosiła 18,1%, a średnia ważona wartością handlu 13,6%. Tylko 0,7% importu korzystało ze stawki zerowej.
Średnia związana stawka celna, czyli maksymalny poziom zadeklarowany w WTO, wynosiła około 79,9%, przy objęciu zobowiązaniami zaledwie 14% pozycji taryfowych. Daje to władzom znaczne możliwości kształtowania polityki celnej.
Wysokie stawki mają chronić krajowy przemysł i rolnictwo przed konkurencją zagraniczną. Jednocześnie podnoszą ceny dóbr inwestycyjnych, technologii i produktów konsumpcyjnych. Bez reform zwiększających produktywność i poprawiających jakość instytucji protekcjonizm może ograniczać rozwój zamiast go wspierać.
Zasoby naturalne, środowisko i gospodarka leśna
Kapitał naturalny i majątek narodowy
Łączna wartość majątku narodowego Kamerunu wzrosła z około 311 mld USD w 1995 r. do około 553 mld USD w 2020 r. Jednocześnie wartość majątku przypadająca na mieszkańca spadła o około 11%. Oznacza to, że przyrost majątku był wolniejszy niż wzrost liczby ludności.
W latach 2010–2020 wskaźnik skorygowanych oszczędności netto pozostawał umiarkowanie ujemny. Zużycie zasobów naturalnych nie było więc w pełni rekompensowane inwestycjami w kapitał ludzki, infrastrukturę i inne trwałe aktywa.
Choć majątek Kamerunu rośnie nominalnie, kraj może ubożeć w przeliczeniu na mieszkańca, jeżeli eksploatacja zasobów przewyższa tempo tworzenia nowego kapitału.
Lasy jako zielone złoto
Kamerun ma drugą co do wielkości powierzchnię lasów w basenie Konga. W 2020 r. zajmowały one około 22 mln ha, czyli niemal połowę powierzchni państwa.
W ramach stałego majątku leśnego funkcjonowało 120 jednostek zarządzania lasami, 53 rezerwaty leśne, 37 obszarów chronionych, 67 obszarów łowieckich oraz 72 lasy komunalne. Łącznie obejmowały one około 19,95 mln ha. Niestały majątek leśny obejmował między innymi 686 lasów wspólnotowych o powierzchni około 2,36 mln ha.
Lasy pełnią kilka kluczowych funkcji:
- ekonomiczną – dostarczają drewna, wpływów podatkowych i miejsc pracy;
- społeczną – stanowią źródło utrzymania dla lokalnych społeczności;
- klimatyczną – magazynują znaczne ilości węgla;
- przyrodniczą – chronią bioróżnorodność basenu Konga.
Określenie lasów mianem zielonego złota podkreśla ich potencjał dochodowy, ale również konieczność zrównoważonego gospodarowania. Nadmierna wycinka może przynieść krótkoterminowe korzyści kosztem przyszłych dochodów i bezpieczeństwa ekologicznego.
Degradacja środowiska i wylesianie
W latach 2010–2020 Kamerun tracił średnio około 56 tys. ha lasów rocznie. W ciągu dekady ubyło około 1,53 mln ha pokrywy drzewnej, czyli około 4,9% jej pierwotnej powierzchni. Przyrost wynikający z zalesiania lub naturalnej odnowy wyniósł jedynie około 65,1 tys. ha.
Wylesianie jest skutkiem komercyjnej wycinki, ekspansji rolnictwa, inwestycji infrastrukturalnych i nielegalnej eksploatacji. W krótkiej perspektywie zwiększa dochody z drewna i udostępnia grunty rolne, lecz w długim okresie prowadzi do utraty kapitału naturalnego.
Odpowiedzią władz jest rozwój systemów kontroli, takich jak SIGIF2, oraz udział w międzynarodowych inicjatywach odtwarzania krajobrazu leśnego. Kamerun zadeklarował odnowienie około 12 mln ha zdegradowanych gruntów do 2030 r., choć stopień realizacji tego celu pozostaje trudny do oceny.
Zasoby mineralne i energetyczne
Oprócz ropy i gazu Kamerun posiada złoża boksytu, żelaza i innych rud mineralnych. Ich wykorzystanie może wspierać dywersyfikację eksportu, jednak szczegółowe dane dotyczące skali eksploatacji są ograniczone.
Sektor naftowy nadal odgrywa dużą rolę fiskalną. W 2022 r. odpowiadał za około 15% dochodów budżetowych przy udziale w PKB wynoszącym około 4%. Ma więc duże znaczenie dla finansów publicznych, chociaż tworzy stosunkowo niewiele miejsc pracy i pozostaje słabo powiązany z resztą gospodarki.
