Tunezja – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Kontekst geograficzny i historyczny

Położenie i specyfika przestrzenna Tunezji

Tunezja leży w Afryce Północnej, na styku basenu Morza Śródziemnego i Sahary. Jej gospodarka łączy rolnictwo śródziemnomorskie, turystykę oraz przemysł powiązany z europejskimi łańcuchami dostaw.

Dostęp do Morza Śródziemnego oraz bliskość Francji, Włoch i Niemiec są trwałymi atutami Tunezji. Sprzyjają handlowi, inwestycjom zagranicznym, rozwojowi turystyki oraz lokalizacji zakładów produkujących komponenty motoryzacyjne i elektroniczne.

Oxford Business Group zwraca uwagę na bezpośrednie połączenia morskie z Europą i stosunkowo krótki czas transportu dóbr przemysłowych. Korzyści wynikające z położenia geograficznego nie rozkładają się jednak równomiernie. Obszary przybrzeżne są lepiej uprzemysłowione i silniej zintegrowane z globalną gospodarką, natomiast regiony rolnicze i półpustynne w głębi kraju przyciągają mniej inwestycji.

Podział na rozwinięte wybrzeże i słabiej zintegrowany interior jest jednym z najważniejszych długookresowych uwarunkowań gospodarki Tunezji.

Zakres statystyczny i ograniczenia danych

Dane dotyczące tunezyjskiej gospodarki pochodzą z kilku źródeł, które różnią się zakresem i metodologią:

• Krajowy Instytut Statystyki Tunezji – publikuje rachunki narodowe, dane sektorowe i informacje o zatrudnieniu, przy czym część statystyk obejmuje wyłącznie formalny sektor prywatny;
• UNCTAD – przedstawia dane o handlu zagranicznym i bezpośrednich inwestycjach zagranicznych, oparte między innymi na bilansie płatniczym i zgłoszeniach celnych;
• Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy – publikują zagregowane wskaźniki makroekonomiczne, w tym dane o PKB, zadłużeniu publicznym i rynku pracy;
• World Travel & Tourism Council – szacuje gospodarcze znaczenie podróży i turystyki, uwzględniając ich bezpośredni oraz pośredni wpływ.

Najważniejsze wskaźniki pokazują skalę i strukturę gospodarki:

Wskaźnik	Okres	Wartość
Nominalny PKB	2024 r.	159,9 mld dinarów
Łączna wartość dodana	2024 r.	151,6 mld dinarów
Formalne zatrudnienie w prywatnych przedsiębiorstwach	2022 r.	1 135 142 osoby
Eksport towarów	2024 r.	19,9 mld dolarów
Import towarów	2024 r.	26,0 mld dolarów
Wkład podróży i turystyki w gospodarkę	2023 r.	około 21 mld dinarów

Według INS łączna wartość dodana wzrosła ze 151,6 mld dinarów w 2024 r. do 160,6 mld dinarów w 2025 r., natomiast nominalny PKB zwiększył się odpowiednio ze 159,9 mld do 171,6 mld dinarów. Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo odpowiadały za około 10,1% wartości dodanej w 2024 r. i 10,9% w 2025 r.

W 2022 r. formalne zatrudnienie w prywatnych przedsiębiorstwach wynosiło 1 135 142 osoby. W przemyśle pracowało 562 721 osób, w handlu hurtowym i detalicznym 148 614, a w zakwaterowaniu i gastronomii 58 765. Firmy offshore zatrudniały 429 148 pracowników, a przedsiębiorstwa onshore 705 994.

Dane te nie obejmują zatrudnienia w sektorze publicznym ani całej gospodarki nieformalnej, dlatego nie przedstawiają pełnego obrazu tunezyjskiego rynku pracy.

Według UNCTAD eksport towarów wyniósł w 2024 r. 19,9 mld dolarów, a import 26,0 mld dolarów. Deficyt handlowy osiągnął więc około 6,1 mld dolarów. Jednocześnie eksport usług oszacowano na 11,1 mld dolarów, a ich import na 4,0 mld dolarów, co zapewniło Tunezji znaczną nadwyżkę usługową.

