Liban – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Gospodarka Libanu łączy liberalny model rozwoju, dominację usług, silną rolę sektora prywatnego i finansowego oraz dużą otwartość handlową. Jednocześnie jej potencjał ograniczają słabe instytucje państwa, korupcja oraz głębokie nierównowagi fiskalne, zewnętrzne i finansowe.

Liban jest gospodarką o relatywnie niewielkiej skali. Według Banku Światowego nominalny produkt krajowy brutto wyniósł około 25,97 mld USD w 2024 roku, czyli około 4473 USD na mieszkańca. Kraj jest klasyfikowany jako gospodarka o niższych średnich dochodach.

Najważniejszą rolę odgrywają usługi, zwłaszcza finanse, handel, turystyka, edukacja i ochrona zdrowia. Istotne znaczenie mają również diaspora, przekazy pieniężne i bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Jak wskazuje MFW, słabość instytucji i fragmentacja nadzoru poważnie ograniczają jednak zdolność Libanu do trwałego i inkluzywnego wykorzystywania tych atutów.

Kontekst historyczny i geograficzny gospodarki Libanu

Położenie, demografia i tradycja handlowa

Fakt: Liban jest niewielkim państwem położonym na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, między Syrią a Izraelem. Historycznie pełnił funkcję węzła handlowego łączącego Lewant z Europą i światem arabskim.

Położenie geograficzne, dostęp do portów, ograniczone zasoby naturalne oraz tradycja przedsiębiorczości sprzyjały rozwojowi modelu opartego na usługach, handlu i kapitale ludzkim. Bejrut stał się regionalnym centrum finansowym, handlowym i kulturalnym.

Według Ambasady Libanu w USA u progu XXI wieku gospodarka kraju była opisywana jako liberalna, z dużym znaczeniem sektora prywatnego oraz swobodnym przepływem kapitału i siły roboczej. Dane Banku Światowego i MFW odnoszą się do całego Libanu w jego międzynarodowo uznawanych granicach.

Interpretacja: otwartość handlowa i finansowa wspierała rozwój usług, ale jednocześnie uzależniła gospodarkę od napływu kapitału zagranicznego, nastrojów inwestorów oraz stabilności politycznej w regionie.

Fakt: Według danych za 2017 rok usługi odpowiadały za około 83% wartości dodanej brutto, przemysł za 13,1%, a rolnictwo za 3,9%. Inne zestawienia, odnoszące się do wcześniejszych okresów, również potwierdzają wyraźną przewagę sektora usługowego.

Interpretacja: struktura gospodarki przypomina małe, otwarte państwa o ograniczonych zasobach naturalnych. W Libanie model ten jest jednak szczególnie podatny na kryzysy finansowe, konflikty regionalne i gwałtowny spadek zaufania inwestorów.

Fakt: Publikacje Banku Światowego wskazują na znaczący napływ uchodźców syryjskich. W kluczowym okresie około 1 mln osób było oficjalnie zarejestrowanych, co odpowiadało mniej więcej 21,6% populacji Libanu sprzed konfliktu syryjskiego.

Tak duża liczba uchodźców zwiększyła obciążenie systemu edukacji, ochrony zdrowia, infrastruktury i finansów publicznych. Jednocześnie wieloletnia emigracja zarobkowa Libańczyków sprawiła, że część krajowego kapitału ludzkiego funkcjonuje za granicą.

Interpretacja: diaspora dostarcza gospodarce kapitału i przekazów pieniężnych, lecz emigracja ogranicza krajową bazę podatkową oraz dostępność specjalistów w sektorach wymagających wysokich kwalifikacji.

Rozwój gospodarki do końca XX wieku

Fakt: Liban jest tradycyjnie opisywany jako gospodarka oparta na ograniczonej ingerencji państwa. Konstytucja gwarantuje wolność systemu gospodarczego, inicjatywę prywatną oraz prawo własności.

Po II wojnie światowej kraj rozwinął się jako regionalne centrum finansowe i handlowe. Przyciągał kapitał z państw Zatoki Perskiej, Europy oraz diaspory dzięki stabilnej walucie, liberalnym regulacjom i rozwiniętej infrastrukturze usługowej, szczególnie w Bejrucie.

Historyczne określenie Libanu jako „Szwajcarii Bliskiego Wschodu” odzwierciedlało jego pozycję w bankowości, handlu, edukacji i usługach profesjonalnych. Model ten pozostawał jednak silnie uzależniony od stabilności politycznej.

