Gospodarka Lesotho opiera się na ścisłych powiązaniach z Republiką Południowej Afryki, eksploatacji kilku strategicznych zasobów oraz dochodach publicznych pochodzących ze źródeł zewnętrznych. Profil ekonomiczny tej górzystej monarchii konstytucyjnej kształtują przede wszystkim migracja zarobkowa, członkostwo w unii celnej, przemysł tekstylno-odzieżowy, wydobycie diamentów i wykorzystanie zasobów wodnych.
Mimo dużej roli sektora publicznego i rozbudowanych programów socjalnych Lesotho pozostaje krajem o niskim dochodzie na mieszkańca, wysokim bezrobociu i znacznych nierównościach społecznych.
Kontekst historyczny i geograficzny gospodarki Lesotho
Położenie, ustrój i demografia
Lesotho jest niewielkim, górzystym państwem śródlądowym w południowej Afryce, całkowicie otoczonym przez Republikę Południowej Afryki. Według szacunków Banku Światowego populacja kraju wynosi około 2,4 mln mieszkańców. Międzynarodowy Fundusz Walutowy podawał wartości od 2,387 do 2,394 mln mieszkańców w latach 2025–2026.
Niewielka liczba ludności oznacza ograniczony rynek wewnętrzny. Z tego względu rozwój kraju jest silnie uzależniony od eksportu, przepływów zagranicznych oraz integracji regionalnej.
Lesotho jest monarchią konstytucyjną. Król pełni głównie funkcje ceremonialne, natomiast władza wykonawcza należy do rządu i premiera. Kraj uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1966 r. Od tego czasu zachował zasadnicze ramy instytucjonalne, choć jego historia polityczna obejmuje również okresy napięć i niestabilności.
Bank Światowy klasyfikuje Lesotho jako gospodarkę o niższym średnim dochodzie. W 2025 r. dochód narodowy brutto na mieszkańca, liczony metodą Atlasu, wynosił około 1180 USD. To niski poziom na tle wielu innych państw należących do tej samej grupy dochodowej.
Górzyste ukształtowanie terenu i brak dostępu do morza podnoszą koszty transportu, handlu oraz budowy infrastruktury. Jednocześnie położenie wewnątrz RPA zapewnia Lesotho bezpośredni dostęp do największej i najbardziej rozwiniętej gospodarki regionu.
Historyczne filary modelu rozwoju
Historyczny model gospodarczy Lesotho opiera się na trzech głównych filarach:
- migracji zarobkowej do RPA – zapewniającej dochody gospodarstwom domowym i wpływy do bilansu płatniczego;
- członkostwie w Południowoafrykańskiej Unii Celnej – gwarantującym udział we wspólnych dochodach z ceł i podatków pośrednich;
- przemyśle tekstylno-odzieżowym – rozwijanym dzięki preferencyjnemu dostępowi do rynków zagranicznych.
Od pierwszych dekad XX wieku wielu mieszkańców Lesotho podejmowało pracę w kopalniach i innych sektorach gospodarki RPA. Dochody pracowników zatrudnionych za granicą stały się ważnym źródłem utrzymania gospodarstw domowych. W 2023 r. saldo rachunku dochodów pierwotnych wyniosło 9,04 mld loti, wobec 7,82 mld loti rok wcześniej, co oznaczało wzrost o 15,6%.
Lesotho jest członkiem Południowoafrykańskiej Unii Celnej, znanej jako SACU. Transfery z tej organizacji odpowiadały w poszczególnych latach za kilkanaście do około 20% PKB. Zależność od niestabilnych wpływów regionalnych sprawia, że finanse publiczne są podatne na zmiany koniunktury i handlu w całej unii.
Rozwój przemysłu tekstylno-odzieżowego przyspieszył dzięki amerykańskiej ustawie African Growth and Opportunity Act, zapewniającej preferencyjny dostęp wybranych produktów z Afryki do rynku USA. Według Lesotho National Development Corporation kraj należy do największych producentów tekstyliów i odzieży w Afryce. Zakłady wytwarzają około 90 mln sztuk odzieży dzianej rocznie i zużywają od 22 tys. do 26 tys. ton dzianin, głównie bawełnianych.
Długookresowa dynamika dochodów
Średnie tempo wzrostu gospodarczego Lesotho w ostatniej dekadzie wynosiło około 0,5% rocznie. Wzrost pozostawał przy tym niestabilny, a okresy poprawy przeplatały się ze stagnacją i recesją.