WTTC szacuje, że w 2023 r. podróże i turystyka wniosły do gospodarki około 21 mld dinarów oraz zapewniały ponad 402 tys. miejsc pracy, czyli około 11,5% całkowitego zatrudnienia.

Historyczne podstawy rozwoju gospodarczego

Po uzyskaniu niepodległości w 1956 r. Tunezja rozpoczęła uprzemysłowienie oparte na inwestycjach państwowych, ochronie rynku krajowego i kontroli nad strategicznymi zasobami. Sektor publiczny odgrywał szczególnie ważną rolę w przemyśle, energetyce, transporcie i usługach.

W latach 70. państwo zaczęło wyraźniej wspierać wzrost oparty na eksporcie. Wprowadzono zachęty podatkowe dla przedsiębiorstw eksportowych, w tym firm zagranicznych. Kierunek ten utrwalił Kodeks Zachęt Inwestycyjnych z 1993 r., ustanawiający podział na przedsiębiorstwa w pełni eksportujące, określane jako offshore, oraz firmy onshore, działające głównie na rynku krajowym.

Przed rewolucją z 2011 r. gospodarka rozwijała się stosunkowo stabilnie. Rosły przemysł i klasa średnia, a wskaźniki społeczne były relatywnie korzystne na tle regionu. Jednocześnie utrzymywały się wysokie bezrobocie młodzieży, nierówności regionalne, słabość rządów prawa, wpływ grup interesu i regulacje ograniczające konkurencję.

Rewolucja otworzyła przestrzeń dla reform politycznych i gospodarczych, lecz nie zlikwidowała najważniejszych cech wcześniejszego modelu. Dualizm offshore–onshore oraz wysokie bariery regulacyjne pozostały trwałymi elementami tunezyjskiej gospodarki.

Model rozwoju gospodarczego Tunezji

Od industrializacji do modelu eksportowego

W pierwszych dekadach po uzyskaniu niepodległości Tunezja rozwijała przemysł poprzez zastępowanie importu produkcją krajową. Ograniczona wielkość rynku wewnętrznego i potrzeba integracji z gospodarką światową skłoniły jednak państwo do przyjęcia strategii eksportowej.

Kodeks Zachęt Inwestycyjnych z 1993 r. zapewnił przedsiębiorstwom w pełni eksportującym szerokie preferencje:

• ulgi podatkowe – obejmowały między innymi zwolnienie z podatku dochodowego przez pierwsze 10 lat działalności i obniżone stawki w kolejnej dekadzie;
• zwolnienia celne – dotyczyły importowanych surowców, półproduktów i sprzętu wykorzystywanego w produkcji eksportowej;
• preferencje inwestycyjne – umożliwiały odliczanie reinwestowanych zysków;
• uproszczone procedury – ograniczały część obciążeń administracyjnych związanych z prowadzeniem działalności.

W rezultacie znaczna część aktywności przemysłowej i eksportowej skoncentrowała się w sektorze offshore, często z udziałem inwestorów zagranicznych. Firmy onshore funkcjonowały natomiast w bardziej restrykcyjnym otoczeniu regulacyjnym i przy mniejszej presji konkurencyjnej.

Według Banku Światowego w 2010 r. firmy offshore stanowiły około 6% przedsiębiorstw zatrudniających pracowników, ale odpowiadały za około 33% zatrudnienia najemnego. Tworzyły również około 52% grupy eksporterów i generowały 72% całkowitej wartości eksportu.

Tunezyjski eksport jest więc skoncentrowany w stosunkowo niewielkiej grupie większych i bardziej produktywnych przedsiębiorstw.

Reżim offshore–onshore jako rdzeń modelu

Podział na gospodarkę offshore i onshore wpływa na produktywność, zatrudnienie, handel zagraniczny oraz rozmieszczenie inwestycji.