Malejące wydobycie ropy zwiększa potrzebę poprawy ściągalności podatków pozanaftowych, reformy subsydiów paliwowych oraz rozwoju nowych źródeł dochodów związanych z gazem, górnictwem i gospodarką leśną.
Instytucje gospodarcze, polityka publiczna i dług
System fiskalny i struktura długu publicznego
Na koniec 2024 r. całkowity dług sektora instytucji rządowych wynosił około 43,4% PKB. Dług zewnętrzny stanowił około 29% PKB, a krajowy około 14,4% PKB.
Dług zewnętrzny odpowiadał za około 63% całego zadłużenia i miał wartość blisko 9 bln franków CFA, czyli mniej więcej 27% PKB. Jego struktura przedstawiała się następująco:
- wierzyciele wielostronni – około 54,6% długu zewnętrznego;
- wierzyciele bilateralni – około 30,3% długu zewnętrznego;
- wierzyciele komercyjni – około 15,2% długu zewnętrznego.
Choć nominalny poziom długu pozostaje możliwy do obsługi, relacja płatności odsetkowych i rat do eksportu oraz dochodów budżetowych przekracza wartości uznawane za bezpieczne. W 2026 r. obsługa długu miała pochłaniać około jednej trzeciej wydatków publicznych, wobec niespełna 10% w 2013 r.
Największym problemem nie jest wyłącznie wysokość zadłużenia, lecz rosnący koszt jego obsługi, który ogranicza środki na edukację, ochronę zdrowia, pomoc społeczną i inwestycje.
Polityka podatkowa, subsydia i przejrzystość
Koszt subsydiów paliwowych spadł z około 4% PKB w 2022 r. do poniżej 1% PKB w 2024 r. Było to możliwe dzięki podwyżkom cen paliw i reformom mechanizmów cenowych. Rozważane jest również wprowadzenie automatycznego mechanizmu ustalania cen.
Ograniczenie subsydiów może zmniejszyć presję na budżet i uwolnić środki na pomoc społeczną oraz inwestycje. W krótkim okresie wiąże się jednak ze wzrostem kosztów życia i ryzykiem napięć społecznych.
Władze wprowadzają jednolity rachunek skarbowy oraz przenoszą dochody Narodowej Korporacji Węglowodorów bezpośrednio do budżetu centralnego. Działania te mają ograniczyć operacje pozabudżetowe, poprawić planowanie wydatków i zwiększyć przejrzystość finansów publicznych.
Instytucje monetarne i sektor finansowy
Kamerun należy do CEMAC i posługuje się frankiem CFA emitowanym przez Bank Państw Afryki Środkowej. Polityka monetarna jest prowadzona regionalnie, dlatego kraj nie dysponuje niezależną polityką pieniężną.
Unia monetarna zapewnia stabilność kursową i ogranicza ryzyko gwałtownych kryzysów walutowych. Jednocześnie zmniejsza elastyczność reagowania na krajowe problemy gospodarcze za pomocą stóp procentowych lub kursu walutowego.
Sektor finansowy pozostaje płytki, a dostęp prywatnych przedsiębiorstw do kredytu jest ograniczony. Najważniejsze bariery to silna obecność państwa w bankowości, słabo rozwinięty rynek wtórny długu oraz trudności z ustanawianiem zabezpieczeń kredytowych.
Reformy obejmują tworzenie rejestru kredytowego, cyfryzację rejestrów gruntów, rozwój rynku obligacji oraz zwiększanie dostępu inwestorów indywidualnych do instrumentów finansowych za pośrednictwem platform cyfrowych.
Zarządzanie przedsiębiorstwami państwowymi
Przedsiębiorstwa państwowe mają silną pozycję w energetyce, sektorze naftowym, transporcie i finansach. Ich zadłużenie oraz niska efektywność stanowią zagrożenie dla stabilności fiskalnej. Trwa restrukturyzacja części podmiotów, w tym rafinerii SONARA, lecz proces ten napotyka opóźnienia i bariery techniczne.
Kamerun podejmuje działania na rzecz zwiększenia przejrzystości sektora wydobywczego. Obejmują one wdrażanie standardów Inicjatywy Przejrzystości w Branżach Wydobywczych, prowadzenie rejestru beneficjentów rzeczywistych i publikowanie kontraktów naftowych.
Poprawa ładu korporacyjnego przedsiębiorstw państwowych jest niezbędna, aby państwo mogło skoncentrować się na roli regulatora i dostawcy dóbr publicznych, zamiast bezpośrednio kontrolować znaczną część produkcji.
Rynek pracy, kapitał ludzki i ubóstwo
Demografia i urbanizacja
Populacja Kamerunu wynosiła około 27,9 mln osób w 2022 r. i 28,6 mln w 2023 r. Wysoki przyrost naturalny zwiększa presję na system edukacji, ochronę zdrowia, rynek pracy i infrastrukturę.