Realny PKB na mieszkańca nie przekroczył trwale poziomu notowanego w 2007 r., co wskazuje na wieloletnią stagnację dochodów przeciętnego mieszkańca.
W 2023 r. realny PKB wzrósł o 1,8%, wobec 1,1% w 2022 r. Jednocześnie realny dochód narodowy brutto zwiększył się jedynie o 0,5%, podczas gdy rok wcześniej wzrost wyniósł 4,4%. Różnica ta pokazuje znaczenie przepływów zagranicznych, w tym wynagrodzeń pracowników, dochodów z inwestycji i transferów.
Model rozwoju i rola państwa
Model państwowo-rentierski
Model gospodarczy Lesotho łączy cechy gospodarki rentierskiej i montażowo-eksportowej. Państwo odgrywa centralną rolę w podziale zasobów, zatrudnieniu i kształtowaniu popytu. Międzynarodowy Fundusz Walutowy wskazuje jednak, że wzrost kierowany przez sektor publiczny nie doprowadził dotychczas do trwałego przyspieszenia rozwoju ani wyraźnego ograniczenia bezrobocia.
Dochody publiczne opierają się przede wszystkim na następujących źródłach:
- podatkach krajowych – pobieranych od gospodarstw domowych i przedsiębiorstw;
- transferach z SACU – zależnych od handlu i wpływów całej unii celnej;
- opłatach za wodę – przesyłaną do RPA w ramach Lesotho Highlands Water Project;
- wpływach z górnictwa – obejmujących podatki, opłaty licencyjne i inne należności sektora wydobywczego.
Łączne dochody sektora instytucji rządowych wynosiły 59% PKB w 2023 r., 62,8% w 2024 r. i około 60,8% w 2025 r. Są to wartości wyjątkowo wysokie na tle wielu gospodarek o porównywalnym poziomie rozwoju.
Po renegocjacji opłat za wodę wpływy z tego źródła miały w jednym z lat osiągnąć około 13% PKB, a następnie ustabilizować się na poziomie blisko 10% PKB. Tak duży udział uzasadnia określanie tych wpływów mianem renty zasobowej.
Członkostwo w SACU zapewnia Lesotho udział we wspólnej puli dochodów z ceł i podatków od importu. Jednocześnie uzależnia budżet od wolumenu i struktury handlu całej unii. W rezultacie wpływy publiczne mogą istotnie zmieniać się z roku na rok, nawet gdy krajowa produkcja pozostaje względnie stabilna.
Sektor publiczny i programy socjalne
Wysokie dochody publiczne umożliwiły rozwój administracji, edukacji, ochrony zdrowia, infrastruktury i systemu świadczeń. Transfery społeczne przyczyniły się do istotnego zmniejszenia nierówności dochodowych. Współczynnik Giniego spadł z około 51,9 w 2002 r. do 44,6 w 2017 r.
Według analiz Banku Światowego bez programów socjalnych współczynnik Giniego byłby o około 3,8 punktu wyższy. Sam wzrost dochodów ze świadczeń społecznych w latach 2002–2017 odpowiadał za spadek tego wskaźnika o około 2,6 punktu.
Lesotho prowadzi między innymi powszechny program wsparcia dla osób starszych. W 2017 r. wartość świadczenia była zbliżona do krajowej linii ubóstwa. Program obejmował ponad 80% populacji docelowej i około 15% wszystkich gospodarstw domowych. Transfery trafiają głównie do mieszkańców wsi i osób ubogich.
Rozbudowany sektor publiczny wiąże się jednak ze znaczną różnicą między wynagrodzeniami w administracji a płacami w przedsiębiorstwach prywatnych. Wyższe płace publiczne zwiększają atrakcyjność zatrudnienia państwowego, ale jednocześnie pogłębiają segmentację rynku pracy i utrudniają firmom konkurowanie o wykwalifikowanych pracowników.
Ograniczenia obecnego modelu
Najważniejsze słabości modelu państwowo-rentierskiego obejmują:
- niedostateczną efektywność finansów publicznych – wysokie dochody nie zawsze prowadzą do inwestycji zwiększających produktywność;
- złożone regulacje – podnoszące koszty działalności przedsiębiorstw;
- opóźnienia w realizacji reform – ograniczające skuteczność polityki gospodarczej;
- utrudniony dostęp do finansowania – hamujący rozwój sektora prywatnego.
W 2024 r. nadwyżka budżetowa wyniosła około 9,5% PKB, natomiast w 2025 r. spadła do około 3% PKB. Główną przyczyną był spadek transferów z SACU, częściowo zrekompensowany wyższymi opłatami za wodę.