Fakt: Wojna domowa w latach 1975–1990 poważnie zniszczyła infrastrukturę, instytucje publiczne i bazę produkcyjną. Po jej zakończeniu kraj stanął przed koniecznością odbudowy gospodarki oraz restrukturyzacji sektora publicznego i finansowego.

Wiele współczesnych problemów infrastrukturalnych, między innymi w energetyce, gospodarce wodnej i zarządzaniu odpadami, ma charakter długotrwały. Po wojnie inwestycje publiczne pozostawały niewystarczające, a przedsiębiorstwa państwowe były zarządzane nieefektywnie.

Interpretacja: odbudowa prowadzona w warunkach systemu politycznego opartego na podziale wyznaniowym sprzyjała utrwaleniu patronażu i klientelizmu. Powstał trwały rozdźwięk między dynamicznym sektorem prywatnym a słabym sektorem publicznym.

Odbudowa po wojnie domowej

Fakt: Po zakończeniu wojny gospodarka przez wiele lat funkcjonowała z wysokimi deficytami fiskalnymi i szybko rosnącym długiem publicznym. W 2018 roku dług osiągnął około 151% PKB, a deficyt budżetowy wyniósł około 11% PKB.

Jednocześnie wysokie deficyty na rachunku bieżącym i duże potrzeby finansowania zewnętrznego doprowadziły do wzrostu długu zewnętrznego do około 190–191% PKB w 2018 roku. Sektor bankowy stał się głównym źródłem finansowania państwa.

Interpretacja: powojenna stabilność opierała się na napływie depozytów z diaspory i państw Zatoki Perskiej, finansowaniu deficytów przez banki oraz utrzymywaniu stałego kursu walutowego. Mechanizm ten maskował narastające zadłużenie i uzależnienie od zaufania deponentów.

Fakt: W okresie powojennym utrwaliła się dominacja bankowości, turystyki, handlu i edukacji. Według Ambasady Libanu sektor prywatny odpowiadał za około 75% popytu zagregowanego.

Państwo pozostawało natomiast słabe w obszarach takich jak zarządzanie finansami publicznymi, nadzór bankowy, prowadzenie przedsiębiorstw państwowych i egzekwowanie prawa. Tworzyło to szerokie możliwości korupcji i pogoni za rentą.

Interpretacja: dynamiczny sektor prywatny umożliwiał krótkookresowy wzrost, ale nie mógł zastąpić sprawnych instytucji publicznych. Brak reform stopniowo osłabiał fundamenty całego modelu gospodarczego.

Fakt: Eksplozja w porcie w Bejrucie w sierpniu 2020 roku doprowadziła do rozległych zniszczeń infrastruktury miejskiej i pogłębiła wcześniejsze problemy. Nie była jednak ich pierwotną przyczyną.

Opracowane po katastrofie „Ramy reform, odbudowy i rekonstrukcji Libanu” koncentrują się na czterech obszarach:

• poprawa zarządzania – zwiększenie przejrzystości, odpowiedzialności i skuteczności instytucji publicznych;
• tworzenie miejsc pracy – wsparcie odbudowy przedsiębiorstw i aktywności gospodarczej;
• wzmocnienie ochrony socjalnej – pomoc dla grup najbardziej narażonych na skutki kryzysu;
• odbudowa usług i infrastruktury – poprawa dostępu do energii, wody, transportu i usług komunalnych.

Interpretacja: eksplozja ujawniła konsekwencje wieloletnich zaniedbań w zakresie bezpieczeństwa, regulacji i nadzoru nad strategiczną infrastrukturą.

Model rozwoju gospodarki

Liberalizm gospodarczy i sektor prywatny

Fakt: Liban ma gospodarkę mieszaną o silnych cechach rynkowych. Państwo stosunkowo rzadko bezpośrednio ingeruje w ceny i działalność przedsiębiorstw, poza sektorami infrastrukturalnymi i wybranymi monopolami naturalnymi.

Sektor prywatny odpowiada za większość inwestycji, miejsc pracy i popytu zagregowanego. Liberalny model sprzyja przedsiębiorczości, usługom i przepływom kapitału, ale jego efektywność ogranicza słabe otoczenie instytucjonalne.

MFW i Bank Światowy wskazują na problemy z egzekwowaniem prawa, zarządzaniem finansami publicznymi, nadzorem finansowym oraz przejrzystością przedsiębiorstw państwowych. W takich warunkach formalna otwartość rynku nie zapewnia wszystkim uczestnikom równych warunków konkurencji.