Najważniejsze różnice między oboma reżimami przedstawiają się następująco:

Cecha	Sektor offshore	Sektor onshore
Główny rynek	rynki zagraniczne	rynek krajowy
Otoczenie regulacyjne	uproszczone procedury i preferencje	większa liczba ograniczeń i zezwoleń
Wsparcie fiskalne	ulgi podatkowe i zwolnienia celne	mniejszy zakres preferencji
Produktywność	zazwyczaj wyższa	zazwyczaj niższa
Powiązania z dostawcami krajowymi	często ograniczone	silniejsze nastawienie na rynek lokalny

Firmy offshore produkują przede wszystkim na eksport. Dzięki preferencjom podatkowym i celnym inwestorzy mogą lokować w Tunezji produkcję komponentów mechanicznych i elektronicznych, tekstyliów oraz usług biznesowych, wykorzystując relatywnie niskie koszty pracy i bliskość Europy.

Przedsiębiorstwa onshore obsługują głównie rynek krajowy. Według Banku Światowego sektor ten cechują niższa produktywność, wysoki poziom ochrony oraz bariery wejścia. Część firm utrzymuje pozycję dzięki regulacjom, quasi-monopolom i przywilejom, a nie skutecznej konkurencji.

Dualizm ogranicza współpracę między eksportowym sektorem offshore a krajowymi dostawcami. Firmy eksportowe często wybierają importowane komponenty i usługi, ponieważ krajowe odpowiedniki bywają droższe lub mają niższą jakość. W konsekwencji znaczna część wartości dodanej powstaje poza Tunezją, a kraj pozostaje przede wszystkim miejscem montażu.

W 2022 r. firmy offshore zatrudniały około 38% formalnych pracowników prywatnego sektora, mimo że stanowiły mniejszość przedsiębiorstw. Potwierdza to zarówno ich znaczenie dla zatrudnienia i eksportu, jak i skalę instytucjonalnego podziału gospodarki.

Rola państwa, regulacji i instytucji

Ustawa inwestycyjna z 2016 r., obowiązująca od 2017 r., uporządkowała część przepisów oraz utworzyła nowe instytucje wspierające inwestycje. Podział ich kompetencji zależy między innymi od wartości i skali projektu.

Najważniejsze instytucje systemu inwestycyjnego to:

• Wysoka Rada ds. Inwestycji – zajmuje się między innymi projektami o wartości przekraczającej 50 mln dinarów i tworzącymi co najmniej 500 miejsc pracy;
• Tunezyjska Agencja ds. Inwestycji – obsługuje projekty o wartości od 15 do 50 mln dinarów;
• Agencja Promocji Przemysłu i Innowacji – wspiera mniejsze przedsięwzięcia przemysłowe i innowacyjne;
• Tunezyjski Fundusz Inwestycyjny – uczestniczy w finansowaniu i wspieraniu projektów inwestycyjnych;
• FIPA – pełni funkcję punktu kompleksowej obsługi inwestorów zagranicznych.

FIPA przekazuje informacje, pomaga zakładać przedsiębiorstwa, wspiera inwestorów w procedurach administracyjnych i ułatwia kontakty z instytucjami publicznymi.

Zgodnie z art. 7 ustawy inwestycyjnej inwestorzy zagraniczni mają co do zasady takie same prawa i obowiązki jak inwestorzy krajowi. W wybranych sektorach nadal obowiązują jednak ograniczenia udziału kapitału zagranicznego lub wymóg uzyskania specjalnego zezwolenia. Dotyczy to między innymi zasobów naturalnych, transportu, bankowości, finansów, ubezpieczeń, ochrony zdrowia, edukacji i telekomunikacji.

W rolnictwie inwestorzy zagraniczni nie mogą bezpośrednio posiadać ziemi, a ich udział kapitałowy w projektach rolnych nie może przekraczać 66%. Mogą jednak działać w reżimie offshore, jeśli spełniają wymagane progi eksportowe.

Bank Światowy i MFW wskazują, że skomplikowane procedury, nieprzejrzyste zasady i wysokie koszty administracyjne utrudniają wejście nowych firm na rynek. Odrębne traktowanie przedsiębiorstw eksportowych i krajowych utrwala przy tym dualizm gospodarczy.