Dług publiczny wynosił około 54% PKB w 2024 r. i 51% PKB w 2025 r. Ryzyko nadmiernego zadłużenia oceniano jako umiarkowane.
Istotnym problemem pozostaje ograniczona dywersyfikacja gospodarki. Eksport koncentruje się na tekstyliach, odzieży i diamentach. Według USGS diamenty odpowiadały w 2024 r. za 23,8% wartości eksportu towarowego, a sektor górniczo-wydobywczy generował około 7,3% nominalnego PKB, czyli około 166 mln USD.
Koncentracja produkcji i eksportu na niewielkiej liczbie towarów zwiększa podatność Lesotho na zmiany cen oraz popytu na rynkach światowych.
Struktura sektorowa gospodarki Lesotho
Rolnictwo i gospodarka wiejska
Rolnictwo ma duże znaczenie dla zatrudnienia i dochodów ludności wiejskiej, mimo stosunkowo niewielkiego udziału w PKB. Ubóstwo jest wyraźnie skoncentrowane poza miastami. W 2017 r. poniżej krajowej linii ubóstwa żyło 60,7% mieszkańców obszarów wiejskich, wobec 28,5% mieszkańców miast.
W regionach górskich odsetek osób ubogich wzrósł z 56,9% w 2002 r. do 67,8% w 2017 r. Tamtejsze gospodarstwa rolne mierzą się z trudnymi warunkami klimatycznymi, ograniczonym dostępem do usług i rynków oraz wysokimi kosztami transportu.
W 2023 r. sektor rolny wzrósł o 7,7%, a w 2024 r. o 7,2%. Na 2025 r. szacowano jednak spadek o 2,5%. Tak duże wahania pokazują zależność produkcji od susz, powodzi i nieregularnych opadów.
Znaczna część zatrudnienia w rolnictwie ma charakter nieformalny i jest nastawiona na samozaopatrzenie lub sprzedaż na lokalnych rynkach. Wysoki udział pracujących w rolnictwie nie przekłada się na porównywalny wkład sektora w PKB, co świadczy o jego niskiej produktywności.
Przemysł tekstylno-odzieżowy i pozostałe gałęzie produkcji
Przemysł tekstylno-odzieżowy jest najważniejszą gałęzią wytwórczą Lesotho i jednym z głównych źródeł eksportu. Kraj pozostaje znaczącym producentem dżinsów, dzianin i innej odzieży przeznaczonej na rynek amerykański oraz południowoafrykański.
Zakłady odzieżowe wytwarzają około 90 mln sztuk odzieży dzianej rocznie i zużywają od 22 tys. do 26 tys. ton dzianin. Produkcja obejmuje materiały bawełniane i syntetyczne, w tym polar. Branża jest jednym z największych pracodawców w formalnej części gospodarki.
W Lesotho produkuje się między innymi dżersej pojedynczy i podwójny, dzianiny typu pique, interlock oraz rib. Część zakładów eksportuje towary głównie do USA, a pozostałe obsługują sieci handlowe działające w Afryce Południowej.
Poza odzieżą krajowa produkcja obejmuje:
- obuwie i pokrowce na siedzenia samochodowe,
- energooszczędne kuchenki,
- przełączniki, przekaźniki i bezpieczniki,
- ograniczniki przepięć, wtyczki, gniazda i oprawki lamp.
Sektor przemysłowy jest podatny na wahania popytu i konkurencję międzynarodową. W 2023 r. jego wartość dodana spadła o 8,9%, po czym w 2024 r. wzrosła o 2,3%. Na 2025 r. szacowano wzrost o zaledwie 0,5%.
Rosnące koszty pracy, zmiany preferencji nabywców i niepewność dotycząca dostępu do rynków zagranicznych ograniczają konkurencyjność branży odzieżowej.
Górnictwo diamentów
Górnictwo diamentów jest drugim, obok przemysłu odzieżowego, kluczowym sektorem eksportowym. W 2024 r. Lesotho było ósmym co do wielkości producentem diamentów jubilerskiej jakości na świecie i odpowiadało za około 1% globalnej produkcji.
W 2024 r. produkcja surowych diamentów wyniosła 695 888 karatów. Eksport osiągnął 1 244 193 karaty o łącznej wartości około 459 mln USD. Cały sektor górniczo-wydobywczy odpowiadał za około 7,3% nominalnego PKB.