Liczba osób żyjących poniżej krajowej granicy ubóstwa wzrosła z około 6,2 mln w 2001 r. do około 10,3 mln w 2021 r., czyli o 66%. Nawet gdy PKB rośnie, wzrost dochodu na mieszkańca pozostaje zbyt mały, aby zdecydowanie poprawić poziom życia.
Urbanizacja prowadzi do koncentracji ludności w Douali, Jaunde i innych miastach. Powstają tam nowe możliwości gospodarcze, ale znaczna część aktywności pozostaje nieformalna. Kontrast między miastami a ubogimi obszarami wiejskimi jest jednym z najważniejszych wymiarów nierówności w Kamerunie.
Edukacja, zdrowie i kapitał ludzki
Wskaźnik zapisów brutto do szkół podstawowych wynosił około 105,7% w 2022 r. i 110,7% w 2023 r. Wartości przekraczające 100% wynikają między innymi z powtarzania klas oraz uczęszczania do szkół dzieci młodszych lub starszych niż oficjalny wiek dla danego poziomu edukacji.
Średnia długość życia przy urodzeniu wynosiła około 60,8 lat w 2022 r. i 61 lat w 2023 r. Mimo stopniowej poprawy pozostaje niska w porównaniu z wieloma państwami o podobnym poziomie dochodu.
Wskaźnik kapitału ludzkiego na poziomie około 0,4 świadczy o poważnych ograniczeniach w edukacji i ochronie zdrowia. Szeroki dostęp do szkół podstawowych nie oznacza automatycznie wysokiej jakości nauczania.
Najważniejsze problemy systemu edukacji to:
- liczne klasy i niewystarczająca liczba nauczycieli,
- braki materiałów dydaktycznych,
- nierówny dostęp do edukacji średniej,
- ograniczona ciągłość kształcenia.
Niski poziom kapitału ludzkiego zmniejsza produktywność pracy i utrudnia gospodarce przyswajanie bardziej zaawansowanych technologii.
Ubóstwo, nierówności i polityka społeczna
Odsetek mieszkańców żyjących poniżej krajowej granicy ubóstwa spadł z około 40,2% w 2001 r. do 37,7% w 2021 r. Oznacza to poprawę zaledwie o 2,5 punktu procentowego w ciągu dwóch dekad.
Według międzynarodowych progów ubóstwa w 2023 r. około 23% ludności żyło za mniej niż 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 r. Poniżej progu 3,65 USD znajdowało się około 46,7% mieszkańców, a poniżej 6,85 USD około 76%.
Współczynnik Giniego wynosił około 46,6 w 2022 r. i 42,2 w 2023 r. Mimo oznak poprawy nierówności dochodowe pozostają wysokie.
Wydatki na pomoc społeczną stanowią zaledwie około 0,10% PKB, czyli są mniej więcej dziesięciokrotnie niższe od średniej regionalnej. Ponad 95% finansowania programów ochrony socjalnej w latach 2013–2018 pochodziło ze środków Banku Światowego.
Wzrost gospodarczy nie przekłada się w wystarczającym stopniu na redukcję ubóstwa. Wynika to z koncentracji wzrostu w kapitałochłonnych sektorach, niskiej jakości usług publicznych, ograniczonego włączenia finansowego i słabo rozwiniętego systemu zabezpieczenia społecznego.
Rynek pracy – zatrudnienie i nieformalność
Modelowa stopa bezrobocia według szacunków Międzynarodowej Organizacji Pracy wynosiła w 2025 r. około 3,6%. Niski wskaźnik nie oznacza jednak dobrej sytuacji na rynku pracy. Znaczna część zatrudnienia ma charakter nieformalny, niskopłatny i niestabilny.
Rynek pracy jest dualistyczny. Stosunkowo niewielki segment obejmuje formalne i lepiej płatne miejsca pracy w administracji, przedsiębiorstwach państwowych oraz nowoczesnych usługach. Większość zatrudnionych działa natomiast w rolnictwie, drobnym handlu, mikroprzedsiębiorstwach i innych formach nieformalnej aktywności.
Taka struktura ogranicza wpływy podatkowe, utrudnia rozwój ubezpieczeń społecznych i utrwala nierówności. Jej zmiana wymaga rozwoju edukacji zawodowej, finansowania małych przedsiębiorstw i systemów zabezpieczenia społecznego.
Atuty i ograniczenia modelu rozwoju
Atuty – zasoby, pozycja regionalna i zróżnicowanie sektorów
Kamerun dysponuje znacznymi zasobami lasów, gruntów rolnych, ropy, gazu i minerałów. Rolnictwo dostarcza szerokiej gamy produktów eksportowych, a sektor naftowy nadal zapewnia istotne dochody fiskalne.