Makroekonomiczne ramy modelu

Według Banku Centralnego Tunezji dług publiczny wynosił w 2024 r. około 81,2% PKB, a deficyt budżetowy, bez darowizn i prywatyzacji, sięgał około 6% PKB. Wysokie zadłużenie ogranicza możliwości zwiększania wydatków inwestycyjnych i społecznych.

Znaczna część dochodów państwa pochodzi z podatków pośrednich, zwłaszcza VAT i akcyzy. Według Banku Światowego odpowiadają one za 58,5% wpływów podatkowych i około 14% PKB. Taka struktura może mieć charakter regresywny, ponieważ relatywnie mocniej obciąża gospodarstwa domowe o niższych dochodach.

Połączenie wysokich podatków pośrednich z ulgami dla sektora offshore tworzy model, w którym konsumpcja krajowa jest silnie opodatkowana, a działalność eksportowa korzysta ze wsparcia fiskalnego.

Tunezja od lat notuje deficyt handlu towarami, częściowo równoważony przez nadwyżkę usługową, wpływy z turystyki i przekazy pieniężne od emigrantów. W 2024 r. deficyt rachunku bieżącego wynosił około 1,5% PKB. Deficyt towarowy i nadwyżka usługowa są trwałymi cechami tunezyjskiego bilansu płatniczego.

Struktura sektorowa gospodarki i zasoby

Rolnictwo, zasoby naturalne i gospodarka wiejska

Rolnictwo pozostaje jednym z tradycyjnych filarów gospodarki. Najważniejsze produkty to oliwki, daktyle, zboża i cytrusy. Oliwa z oliwek oraz daktyle z oaz południowej Tunezji należą do głównych produktów eksportowych sektora rolnego.

Według INS rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo wygenerowały 12,4 mld dinarów wartości dodanej w 2020 r., 15,3 mld dinarów w 2024 r. i 17,4 mld dinarów w 2025 r. Odpowiadało to kolejno 11,3%, 10,1% i 10,9% całkowitej wartości dodanej.

Rolnictwo tworzy około jednej dziesiątej wartości dodanej tunezyjskiej gospodarki, ale jego znaczenie dla zatrudnienia i dochodów na obszarach wiejskich jest znacznie większe.

Sektor jest podatny na susze, niestabilne opady i inne skutki zmian klimatu. Wyniki kampanii rolnej mogą dlatego istotnie wpływać na tempo wzrostu całej gospodarki.

Do najważniejszych zasobów naturalnych Tunezji należą fosforany, ropa naftowa i gaz ziemny. Udział górnictwa w wartości dodanej wynosił w latach 2020–2025 około 0,4–0,7%, a wydobycie ropy i gazu odpowiadało za około 2,2% wartości dodanej w 2020 r. i 1,9% w 2025 r.

Tunezja nie jest klasyczną gospodarką surowcową opartą na eksporcie węglowodorów. Rolnictwo i górnictwo koncentrują się przede wszystkim w interiorze, podczas gdy przemysł i usługi są silniej rozwinięte na wybrzeżu. Różnica ta przekłada się na wyższe bezrobocie, niższe dochody i migrację młodych osób z regionów wewnętrznych.

Przemysł przetwórczy

Przemysł przetwórczy jest kluczowym elementem tunezyjskiego modelu eksportowego. Najważniejsze specjalizacje obejmują:

• mechanikę i metalurgię – produkcję części, konstrukcji i komponentów dla przemysłu;
• elektrotechnikę i elektronikę – między innymi wiązki kablowe, aparaturę elektryczną, transformatory i obwody drukowane;
• tekstylia i odzież – tradycyjną gałąź eksportową narażoną na rosnącą konkurencję kosztową;
• przemysł spożywczy – przetwórstwo produktów rolnych, w tym oliwek, daktyli i zbóż.

Produkcja artykułów spożywczych, napojów i wyrobów tytoniowych wygenerowała 4,18 mld dinarów wartości dodanej w 2020 r. oraz 5,34 mld dinarów w 2025 r. Jej udział w wartości dodanej całej gospodarki utrzymywał się na poziomie około 3,4–3,9%.