Interpretacja: liberalizm gospodarczy połączony ze słabym państwem zwiększa ryzyko oligarchizacji i przechwycenia regulacyjnego. Silne grupy interesu mogą wpływać na decyzje publiczne i utrwalać własne przywileje ekonomiczne.

Sektor bankowy i finansowy

Fakt: Sektor bankowy przez wiele lat zajmował centralne miejsce w gospodarce Libanu. Jego aktywa były bardzo wysokie w relacji do PKB, a według danych Ambasady Libanu wartość sektora bankowego była ponad 2,5-krotnie większa od sektora realnego.

Banki przyciągały depozyty z diaspory i państw regionu, a następnie przeznaczały znaczną część środków na zakup obligacji rządowych oraz lokaty w banku centralnym. Przy długu publicznym wynoszącym około 151% PKB i potrzebach finansowania przekraczających 30% PKB były głównym kredytodawcą państwa.

Interpretacja: ścisłe powiązanie banków, banku centralnego i finansów publicznych stworzyło ryzyko systemowe. Utrata zaufania do jednego elementu systemu musiała prowadzić do kryzysu pozostałych, co uwidoczniło się po 2019 roku.

Fakt: „Diagnostyka zarządzania i korupcji” MFW wskazuje na poważne braki w zarządzaniu Banque du Liban, czyli Bankiem Libanu. Dotyczą one mandatu, autonomii, przejrzystości i mechanizmów kontroli.

Przykładem nieprzejrzystego rozwiązania była nieistniejąca już platforma walutowa Sayrafa, która stwarzała możliwości uzyskiwania rent ekonomicznych. Nadzór finansowy jest podzielony między liczne instytucje, a mechanizmy zarządzania konfliktami interesów pozostają niewystarczające.

Interpretacja: sektor bankowy, który miał stabilizować gospodarkę, stał się jednocześnie źródłem ryzyka. Fragmentacja nadzoru i koncentracja władzy osłabiły skuteczność kontroli nad instytucjami finansowymi.

Diaspora i inwestycje zagraniczne

Fakt: Kapitał zagraniczny i diaspora odgrywają istotną rolę w finansowaniu libańskiej gospodarki. Według UNCTAD od 2003 roku napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych przekraczał 2 mld USD rocznie, co plasowało Liban powyżej średniej regionalnej.

„Światowy przegląd inwestycji 2025” UNCTAD wskazuje, że w 2024 roku napływ BIZ wyniósł około 1,843 mld USD, a ich skumulowane zasoby osiągnęły około 73,548 mld USD.

Interpretacja: wysoka relacja zasobów BIZ do PKB pokazuje, że zagraniczny kapitał przez lata finansował między innymi usługi, nieruchomości i sektor finansowy. Otwarta gospodarka pozostaje jednak podatna na gwałtowny odpływ środków w okresach kryzysu.

Atrakcyjność Libanu dla inwestorów wynika z kilku powiązanych atutów:

• silna przedsiębiorczość prywatna – rozwinięta kultura biznesowa i aktywność lokalnych firm;
• wykwalifikowana siła robocza – dostępność specjalistów, między innymi w usługach i technologiach informacyjnych;
• strategiczne położenie – dostęp do Morza Śródziemnego oraz rynków Bliskiego Wschodu;
• rozbudowane kontakty międzynarodowe – silne relacje gospodarcze tworzone przez diasporę.

Bank Światowy informował, że w 2025 roku jego zaangażowanie w Libanie obejmowało 18 aktywnych projektów o łącznej wartości 1,8 mld USD. Dotyczyły one między innymi energii, wody, ochrony zdrowia, rolnictwa, środowiska, rekonstrukcji, ochrony socjalnej i zarządzania fiskalnego.

Zadłużenie i nierównowagi makroekonomiczne

Fakt: MFW uznał zadłużenie publiczne Libanu za niemożliwe do utrzymania w scenariuszu bazowym. W 2018 roku dług publiczny przekraczał 150% PKB, a potrzeby pożyczkowe wynosiły ponad 30% PKB.

Deficyt budżetowy wzrósł z 8,6% PKB w 2017 roku do 11% PKB w 2018 roku. Saldo pierwotne pogorszyło się z 0,5% PKB do -1,4% PKB, co oznacza, że sektor publiczny generował deficyt również po wyłączeniu kosztów obsługi długu.

Dług zewnętrzny osiągnął około 191% PKB w 2018 roku. Wysokie deficyty fiskalne i zewnętrzne finansowano głównie przez banki oraz napływ depozytów i kapitału zagranicznego.