Do najważniejszych kopalń należą Letšeng, Liqhobong, Mothae i Kao. W ich strukturze własnościowej jest obecny kapitał z Wielkiej Brytanii, Australii i RPA. Produkcja koncentruje się w niewielkiej liczbie dużych i kapitałochłonnych zakładów. Sektor zapewnia więc znaczne wpływy eksportowe, ale tworzy stosunkowo niewiele miejsc pracy.
W 2024 r. kopalnię Liqhobong wprowadzono w stan utrzymania bez prowadzenia wydobycia z powodu niskich cen diamentów. Australijska spółka Lucapa Diamond Company sprzedała natomiast swoje udziały w Mothae Diamonds lokalnemu podmiotowi Lephema Executive Transport.
Diamenty zapewniają wpływy podatkowe i opłaty licencyjne, lecz zależność od ich cen zwiększa ryzyko dochodowe i eksportowe. Część zysków zagranicznych spółek jest ponadto transferowana poza kraj, co ogranicza wpływ branży na dochód narodowy.
Usługi, finanse i transport
Usługi, obejmujące handel, transport, finanse, turystykę i administrację publiczną, są ważnym źródłem wartości dodanej. W 2023 r. sektor wzrósł o 5,5%, w 2024 r. o 5,1%, a w 2025 r. tempo wzrostu szacowano na 4%. Usługi były więc stabilniejszym motorem gospodarki niż przemysł.
Według Banku Centralnego Lesotho wzrost gospodarczy w 2023 r. był napędzany przede wszystkim przez usługi finansowe oraz sektor pierwotny. Rosnące znaczenie usług może częściowo ograniczyć zależność kraju od odzieży i górnictwa, jednak skala dywersyfikacji nadal pozostaje niewielka.
Transport i logistyka są uzależnione od infrastruktury RPA. Towary przewożone drogą morską muszą przechodzić przez południowoafrykańskie porty, drogi i linie kolejowe. W 2025 r. wartość dodana w transporcie spadła o 3,8%, co mogło wynikać ze słabszego popytu przemysłowego, spowolnienia handlu i ograniczeń infrastrukturalnych.
Turystyka ma mniejsze znaczenie niż odzież czy diamenty, lecz dysponuje potencjałem związanym z górskim krajobrazem, turystyką pieszą i sportami zimowymi. Jej rozwój wymaga lepszej infrastruktury transportowej, większej bazy noclegowej i skuteczniejszej promocji międzynarodowej.
Lesotho Highlands Water Project
Lesotho Highlands Water Project jest jednym z najważniejszych przedsięwzięć infrastrukturalnych kraju. System zapór i tuneli umożliwia przesyłanie wody z górskich rzek Lesotho do RPA oraz produkcję energii hydroelektrycznej.
Po renegocjacji stawek dochody z opłat za wodę miały w jednym z lat osiągnąć około 13% PKB, a w średnim okresie ustabilizować się na poziomie około 10% PKB. Projekt jest zatem nie tylko elementem regionalnej infrastruktury, lecz także jednym z najważniejszych źródeł dochodów publicznych.
Budowa i utrzymanie zapór, tuneli oraz linii energetycznych tworzą popyt na pracowników technicznych, usługi budowlane i lokalnych dostawców. Realizacja drugiej fazy projektu częściowo łagodziła negatywny wpływ osłabienia rolnictwa i przemysłu odzieżowego na wzrost PKB.
Projekt wodny wzmacnia dochody i inwestycje, ale jednocześnie pogłębia zależność finansów publicznych od jednego zasobu oraz relacji gospodarczych z RPA.
Handel zagraniczny i integracja regionalna
Wartość i bilans handlu towarowego
Lesotho jest gospodarką silnie otwartą, lecz utrzymuje znaczny deficyt w handlu towarami. Według UNCTAD w 2023 r. eksport wyniósł 825 mln USD, natomiast import osiągnął 1,724 mld USD. Deficyt handlowy sięgnął około 900 mln USD.
Deficyt odpowiadał około 109% wartości eksportu i 57,36% wartości importu. Nierównowaga jest częściowo kompensowana przez opłaty za wodę, transfery z SACU, dochody pracowników zatrudnionych za granicą i inne przepływy bieżące.
W 2024 r. saldo rachunku bieżącego osiągnęło nadwyżkę wynoszącą około 3,6% PKB. Międzynarodowy Fundusz Walutowy podawał dla roku fiskalnego 2024 nadwyżkę na poziomie 2,2% PKB, pierwszą od 2007 r. Przyczyniły się do tego niższy import, wyższe transfery z SACU i dochody ze sprzedaży wody, mimo słabszego eksportu towarów.