Według danych FIPA przytaczanych przez Oxford Business Group w 2014 r. w Tunezji działały 824 przedsiębiorstwa związane z produkcją mechaniczną i metalurgiczną oraz 454 firmy elektryczne i elektroniczne. Łącznie sektor odpowiadał za około 18% działalności przemysłowej, 26,4% zatrudnienia w przemyśle i około 45% eksportu przemysłowego. Około 75% jego produkcji eksportowej trafiało do Europy.

Tunezja specjalizuje się w produkcji wiązek kablowych, aparatury elektrycznej, transformatorów, obwodów drukowanych oraz podzespołów motoryzacyjnych i lotniczych. Znaczna część tej aktywności ma jednak charakter montażowy.

Wskaźnik złożoności produktowej wynosił 0,63 dla maszyn i urządzeń elektrycznych, wobec -1,74 dla tekstyliów i -3,35 dla produktów mineralnych. Sektor mechaniczno-elektroniczny jest bardziej zaawansowany technologicznie niż tradycyjne gałęzie eksportowe, lecz nadal koncentruje się głównie na prostszych etapach produkcji.

Przemysł tekstylny pozostaje ważny dla eksportu, ale zmaga się z presją kosztową i konkurencją ze strony państw o niższych kosztach pracy. Dalszy rozwój wymaga poprawy jakości, wzornictwa, specjalizacji i zdolności do wytwarzania produktów o większej wartości dodanej.

Energetyka, wydobycie i górnictwo

Energetyka i wydobycie odgrywają ważną, lecz niedominującą rolę. Wartość dodana wydobycia ropy i gazu wzrosła z 2,46 mld dinarów w 2020 r. do 2,98 mld dinarów w 2025 r. Górnictwo, obejmujące między innymi fosforany, wygenerowało odpowiednio 0,41 mld i 1,12 mld dinarów.

Tunezja jest importerem netto produktów energetycznych, dlatego sektor energii obciąża bilans handlowy. Wahania cen ropy i gazu oraz zmiany krajowej produkcji wpływają zarówno na wzrost gospodarczy, jak i na sytuację zewnętrzną państwa.

Umiarkowana rola surowców ma dwojaki skutek. Tunezja jest mniej narażona na problemy charakterystyczne dla gospodarek uzależnionych od eksportu surowców, ale jednocześnie nie uzyskuje wysokiej renty, która mogłaby finansować infrastrukturę i usługi publiczne. Model rozwoju musi więc opierać się przede wszystkim na pracy, przemyśle przetwórczym i usługach.

Usługi rynkowe i finansowe

Usługi rynkowe obejmują handel, transport, zakwaterowanie, gastronomię, komunikację, finanse, ubezpieczenia i usługi biznesowe. W 2022 r. handel i naprawa pojazdów zatrudniały 148 614 osób, transport i magazynowanie 30 444, zakwaterowanie i gastronomia 58 765, informacja i komunikacja 35 743, a finanse i ubezpieczenia 25 208 osób.

Usługi są największym sektorem tunezyjskiej gospodarki pod względem tworzonej wartości dodanej. Obejmują zarówno działalność rynkową, jak i usługi nierynkowe świadczone przez sektor publiczny.

Dostęp do finansowania pozostaje jedną z głównych barier rozwoju przedsiębiorstw. Małe i średnie firmy mają trudności z uzyskaniem kredytu ze względu na wysokie wymagania dotyczące zabezpieczeń, skomplikowane procedury i ostrożną politykę banków. Ogranicza to inwestycje, innowacyjność i ekspansję bardziej produktywnych podmiotów.

Turystyka jako kluczowa gałąź usług

Turystyka ma duże znaczenie dla PKB, zatrudnienia i wpływów dewizowych. Jej oddziaływanie wykracza poza hotele i restauracje, ponieważ obejmuje również transport, handel, rekreację oraz działalność lokalnych dostawców.

Według WTTC sektor podróży i turystyki wygenerował w 2023 r. około 21 mld dinarów i ponad 402 tys. miejsc pracy. Wydatki turystów krajowych przekroczyły 11 mld dinarów, a wydatki gości zagranicznych wyniosły około 9,6 mld dinarów.