Interpretacja: gospodarka stała się nadmiernie sfinansjalizowana. Dług i sektor bankowy umożliwiały utrzymywanie kursu walutowego oraz finansowanie państwa, ale tworzyły mechanizm wzajemnie wzmacniającego się ryzyka.

Struktura sektorowa gospodarki

Ogólny obraz sektorowy

Fakt: Gospodarka Libanu jest wyraźnie zdominowana przez usługi. Dane za 2017 rok wskazują, że odpowiadały one za około 83% PKB, podczas gdy udział przemysłu wynosił 13,1%, a rolnictwa 3,9%.

Najważniejsze dane dotyczące skali i struktury gospodarki przedstawiają się następująco:

Wskaźnik	Wartość	Rok
Udział usług w PKB	około 83%	2017
Udział przemysłu w PKB	około 13,1%	2017
Udział rolnictwa w PKB	około 3,9%	2017
Nominalny PKB	25,97 mld USD	2024
PKB na mieszkańca	około 4473 USD	2024

Najważniejsze części gospodarki można podzielić na następujące grupy:

• usługi – bankowość, handel, turystyka, edukacja, ochrona zdrowia, nieruchomości i telekomunikacja;
• przemysł – przetwórstwo spożywcze, produkcja cementu, biżuterii, tekstyliów, chemikaliów, mebli i wyrobów metalowych;
• rolnictwo – przede wszystkim uprawa owoców, warzyw i tytoniu.

Interpretacja: wysoki udział usług o relatywnie dużej wartości dodanej jest potencjalnym atutem. Zwiększa jednak zależność gospodarki od popytu zagranicznego, bezpieczeństwa, turystyki i kondycji systemu finansowego.

Rolnictwo

Fakt: Rolnictwo odpowiada za około 3,1–3,9% PKB i zatrudnia około 8% aktywnej siły roboczej. Sektor opiera się w dużej mierze na pracy migrantów, zwłaszcza Syryjczyków, często zatrudnianych bez formalnych umów.

Wyższy udział rolnictwa w zatrudnieniu niż w PKB wskazuje na relatywnie niską produktywność sektora. Przyczyniają się do tego rozdrobnienie gospodarstw, niedostateczne wsparcie instytucjonalne, nieformalność zatrudnienia oraz ograniczony dostęp do wody.

Bank Światowy wskazuje, że słabe zarządzanie zasobami wodnymi, odpadami i ściekami zwiększa presję na środowisko oraz może prowadzić do degradacji gleb. Problemy te ograniczają rozwój produkcji rolnej i zwiększają jej podatność na zmiany klimatyczne.

Interpretacja: rolnictwo ma niewielkie znaczenie dla całkowitego PKB, ale pozostaje ważnym źródłem utrzymania części ludności wiejskiej. Jego rozwój wymaga poprawy gospodarki wodnej, infrastruktury i formalizacji zatrudnienia.

Przemysł

Fakt: Przemysł odpowiadał za około 13,1% PKB w 2017 roku. Jego struktura obejmuje głównie lekkie przetwórstwo i produkcję dóbr konsumpcyjnych.

Do najważniejszych branż przemysłowych należą:

• produkcja cementu i materiałów budowlanych,
• przetwórstwo spożywcze i produkcja wina,
• produkcja biżuterii i wyrobów metalowych,
• produkcja papieru, mebli i tekstyliów,
• produkcja detergentów, kosmetyków i farmaceutyków.

Interpretacja: profil przemysłu odzwierciedla ograniczenia wynikające z małego rynku wewnętrznego, braku surowców i wysokich kosztów energii. Podkreśla również znaczenie dostępu do portów, logistyki i rynków regionalnych.

Eksport przemysłowy obejmuje między innymi biżuterię, produkty chemiczne, wyroby metalowe, maszyny, urządzenia elektroenergetyczne, tekstylia, papier i minerały budowlane. Rozwój sektora ograniczają niestabilne dostawy energii, niepewność polityczna i zagrożenia dla bezpieczeństwa.

Usługi

Fakt: Sektor usług obejmuje handel, turystykę, bankowość, finanse, edukację, ochronę zdrowia, nieruchomości, telekomunikację oraz technologie informacyjne. Bankowość, finanse i turystyka przez wiele lat były głównymi motorami wzrostu.

UNCTAD podkreśla potencjał Libanu w gospodarce cyfrowej, wynikający z dostępności wykwalifikowanych pracowników i aktywności sektora prywatnego. Rozwój nowoczesnych usług ograniczają jednak niestabilność polityczna, kryzys energetyczny i słaba infrastruktura.