Struktura eksportu
Eksport Lesotho koncentruje się przede wszystkim na odzieży, tekstyliach i diamentach. Przemysł odzieżowy dominuje w sprzedaży wyrobów przetworzonych, natomiast górnictwo odpowiada za dużą część wpływów z eksportu surowców.
Według USGS diamenty stanowiły 23,8% wartości eksportu towarowego w 2024 r. Około 72% wartości eksportowanych diamentów trafiło do Belgii, a około 27% do Francji. Odzież jest sprzedawana głównie w USA, RPA i innych państwach regionu.
Lesotho eksportuje również niewielkie ilości produktów spożywczych, napojów i innych wyrobów przemysłowych. Ich znaczenie pozostaje jednak wyraźnie mniejsze niż udział tekstyliów i diamentów.
Niska dywersyfikacja eksportu jest jednym z najważniejszych źródeł podatności gospodarki na wstrząsy zewnętrzne.
Struktura importu
Import obejmuje żywność, paliwa, maszyny, środki transportu, surowce przemysłowe i dobra konsumpcyjne. Jego wysoka wartość pokazuje, że Lesotho jest silnie zależne od dostaw zewnętrznych zarówno w zaspokajaniu potrzeb konsumpcyjnych, jak i w realizacji inwestycji.
Najważniejszym partnerem handlowym pozostaje RPA. Handel wewnątrz SACU jest w dużej mierze zliberalizowany, natomiast niektóre towary pochodzące spoza unii wymagają pozwoleń importowych.
Zakazy importowe obejmują między innymi:
- narkotyki i wybrane substancje chemiczne,
- podrobione produkty,
- broń objętą ograniczeniami,
- towary wytwarzane w więzieniach.
Ograniczenia wynikają przede wszystkim z wymogów bezpieczeństwa, ochrony zdrowia publicznego i porządku prawnego.
Polityka handlowa i współpraca międzynarodowa
Politykę handlową Lesotho kształtują członkostwo w SACU i Światowej Organizacji Handlu. Kraj stosuje pozwolenia importowe wobec wybranych produktów rolnych i przemysłowych. Część wymogów dotyczy wszystkich dostawców, a część wyłącznie towarów pochodzących spoza SACU.
Pozwolenia eksportowe są wymagane między innymi w przypadku wybranych produktów rolnych, diamentów, leków, broni i odpadów niebezpiecznych. System regulacji pozostaje względnie stabilny, a lista kontrolowanych produktów przez długi czas nie ulegała większym zmianom.
Lesotho należy do Międzynarodowego Funduszu Walutowego od 1968 r. Kwota członkowska kraju wynosi 69,8 mln specjalnych praw ciągnienia. Od przystąpienia do MFW Lesotho skorzystało z dziewięciu porozumień kredytowych, a zobowiązania wobec Funduszu pozostają niewielkie w relacji do całkowitego długu zagranicznego.
Bank Światowy wspiera Lesotho finansowaniem z Międzynarodowego Stowarzyszenia Rozwoju. Portfel obejmuje dziewięć projektów o łącznej wartości 403 mln USD. Środki są przeznaczane na następujące obszary:
- rolnictwo, wodociągi i energię odnawialną,
- ochronę zdrowia i żywienie,
- transport i edukację,
- rozwój źródeł utrzymania, konkurencyjność i włączenie finansowe.
Instytucje gospodarcze, finansowe i regulacyjne
Bank centralny, waluta i stabilność cen
Bank Centralny Lesotho odpowiada za politykę pieniężną, stabilność finansową i nadzór nad systemem bankowym. Loti jest powiązane sztywnym kursem z randem południowoafrykańskim w ramach wspólnego obszaru monetarnego. W rezultacie inflacja i polityka stóp procentowych w Lesotho pozostają silnie związane z sytuacją gospodarczą w RPA.
Średnioroczna inflacja konsumencka wyniosła 6,1% w 2024 r., a w 2025 r. spadła do 4,4%. Do spowolnienia wzrostu cen przyczyniły się niższe ceny paliw i słabsza inflacja importowana z RPA. Na początku 2026 r. główna stopa procentowa była utrzymywana na poziomie 6,5%.
Powiązanie loti z randem wspiera stabilność cen i wiarygodność waluty, ale ogranicza niezależność krajowej polityki pieniężnej. Lesotho nie może swobodnie dostosowywać kursu do lokalnych warunków, ponieważ priorytetem jest utrzymanie parytetu.