Do najważniejszych atutów turystycznych Tunezji należą:

• śródziemnomorskie położenie i korzystny klimat,
• rozwinięta infrastruktura hotelowa,
• plaże i nadmorskie kurorty,
• bogate dziedzictwo historyczne i archeologiczne.

Turystyka pozostaje jednak podatna na kryzysy zdrowotne, niestabilność polityczną, zagrożenia bezpieczeństwa i zmiany preferencji podróżnych. Jej koncentracja na wybrzeżu dodatkowo pogłębia różnice między regionami nadmorskimi a interiorem.

Handel zagraniczny, integracja i inwestycje

Struktura handlu towarowego

Eksport Tunezji jest silnie ukierunkowany na Europę. Import obejmuje natomiast produkty przemysłowe, energetyczne, kapitałowe i konsumpcyjne. Wartość eksportu towarów wzrosła z 10,5 mld dolarów w 2005 r. do 19,9 mld dolarów w 2024 r., a import zwiększył się w tym okresie z 13,2 mld do 26,0 mld dolarów.

W 2024 r. deficyt handlu towarami wyniósł około 6,1 mld dolarów. Jego źródłem jest między innymi import energii, dóbr kapitałowych i komponentów wykorzystywanych przez sektor eksportowy.

Do głównych grup eksportowych należą komponenty mechaniczne i elektroniczne, tekstylia, odzież, oliwa z oliwek oraz daktyle. Sektor mechaniczno-elektroniczny odpowiada za około 45% eksportu przemysłowego, a trzy czwarte jego sprzedaży zagranicznej trafia do Europy.

Struktura handlu odzwierciedla montażowy charakter części gospodarki. Tunezja importuje technologie, maszyny i półprodukty, a następnie eksportuje komponenty lub gotowe wyroby produkowane w zakładach włączonych w europejskie łańcuchy dostaw.

Handel usługami i rola turystyki

Eksport usług wzrósł z 3,88 mld dolarów w 2005 r. do szacunkowych 11,1 mld dolarów w 2024 r. Import zwiększył się w tym czasie z 2,11 mld do około 4,0 mld dolarów. W 2024 r. nadwyżka w handlu usługami wyniosła około 7,15 mld dolarów.

Nadwyżka usługowa kompensuje znaczną część deficytu handlu towarami. Jej głównym źródłem jest turystyka, choć istotne znaczenie mają również transport, komunikacja, finanse i usługi biznesowe.

Tunezja ma potencjał do rozwoju outsourcingu i usług informatycznych dzięki relatywnie dobrze wykształconej sile roboczej oraz bliskości Europy. Wykorzystanie tego potencjału wymaga poprawy infrastruktury cyfrowej, dostępu do finansowania i otoczenia regulacyjnego.

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne odgrywają szczególnie ważną rolę w sektorze offshore. Ich napływ wynosił 783 mln dolarów w 2005 r., 1,51 mld dolarów w 2010 r., 1,00 mld dolarów w 2015 r. oraz około 936 mln dolarów w 2024 r. Tunezja pozostaje odbiorcą netto kapitału zagranicznego.

Inwestycje koncentrują się przede wszystkim w montażu przemysłowym, produkcji komponentów i turystyce. Inwestorzy korzystają z ulg podatkowych, zwolnień celnych na dobra kapitałowe i surowce oraz uproszczonych procedur administracyjnych.

Korzyści z BIZ dla całej gospodarki ograniczają słabe powiązania między inwestorami zagranicznymi a przedsiębiorstwami onshore. Firmy offshore często importują komponenty, zamiast kupować je od dostawców krajowych, co osłabia transfer technologii, wiedzy i produktywności.

Bilans płatniczy, zadłużenie i podatki

Bilans płatniczy jest stabilizowany przez nadwyżkę usługową oraz przekazy pieniężne od obywateli mieszkających za granicą. W 2024 r. deficyt rachunku bieżącego zmniejszył się do około 1,5% PKB mimo utrzymującego się deficytu handlu towarami.