Fakt: Turystyka jest szczególnie podatna na konflikty regionalne i pogorszenie bezpieczeństwa. Eskalacja wojny w Syrii osłabiła ruch turystyczny, wzrost gospodarczy i zatrudnienie.

Renomowane uczelnie, w tym Amerykański Uniwersytet w Bejrucie, oraz rozwinięta opieka zdrowotna przyciągały studentów i pacjentów z innych państw regionu. Wzmacniało to pozycję Libanu jako centrum usług edukacyjnych i medycznych.

Interpretacja: edukacja, ochrona zdrowia i technologie informacyjne mogą wspierać eksport usług o wysokiej wartości dodanej. Ich potencjał zależy jednak od stabilności politycznej, dostępu do energii oraz zatrzymania wykwalifikowanych pracowników.

Handel zagraniczny i powiązania międzynarodowe

Otwartość handlowa i polityka celna

Fakt: Liban jest gospodarką otwartą na handel, usługi i przepływy kapitału. Nie jest formalnym członkiem Światowej Organizacji Handlu, dlatego nie ma zobowiązań dotyczących związanych stawek celnych.

W 2023 roku średnia prosta stosowana stawka największego uprzywilejowania wynosiła około 10,8%, a średnia ważona handlem około 7,2%. Około 40,1% pozycji taryfowych było wolnych od cła.

Interpretacja: otwartość handlowa wynika przede wszystkim z krajowej tradycji liberalnej. Brak członkostwa w WTO może jednak ograniczać dostęp do mechanizmów rozstrzygania sporów i ochrony interesów handlowych.

Bank Libanu publikuje dane o imporcie według wartości CIF, eksporcie według wartości FOB, wpływach z ceł, imporcie paliw i dostawach cementu. Problemem pozostaje nie tyle brak informacji, ile ograniczona zdolność do wykorzystywania ich w spójnej polityce gospodarczej.

Struktura eksportu i importu

Fakt: Eksport Libanu obejmuje biżuterię, wyroby metalowe, chemikalia, dobra konsumpcyjne, owoce i warzywa, tytoń, maszyny, produkty tekstylne, papier oraz materiały budowlane.

Import obejmuje natomiast szeroki zakres dóbr konsumpcyjnych i kapitałowych, a także paliwa kopalne. Według analizy dotyczącej energetyki około 75% dostaw oleju napędowego poza EDL było wykorzystywanych przez prywatne generatory prądu.

Interpretacja: relatywnie ograniczony eksport i silna zależność od importu paliw oraz dóbr konsumpcyjnych przyczyniają się do trwałego deficytu zewnętrznego. Gospodarka pozostaje podatna na wzrost cen surowców i wahania kursu walutowego.

Bilans płatniczy

Fakt: Liban przez lata notował duże deficyty na rachunku bieżącym. Wynikały one z wysokiego importu, ograniczonego eksportu oraz zależności od transferów i kapitału zagranicznego.

W połączeniu z zadłużeniem zewnętrznym wynoszącym około 191% PKB w 2018 roku oznaczało to silne uzależnienie bilansu płatniczego od zaufania inwestorów, diaspory i sektora bankowego.

Interpretacja: spadek zaufania do instytucji finansowych i stabilności politycznej może szybko prowadzić do odpływu kapitału, kryzysu walutowego i załamania modelu opartego na ciągłym refinansowaniu zobowiązań.

Instytucje gospodarcze, zarządzanie i korupcja

Bank centralny i urząd statystyczny

Fakt: Banque du Liban odpowiada za politykę pieniężną, stabilność finansową oraz część nadzoru nad rynkiem. MFW wskazuje jednak na niedostatecznie jasny mandat, ograniczone mechanizmy kontroli i problemy z przejrzystością.

Bank centralny jest jednocześnie kluczowym filarem systemu finansowego i źródłem ryzyka instytucjonalnego. Brak wyraźnego rozdziału funkcji pieniężnych, fiskalnych i nadzorczych utrudnia ocenę jego działalności oraz osłabia zaufanie obywateli i inwestorów.

Fakt: Centralny Urząd Statystyczny jest główną instytucją odpowiedzialną za rachunki narodowe, dane demograficzne i statystyki rynku pracy. Wspólnie z ILO przeprowadził w 2022 roku reprezentatywne badanie dotyczące aktywności zawodowej, zatrudnienia, bezrobocia i pracy nieformalnej.

Interpretacja: zdolność do prowadzenia zaawansowanych badań statystycznych jest ważnym atutem. Wykorzystywanie wyników w polityce publicznej ograniczają jednak problemy zarządcze i brak ciągłości reform.