Finanse publiczne i dług
Finanse publiczne charakteryzują się wysokim udziałem dochodów i wydatków w PKB oraz dużym znaczeniem transferów z SACU i opłat za wodę. Dochody sektora rządowego wynosiły 59% PKB w 2023 r., 62,8% w 2024 r. i 60,8% w 2025 r.
Dług publiczny spadł z 60,4% PKB w 2023 r. do 54,7% w 2024 r. i 50,9% w 2025 r. Na 2026 r. przewidywano dalszy niewielki spadek, do około 50,3% PKB. Ryzyko zadłużenia zewnętrznego i ogólnego oceniano jako umiarkowane, między innymi dzięki znacznemu udziałowi finansowania na warunkach preferencyjnych.
Wysokie nadwyżki budżetowe nie mają jednak trwałego charakteru. Ich poziom zależy od transferów regionalnych i wpływów za wodę, które mogą zmieniać się niezależnie od krajowej polityki gospodarczej. Utrudnia to wieloletnie planowanie inwestycji i zwiększa znaczenie ostrożnego zarządzania rezerwami fiskalnymi.
Krajowe instytucje rozwoju i statystyki
Najważniejsze krajowe instytucje gospodarcze pełnią następujące funkcje:
- Lesotho National Development Corporation – promuje inwestycje, zarządza terenami przemysłowymi i wspiera sektor wytwórczy;
- Lesotho Bureau of Statistics – gromadzi dane dotyczące demografii, rynku pracy, ubóstwa i aktywności gospodarczej;
- Bank Centralny Lesotho – publikuje dane o PKB, dochodzie narodowym, bilansie płatniczym, inflacji, kursie walutowym i sektorze finansowym.
Lesotho National Development Corporation koncentruje się między innymi na branży odzieżowej, obuwniczej, motoryzacyjnej, elektronicznej i innych sektorach pracochłonnych. Lesotho Bureau of Statistics prowadzi natomiast badania aktywności ekonomicznej ludności, dostarczające informacji o zatrudnieniu, bezrobociu i niewykorzystaniu zasobów pracy.
Rynek pracy, ubóstwo i nierówności
Struktura rynku pracy i bezrobocie
Rynek pracy Lesotho charakteryzuje się wysokim bezrobociem, dużą liczbą osób zniechęconych do poszukiwania zatrudnienia oraz znacznym udziałem działalności nieformalnej. W 2024 r. populacja w wieku co najmniej 15 lat liczyła 1 510 701 osób, w tym 728 106 mężczyzn i 782 594 kobiety.
Liczba pracujących wynosiła 549 722, w tym 292 833 mężczyzn i 256 888 kobiet. Znaczna część zatrudnionych działała w sektorze nieformalnym, obejmującym drobny handel, rolnictwo, usługi i samozatrudnienie.
Oficjalna stopa bezrobocia LU1 wyniosła w 2024 r. 30,1%. Wśród mężczyzn osiągnęła 29,5%, a wśród kobiet 30,7%. Szerszy wskaźnik LU3, uwzględniający osoby bezrobotne oraz potencjalnie gotowe do wejścia na rynek pracy, wynosił 46,1% ogółem, 44,1% wśród mężczyzn i 48,1% wśród kobiet.
Bezrobocie młodzieży w wieku od 15 do 24 lat wynosiło 38,9%. Prawie połowa młodych ludzi nie pracowała, nie uczyła się ani nie uczestniczyła w szkoleniach.
Wysokie bezrobocie młodzieży i duża skala zniechęcenia wskazują na strukturalne niedopasowanie między systemem edukacji a możliwościami zatrudnienia.
Skala i profil ubóstwa
Odsetek ludności żyjącej poniżej krajowej linii ubóstwa spadł z 56,6% w 2002 r. do 49,7% w 2017 r. Mimo poprawy niemal połowa mieszkańców nadal nie osiągała dochodu wystarczającego do zaspokojenia podstawowych potrzeb.
Według międzynarodowej linii ubóstwa wynoszącej 3 USD dziennie, liczonej według parytetu siły nabywczej z 2021 r., w ubóstwie żyło 41,9% ludności. Przy zastosowaniu progu 4,20 USD dziennie, właściwego dla krajów o niższym średnim dochodzie, wskaźnik wynosił 59,8%.
Około 75% mieszkańców było ubogich lub zagrożonych popadnięciem w ubóstwo. Oznacza to dużą podatność społeczeństwa na utratę dochodów wskutek choroby, bezrobocia, wzrostu cen żywności, suszy lub innych wstrząsów.
Najwyższe ryzyko ubóstwa dotyczy następujących grup:
- mieszkańców obszarów wiejskich,
- gospodarstw domowych kierowanych przez kobiety,
- osób bezrobotnych i słabo wykształconych,
- dużych rodzin oraz dzieci.