Wysokie zadłużenie publiczne i system podatkowy oparty na podatkach pośrednich ograniczają przestrzeń dla polityki rozwojowej. Eksport korzysta z ulg dla firm offshore, podczas gdy konsumpcja krajowa i importowane dobra konsumpcyjne są obciążone VAT oraz akcyzą. Wpływa to zarówno na konkurencyjność gospodarki, jak i na poziom życia gospodarstw domowych.

Instytucje gospodarcze, regulacje i ład rynkowy

Instytucje wspierające inwestycje i sektor prywatny

Architektura instytucjonalna wspierająca inwestycje obejmuje Wysoką Radę ds. Inwestycji, Tunezyjską Agencję ds. Inwestycji, Tunezyjski Fundusz Inwestycyjny, Agencję Promocji Przemysłu i Innowacji oraz FIPA.

FIPA zapewnia inwestorom zagranicznym informacje, doradztwo, pomoc w zakładaniu spółek i uzyskiwaniu zezwoleń, a także wsparcie w kontaktach z administracją. Część wniosków o zachęty podatkowe i finansowe można składać za pośrednictwem platformy Tunisian Investment Portal.

Mimo rozbudowanej sieci instytucji procedury pozostają czasochłonne i skomplikowane. Odrębne traktowanie przedsiębiorstw offshore i onshore dodatkowo utrwala podział gospodarki.

System prawny, regulacyjny i podatkowy

Tunezyjski system regulacyjny jest złożony, a wiele rodzajów działalności wymaga specjalnego zezwolenia. Dotyczy to między innymi zasobów naturalnych, materiałów budowlanych, transportu, bankowości, finansów, ubezpieczeń, ochrony zdrowia, edukacji i telekomunikacji.

Skomplikowane przepisy, ograniczona przejrzystość i uznaniowość decyzji administracyjnych zwiększają koszty transakcyjne oraz utrudniają wejście nowych przedsiębiorstw na rynek. Bank Światowy wskazuje, że jednym z kluczowych kierunków reform powinno być zbliżenie zasad obowiązujących sektor onshore do bardziej liberalnego reżimu offshore.

System podatkowy w dużej mierze opiera się na podatkach pośrednich. Ich wysoki udział zwiększa ceny dóbr i usług oraz może pogłębiać nierówności dochodowe. Reforma powinna upraszczać przepisy, zwiększać sprawiedliwość obciążeń i ograniczać administracyjne koszty prowadzenia działalności.

Rola banku centralnego i systemu finansowego

Bank Centralny Tunezji odpowiada za stabilność monetarną i finansową. W 2024 r. prowadził restrykcyjną politykę pieniężną, której celem było ograniczenie inflacji i stabilizacja rynku walutowego. Średnia stopa procentowa na rynku międzybankowym wynosiła około 7,99%, a średnia ważona stopa głównych operacji refinansujących około 8,01%.

Średnioroczna inflacja obniżyła się z 9,3% w 2023 r. do około 7% w 2024 r., natomiast roczna dynamika cen w grudniu 2024 r. wyniosła około 6,2%. Sprzyjały temu niższe ceny międzynarodowych produktów podstawowych, stabilność dinara i restrykcyjna polityka pieniężna.

Wysokie stopy procentowe ograniczają jednak dostęp przedsiębiorstw do kredytów. Problem dotyczy szczególnie małych i średnich firm, które mają trudności ze spełnieniem wymagań dotyczących zabezpieczeń. Potrzebne są reformy zwiększające konkurencję w sektorze bankowym, rozwijające rynki kapitałowe i poprawiające finansowanie innowacyjnych przedsiębiorstw.

Zawłaszczanie państwa, korupcja i konkurencja

Zawłaszczanie państwa przez grupy interesu, korupcja i ograniczona konkurencja należą do najważniejszych barier rozwoju. Chronione sektory sprzyjają powstawaniu rent i przywilejów, a wpływowe podmioty mogą oddziaływać na regulacje, aby utrzymać swoją pozycję.