Zarządzanie fiskalne i przedsiębiorstwa państwowe

Fakt: Według MFW zarządzanie finansami publicznymi jest obciążone przestarzałym prawodawstwem, fragmentacją instytucjonalną i słabym nadzorem. Proces budżetowy pozostaje nieprzejrzysty, a część wydatków jest realizowana poza budżetem.

Przedsiębiorstwa państwowe generują istotne ryzyko fiskalne. Najważniejszym przykładem jest Electricité du Liban, które z powodu chronicznych strat, subsydiowanych cen i nieefektywnego zarządzania od lat obciąża finanse publiczne.

Najważniejsze kierunki reform wskazywane przez MFW i Bank Światowy obejmują:

• modernizację prawa budżetowego – uporządkowanie procedur i ograniczenie wydatków pozabudżetowych;
• wzmocnienie kontroli – zwiększenie roli parlamentu i niezależnych organów nadzorczych;
• poprawę przejrzystości – pełniejsze raportowanie dochodów, wydatków, długu i zobowiązań;
• reformę przedsiębiorstw państwowych – ograniczenie strat, ryzyka fiskalnego i wpływów politycznych.

Interpretacja: reformy fiskalne nie są wyłącznie wyzwaniem technicznym. Wymagają przełamania interesów grup korzystających z nieprzejrzystości i słabości instytucji kontrolnych.

Nadzór finansowy

Fakt: Nadzór nad sektorem finansowym jest podzielony między kilka instytucji. Prowadzi to do nakładania się kompetencji, rozmycia odpowiedzialności i problemów z koordynacją.

MFW zwraca uwagę na słabe regulacje dotyczące konfliktu interesów, niewystarczającą kontrolę transakcji z podmiotami powiązanymi oraz ograniczone wymagania wobec członków zarządów banków. Brak odpowiedniej ochrony prawnej nadzorców zwiększa ich podatność na naciski.

Interpretacja: w gospodarce zdominowanej przez banki słaby nadzór zwiększa ryzyko nadużyć i nieodpowiedzialnych praktyk. Kryzys finansowy był więc skutkiem zarówno szoków zewnętrznych, jak i wewnętrznych problemów instytucjonalnych.

Praworządność i przeciwdziałanie korupcji

Fakt: MFW określa korupcję w Libanie jako powszechną i systemową. Słabości obejmują finanse publiczne, sektor bankowy, sądownictwo oraz system przeciwdziałania praniu pieniędzy.

Pomimo przyjęcia ustaw antykorupcyjnych i utworzenia Narodowej Komisji Antykorupcyjnej skuteczność działań ograniczają niedostateczne zasoby, słaba niezależność i fragmentacja instytucjonalna. Formalne przepisy dotyczące własności rzeczywistej oraz osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne nie są konsekwentnie egzekwowane.

Interpretacja: skuteczna walka z korupcją wymaga nie tylko nowych przepisów, lecz także niezależnych sądów, sprawnych organów nadzoru i realnej odpowiedzialności osób pełniących funkcje publiczne.

Rynek pracy i kapitał ludzki

Aktywność zawodowa i bezrobocie

Fakt: Według CAS i ILO współczynnik aktywności zawodowej spadł z około 48,8% w latach 2018–2019 do 43,4% w styczniu 2022 roku. Wskaźnik zatrudnienia w relacji do populacji zmniejszył się w tym samym okresie z 43,3% do 30,6%.

Aktywność zawodowa mężczyzn wynosiła 66,2%, a kobiet zaledwie 22,2%. Wskaźnik zatrudnienia osiągnął odpowiednio 47,4% i 15%.

Interpretacja: niski udział kobiet w rynku pracy jest jedną z najważniejszych strukturalnych słabości gospodarki. Przyczyniają się do niego bariery kulturowe, ograniczony dostęp do usług opiekuńczych, niedobór odpowiednich miejsc pracy i słaba polityka równouprawnienia.

Fakt: Stopa bezrobocia wzrosła z 11,4% w latach 2018–2019 do 29,6% w styczniu 2022 roku. Wśród kobiet wyniosła 32,7%, a wśród mężczyzn 28,4%.

Szczególnie trudna była sytuacja osób w wieku 15–24 lat. Bezrobocie w tej grupie osiągnęło około 47,8%. Ogólny wskaźnik niewykorzystania zasobów pracy wzrósł z 16,2% do 50,1%, a wśród młodzieży do 64,7%.