Silne zróżnicowanie przestrzenne pokazuje, że korzyści ze wzrostu gospodarczego i dostęp do usług publicznych nie są rozłożone równomiernie.
Nierówności i redystrybucja
Współczynnik Giniego spadł z 51,9 w 2002 r. do około 44,6–44,9 w 2017 r. Była to wyraźna poprawa, jednak Lesotho nadal znajdowało się wśród 20% państw o najwyższym poziomie nierówności na świecie.
Do ograniczenia nierówności przyczyniły się programy ochrony socjalnej oraz wzrost dochodów z pracy w wybranych segmentach gospodarki. Bez transferów społecznych współczynnik Giniego byłby według analiz Banku Światowego o około 3,8 punktu wyższy.
Nierówności dotyczą nie tylko dochodów, lecz także szans życiowych. Dostęp do edukacji, ochrony zdrowia, infrastruktury i formalnego zatrudnienia zależy od miejsca zamieszkania, płci, sytuacji rodzinnej oraz statusu ekonomicznego rodziców.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju
Atuty gospodarki Lesotho
Do najważniejszych przewag gospodarczych kraju należą:
- integracja z RPA – zapewniająca dostęp do dużego rynku, infrastruktury regionalnej i wspólnego obszaru monetarnego;
- stabilność walutowa – wynikająca ze sztywnego powiązania loti z randem;
- zasoby wodne i diamentowe – generujące dochody eksportowe, podatkowe i licencyjne;
- baza tekstylno-odzieżowa – zapewniająca doświadczenie eksportowe i miejsca pracy w formalnym sektorze.
Położenie wewnątrz terytorium RPA jest jednocześnie ograniczeniem i atutem. Brak dostępu do morza zwiększa koszty transportu, ale integracja z większym sąsiadem ułatwia handel i dostęp do infrastruktury.
Diamenty i woda mogą finansować rozwój infrastruktury, edukacji oraz ochrony zdrowia. Warunkiem pozostaje jednak przejrzyste i efektywne zarządzanie wpływami.
Sektor tekstylno-odzieżowy może natomiast stać się podstawą rozwoju działalności o wyższej wartości dodanej, obejmującej projektowanie, budowę marek, logistykę i bardziej zaawansowane etapy produkcji.
Ograniczenia strukturalne
Najważniejszym problemem pozostaje niskie tempo wzrostu. Średni wzrost PKB na poziomie około 0,5% rocznie nie wystarcza do trwałego podnoszenia dochodów na mieszkańca ani tworzenia odpowiedniej liczby miejsc pracy.
Zależność od diamentów, wody i transferów z SACU zwiększa podatność gospodarki na czynniki zewnętrzne. Opłaty za wodę mogą odpowiadać za 10–13% PKB, a transfery z SACU za około 20% PKB.
Tak wysoki udział dochodów niezwiązanych bezpośrednio z szeroką krajową bazą produkcyjną utrudnia dywersyfikację gospodarki.
Do pozostałych barier należą słabości zarządzania finansami publicznymi, skomplikowane regulacje, opóźnienia we wdrażaniu reform i problemy z realizacją inwestycji. Bez poprawy jakości instytucji nawet wysokie wpływy z zasobów i transferów mogą nie przełożyć się na trwały wzrost produktywności.
Ryzyka społeczne i zdrowotne
Lesotho należy do państw o najwyższym rozpowszechnieniu HIV/AIDS na świecie. Wysoka zachorowalność na HIV i gruźlicę obciąża system ochrony zdrowia, ogranicza aktywność zawodową i negatywnie wpływa na rozwój kapitału ludzkiego.
Choroby przewlekłe zwiększają wydatki zdrowotne gospodarstw domowych, mogą prowadzić do utraty dochodów oraz nakładają obowiązki opiekuńcze na innych członków rodzin.
Wyzwaniem pozostają również dostępność i jakość edukacji, szczególnie na obszarach wiejskich. Poprawa wykształcenia pomogła ograniczyć ubóstwo w miastach, lecz nierówny dostęp do dobrych szkół nadal pogłębia różnice dochodowe i utrudnia wejście na formalny rynek pracy.