Jako największa gospodarka CEMAC Kamerun odpowiada za ponad 40% PKB regionu i ponad 60% jego rezerw walutowych. Daje mu to pozycję regionalnego lidera oraz potencjał do rozwoju funkcji handlowych, transportowych i finansowych.
Gospodarka jest bardziej zróżnicowana sektorowo niż w wielu innych państwach surowcowych. Duży udział usług, znaczący sektor przemysłowy i ważne rolnictwo zapewniają pewną odporność na problemy pojedynczych branż.
Kamerun ma potencjał do przejścia od modelu surowcowego do bardziej złożonej gospodarki, jeśli dochody z zasobów zostaną przeznaczone na infrastrukturę, kapitał ludzki i rozwój instytucji rynkowych.
Ograniczenia – infrastruktura, zarządzanie i eksport
Najważniejsze bariery rozwoju obejmują:
- energetykę – słabą jakość sieci i częste przerwy w dostawach prądu;
- transport – niedostatecznie rozwiniętą sieć dróg i wysokie koszty logistyki;
- cyfryzację – ograniczony dostęp do szybkiego i niezawodnego internetu;
- zarządzanie publiczne – opóźnienia w realizacji inwestycji i niewystarczającą przejrzystość finansów;
- sektor państwowy – niską efektywność części przedsiębiorstw i związane z nią ryzyko fiskalne.
Do słabości instytucjonalnych należą również zagrożenia związane z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu. Kamerun znalazł się na szarej liście Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy, choć prowadzi działania naprawcze.
Spadek z 94. na 120. miejsce w indeksie złożoności gospodarczej potwierdza, że struktura eksportu staje się mniej różnorodna i zaawansowana. Kraj nadal koncentruje się na produktach o niskiej wartości dodanej i wysokiej zmienności cen.
Kamerun osiągnął etap, na którym prosta eksploatacja surowców nie wystarcza do utrzymania szybkiego wzrostu, ale nie stworzył jeszcze infrastruktury, instytucji i kapitału ludzkiego potrzebnych gospodarce o wyższej produktywności.
Społeczne konsekwencje ograniczeń
Stagnacja ubóstwa i utrwalone nierówności są bezpośrednimi skutkami ograniczeń strukturalnych. Niedostateczna redystrybucja dochodów z sektora surowcowego, niskie wydatki na pomoc społeczną oraz ograniczona jakość usług publicznych sprawiają, że korzyści ze wzrostu koncentrują się w wąskich grupach społeczeństwa.
Gospodarkę Kamerunu można określić jako rosnącą, ale mało inkluzywną. PKB się zwiększa, lecz dochody i możliwości rozwojowe są nierówno rozdzielane. Słabo rozwinięte mechanizmy ochrony społecznej sprawiają, że nawet umiarkowane wstrząsy, takie jak susze, spadki cen surowców lub lokalne konflikty, mogą prowadzić do wzrostu ubóstwa.
Regionalne zróżnicowanie rozwoju
Podział między miastem a wsią
Ubóstwo w Kamerunie jest nierównomiernie rozmieszczone geograficznie. Jego poziom jest znacznie wyższy na obszarach wiejskich niż w miastach. Szczególnie trudna sytuacja występuje w północnych regionach kraju, bardziej narażonych na susze, konflikty i niedobory infrastruktury.
Regiony mające dostęp do żyznych gleb, lasów, portów i głównych dróg mogą rozwijać rolnictwo towarowe, przetwórstwo oraz usługi. Obszary peryferyjne pozostają natomiast zależne od rolnictwa na własne potrzeby i są bardziej podatne na zmiany klimatyczne oraz zagrożenia bezpieczeństwa.
Skuteczna polityka publiczna powinna odpowiadać na te różnice poprzez:
- inwestycje infrastrukturalne w regionach peryferyjnych,
- rozwój rolnictwa odpornego na zmiany klimatu,
- poprawę dostępu do edukacji i ochrony zdrowia,
- celowane programy pomocy społecznej.
Konflikty i ich wpływ na gospodarkę
Kamerun jest klasyfikowany jako państwo dotknięte kruchością i konfliktami. Problemy bezpieczeństwa występują między innymi na obszarach przygranicznych oraz w regionach anglojęzycznych.
Konflikty zakłócają produkcję rolną i świadczenie usług, utrudniają realizację inwestycji oraz prowadzą do migracji ludności. Mogą powodować porzucanie upraw, niszczenie infrastruktury i spadek zaufania inwestorów.
Rozwój gospodarczy Kamerunu pozostaje nierówny i podatny na wstrząsy. W niektórych regionach wzrost może zostać łatwo zahamowany przez pogorszenie bezpieczeństwa, szczególnie jeśli instytucje państwowe nie dysponują skutecznymi mechanizmami zapobiegania konfliktom, ochrony ludności i odbudowy lokalnej gospodarki.