Tak wysoki poziom bezrobocia wskazuje na kryzys zarówno koniunkturalny, jak i strukturalny. Gospodarka nie tworzy wystarczającej liczby stabilnych miejsc pracy, szczególnie dla młodych osób rozpoczynających karierę zawodową.

Praca nieformalna

Fakt: W 2022 roku około 62,4% zatrudnienia miało charakter nieformalny, wobec około 54,9% w latach 2018–2019. Praca bez pełnej ochrony prawnej jest szczególnie rozpowszechniona w rolnictwie, budownictwie, drobnym handlu i usługach osobistych.

Interpretacja: wysoka nieformalność ogranicza wpływy podatkowe, osłabia system zabezpieczenia społecznego i zwiększa segmentację rynku pracy. Reformy powinny ułatwiać stopniową formalizację zatrudnienia, zamiast skupiać się wyłącznie na już zarejestrowanych pracownikach.

Kobiety, młodzież i migracje

Fakt: Rynek pracy charakteryzuje się niską aktywnością zawodową kobiet, wysokim bezrobociem młodzieży i znacznym deficytem godnej pracy. Duża część zatrudnionych nie ma dostępu do zabezpieczenia społecznego ani pełnej ochrony prawnej.

Liban doświadcza także emigracji zarobkowej, szczególnie wśród osób wykształconych. Zjawisko to ogranicza krajową podaż specjalistów, mimo że diaspora pozostaje ważnym źródłem kapitału, kontaktów biznesowych i przekazów pieniężnych.

Interpretacja: emigracja specjalistów osłabia sektory o wysokiej wartości dodanej, natomiast osoby o niższych kwalifikacjach częściej znajdują zatrudnienie w nieformalnej części gospodarki.

Edukacja i przedsiębiorczość

Fakt: Liban dysponuje relatywnie wysokim kapitałem ludzkim, rozwiniętym sektorem edukacji i silną tradycją przedsiębiorczości. UNCTAD wskazuje wykwalifikowaną siłę roboczą jako jeden z głównych atutów kraju w przyciąganiu inwestycji, szczególnie w technologiach informacyjnych i gospodarce cyfrowej.

Szkolnictwo wyższe i ochrona zdrowia generują również przychody z eksportu usług. Niestabilność polityczna, kryzys finansowy i problemy infrastrukturalne ograniczają jednak zdolność do zatrzymania specjalistów i pełnego wykorzystania ich kompetencji.

Zasoby naturalne, infrastruktura i energia

Ziemia, woda i porty

Fakt: Liban nie dysponuje dużymi zasobami surowców naturalnych. Jego najważniejsze zasoby to ziemia rolna, woda, dostęp do Morza Śródziemnego oraz położenie na regionalnych szlakach handlowych.

Infrastruktura wodna pozostaje słaba, a niedobory wody negatywnie wpływają na gospodarstwa domowe i rolnictwo. Problemy z odpadami i ściekami zwiększają presję na środowisko.

Fakt: Port w Bejrucie, będący głównym portem handlowym kraju, został poważnie zniszczony w eksplozji w 2020 roku. Katastrofa uszkodziła infrastrukturę portową, mieszkaniową i komunalną oraz zakłóciła handel i logistykę.

Interpretacja: port jest podstawowym elementem otwartego modelu gospodarki Libanu. Jego zniszczenie pokazało, jak słaby nadzór nad strategiczną infrastrukturą może wpłynąć na handel, ceny, zaopatrzenie i konkurencyjność całego kraju.

Kryzys energetyczny

Fakt: W 2022 roku państwowe przedsiębiorstwo Electricité du Liban dostarczało energię elektryczną średnio przez zaledwie 1–2 godziny dziennie. Niedobory mogły więc trwać nawet 23 godziny na dobę.

EDL nie było w stanie kupować wystarczającej ilości paliw ani prowadzić niezbędnych prac konserwacyjnych z powodu ograniczonego dostępu do walut obcych. Produkcja energii zależała głównie od umowy paliwowej z Irakiem oraz ograniczonej energetyki wodnej.

W 2022 roku import paliw przeznaczonych do produkcji energii elektrycznej spadł o około 67% względem 2019 roku. Całkowity rachunek za import paliw zmniejszył się jednak tylko o około 17%, do 2,2 mld USD, z powodu wysokich cen ropy i niskiej efektywności prywatnych generatorów.

Kryzys energetyczny podnosi koszty prowadzenia działalności, ogranicza konkurencyjność przemysłu i usług oraz pogarsza jakość życia. Uzależnienie od prywatnych generatorów zwiększa także zanieczyszczenie i sprzyja rozwojowi nieformalnych struktur dostaw energii.