Kluczowe wskaźniki gospodarcze i społeczne
Najważniejsze dane opisujące gospodarkę i sytuację społeczną Lesotho przedstawiają się następująco:
| Wskaźnik | Wartość | Rok | Źródło |
|---|---|---|---|
| Populacja | ok. 2,4 mln | 2025 | Bank Światowy, MFW |
| DNB na mieszkańca według metody Atlasu | ok. 1180 USD | 2025 | Bank Światowy |
| Średnie tempo wzrostu PKB w ostatniej dekadzie | ok. 0,5% rocznie | 2015–2025 | Bank Światowy |
| Dochody sektora rządowego w relacji do PKB | 59,0%, 62,8%, 60,8% | 2023–2025 | Bank Światowy |
| Dług publiczny w relacji do PKB | 60,4%, 54,7%, 50,9% | 2023–2025 | Bank Światowy |
| Eksport towarów | 825 mln USD | 2023 | UNCTAD |
| Import towarów | 1,724 mld USD | 2023 | UNCTAD |
| Deficyt handlu towarowego | ok. 900 mln USD | 2023 | UNCTAD |
| Produkcja diamentów | 695 888 karatów | 2024 | USGS |
| Eksport diamentów | 459 mln USD | 2024 | USGS |
| Udział diamentów w eksporcie towarowym | 23,8% | 2024 | USGS |
| Stopa bezrobocia LU1 | 30,1% | 2024 | BOS |
| Szeroka stopa niewykorzystania zasobów pracy LU3 | 46,1% | 2024 | BOS |
| Ludność poniżej krajowej linii ubóstwa | 49,7% | 2017 | Bank Światowy |
| Ludność poniżej międzynarodowej linii ubóstwa 3 USD dziennie | 41,9% | 2017 | Bank Światowy |
| Współczynnik Giniego | 44,6–44,9 | 2017 | Bank Światowy |
Kierunki reform strukturalnych
Efektywniejsze wykorzystanie dochodów publicznych
Wzmocnienie instytucji fiskalnych i zwiększenie przejrzystości wykorzystania dochodów z zasobów mogłyby poprawić efektywność inwestycji publicznych. Szczególne znaczenie ma kierowanie niestabilnych wpływów z SACU, wody i diamentów na przedsięwzięcia zwiększające długoterminową produktywność.
Dochody o charakterze rentierskim powinny finansować inwestycje rozwojowe, zamiast trwale zwiększać bieżące wydatki państwa. Pozwoliłoby to ograniczyć ryzyko fiskalne wynikające z wahań transferów i cen surowców.
Dywersyfikacja i rozwój sektora prywatnego
Poprawa otoczenia regulacyjnego oraz dostępu przedsiębiorstw do finansowania mogłaby wspierać rozwój nowych obszarów działalności. Największy potencjał mają:
- usługi biznesowe – korzystające z integracji gospodarczej z RPA;
- turystyka górska – oparta na krajobrazie, turystyce pieszej i sportach zimowych;
- przetwórstwo rolne – zwiększające wartość krajowej produkcji żywności;
- bardziej zaawansowana produkcja przemysłowa – wykorzystująca doświadczenie sektora tekstylnego i istniejącą infrastrukturę.
Rozwój sektora prywatnego jest niezbędny do ograniczenia zależności od zatrudnienia publicznego, transferów regionalnych i rent zasobowych.
Kapitał ludzki i rynek pracy
Kluczowe pozostają inwestycje w edukację, ochronę zdrowia i programy skierowane do młodzieży. Ograniczenie skutków HIV/AIDS i gruźlicy, lepsze dopasowanie kształcenia do potrzeb pracodawców oraz wsparcie młodych ludzi w wejściu na rynek pracy mogłyby poprawić jakość kapitału ludzkiego.
Istotne znaczenie mają szkolenia zawodowe odpowiadające potrzebom przemysłu, budownictwa, energetyki, usług finansowych, turystyki i technologii. Rozwój praktycznych kompetencji może zmniejszyć niedopasowanie kwalifikacji oraz zwiększyć zdolność gospodarki do tworzenia formalnych miejsc pracy.
Produktywność rolnictwa i rozwój obszarów wiejskich
Zwiększenie produktywności rolnictwa i lepsze połączenie obszarów wiejskich z rynkami krajowymi mogłyby ograniczyć różnice między miastem a wsią. Najważniejsze potrzeby inwestycyjne obejmują:
- nawadnianie i odporność klimatyczną – zmniejszające zależność produkcji od nieregularnych opadów;
- transport i infrastrukturę lokalną – ułatwiające dostęp do rynków oraz usług publicznych;
- magazynowanie żywności – ograniczające straty po zbiorach;
- lokalne przetwórstwo – zwiększające wartość dodaną produkcji rolnej i dochody mieszkańców wsi.