Energia odnawialna

Fakt: Według szacunków Międzynarodowej Agencji Energii Odnawialnej, przytaczanych przez ILO, w 2023 roku w libańskim sektorze energii odnawialnej pracowało około 6248 osób. Około 76,8% z nich było zatrudnionych w fotowoltaice.

Rozwój energetyki odnawialnej może jednocześnie poprawić bezpieczeństwo energetyczne, ograniczyć zależność od importowanych paliw i tworzyć nowe miejsca pracy. Wymaga jednak stabilnych regulacji, dostępu do finansowania oraz inwestycji w sieci i magazyny energii.

Atuty i ograniczenia modelu rozwoju

Najważniejsze atuty

Liban dysponuje kilkoma trwałymi przewagami, które mogą wspierać odbudowę gospodarki:

• strategiczne położenie – dostęp do Morza Śródziemnego i rynków Bliskiego Wschodu;
• silny sektor prywatny – rozwinięta przedsiębiorczość i doświadczenie w usługach;
• kapitał ludzki – wykwalifikowani pracownicy, renomowane uczelnie i kompetencje cyfrowe;
• rozbudowana diaspora – źródło kapitału, wiedzy, kontaktów i przekazów pieniężnych;
• tradycja otwartości – doświadczenie w handlu, finansach, turystyce i przyciąganiu inwestycji zagranicznych.

Interpretacja: przy sprawnych instytucjach atuty te mogłyby umożliwić odbudowę pozycji Libanu jako regionalnego centrum usług, edukacji, ochrony zdrowia i technologii.

Najważniejsze ograniczenia

Rozwój gospodarki ograniczają wzajemnie powiązane problemy strukturalne:

• wysokie zadłużenie – dług publiczny na poziomie około 151% PKB w 2018 roku;
• nierównowagi zewnętrzne – wysoki import, ograniczony eksport i zależność od kapitału zagranicznego;
• słabe zarządzanie – nieprzejrzyste finanse publiczne, fragmentacja nadzoru i nieefektywne przedsiębiorstwa państwowe;
• korupcja systemowa – utrwalone sieci patronażu i ograniczona odpowiedzialność instytucji;
• niewydolna infrastruktura – niedobory energii i wody oraz problemy z transportem, odpadami i ściekami;
• kryzys rynku pracy – wysokie bezrobocie, nieformalność zatrudnienia i niska aktywność zawodowa kobiet.

Interpretacja: problemy te tworzą pułapkę rozwojową, w której potencjał sektora prywatnego jest systematycznie ograniczany przez nieskuteczną politykę publiczną i brak stabilnych instytucji.

Otoczenie geopolityczne i bezpieczeństwo

Fakt: Konflikt syryjski, napięcia regionalne i problemy bezpieczeństwa silnie oddziałują na gospodarkę Libanu. Napływ około 1 mln zarejestrowanych uchodźców syryjskich zwiększył presję na edukację, ochronę zdrowia, infrastrukturę i finanse publiczne.

Napięcia polityczne obniżają zaufanie konsumentów i inwestorów, utrudniają napływ kapitału oraz szczególnie mocno uderzają w turystykę. Położenie na styku regionalnych konfliktów sprawia, że stabilność gospodarcza pozostaje krucha.

Wyzwania długofalowe

Analizy MFW, Banku Światowego, ILO i UNCTAD wskazują, że przyszłość gospodarki zależy przede wszystkim od głębokich reform instytucjonalnych, fiskalnych i infrastrukturalnych.

Kluczowe znaczenie mają restrukturyzacja sektora bankowego, poprawa zarządzania Bankiem Libanu, uporządkowanie finansów publicznych, reforma przedsiębiorstw państwowych oraz skuteczniejsze przeciwdziałanie korupcji.

Równolegle potrzebne są inwestycje w energetykę, wodę, transport, infrastrukturę cyfrową i ochronę socjalną. Poprawa warunków prowadzenia działalności powinna iść w parze ze zwiększeniem aktywności zawodowej kobiet, ograniczeniem bezrobocia młodzieży i stopniową formalizacją zatrudnienia.

Długofalowy profil gospodarki Libanu można opisać jako napięcie między potencjałem usługowego, otwartego modelu rozwoju a ograniczeniami wynikającymi ze słabości państwa. Zdolność do wykorzystania kapitału ludzkiego, przedsiębiorczości i położenia geograficznego będzie zależała od odbudowy zaufania oraz stworzenia przejrzystych i odpowiedzialnych instytucji.