Firmy offshore są zazwyczaj większe, bardziej produktywne i silniej zorientowane na eksport. Przedsiębiorstwa onshore częściej pozostają mniejsze, mniej produktywne i bardziej zależne od ochrony regulacyjnej.

Korupcja i wpływ grup interesu utrwalają bariery wejścia, ograniczając konkurencję oraz innowacyjność. Przeciwdziałanie tym zjawiskom wymaga wzmocnienia sądownictwa i rządów prawa, uproszczenia regulacji, zwiększenia przejrzystości decyzji administracyjnych oraz zmniejszenia różnic między reżimami offshore i onshore.

Rynek pracy, zatrudnienie i kapitał ludzki

Struktura zatrudnienia według sektorów

Rynek pracy charakteryzuje się niską stopą zatrudnienia, wysokim bezrobociem oraz podziałem na sektor formalny i nieformalny. Według Banku Światowego stopa zatrudnienia osób w wieku co najmniej 15 lat wynosiła w latach 2021–2025 około 38,2%.

Formalne zatrudnienie w prywatnych przedsiębiorstwach wzrosło z 998 976 osób w 2014 r. do 1 135 142 osób w 2022 r. Strukturę formalnego zatrudnienia prywatnego w 2022 r. przedstawiają wybrane dane:

Obszar	Liczba pracowników
Przemysł	562 721
Handel i naprawa pojazdów	148 614
Zakwaterowanie i gastronomia	58 765
Informacja i komunikacja	35 743
Finanse i ubezpieczenia	25 208

Przedsiębiorstwa z kapitałem tunezyjskim zatrudniały 891 834 osoby, a firmy z kapitałem zagranicznym 243 308 osób. Oznacza to, że około 21% formalnych pracowników prywatnego sektora było zatrudnionych przez przedsiębiorstwa zagraniczne. Firmy offshore skupiały natomiast około 38% formalnego zatrudnienia prywatnego.

Dualizm rynku pracy

Podział gospodarki przekłada się na różnice w płacach, stabilności zatrudnienia, warunkach pracy i dostępie do ubezpieczeń społecznych. Firmy offshore częściej oferują formalne zatrudnienie i muszą spełniać standardy międzynarodowych kontrahentów. Przedsiębiorstwa onshore, działające przy niższej produktywności i mniejszej presji konkurencyjnej, częściej proponują mniej stabilne formy pracy.

Znaczna część rynku funkcjonuje poza sektorem formalnym. Dotyczy to zwłaszcza handlu ulicznego, drobnych usług, małych gospodarstw rolnych i części mikroprzedsiębiorstw. Nieformalność jest szczególnie widoczna w interiorze oraz wśród młodych osób, które nie mogą znaleźć formalnego zatrudnienia.

Istotnym problemem jest niedopasowanie kwalifikacji pracowników do potrzeb gospodarki. Tunezja kształci wielu absolwentów szkół wyższych, ale nie tworzy wystarczającej liczby stanowisk wymagających zaawansowanych kompetencji. Część absolwentów pracuje poniżej kwalifikacji, pozostaje bezrobotna lub emigruje.

Bezrobocie, aktywność zawodowa i jakość pracy

Bezrobocie pozostaje trwale wysokie, szczególnie wśród młodzieży i absolwentów. Do jego najważniejszych przyczyn należą:

• restrykcyjne regulacje rynku pracy,
• ograniczony dostęp przedsiębiorstw do finansowania,
• niska skuteczność części instytucji publicznych,
• niedopasowanie kwalifikacji do potrzeb pracodawców,
• ograniczone możliwości zatrudnienia w regionach wewnętrznych.

Sztywne przepisy dotyczące zatrudniania i zwalniania mogą zniechęcać przedsiębiorstwa do tworzenia formalnych miejsc pracy. Jednocześnie niska aktywność zawodowa kobiet ogranicza poziom wykorzystania zasobów pracy.

Jakość zatrudnienia zależy od sektora. Praca w firmach offshore jest częściej formalna i objęta ubezpieczeniem społecznym, ale może dotyczyć prostych zadań montażowych o niskiej wartości dodanej. W gospodarce nieformalnej pracownicy mają ograniczony dostęp do stabilnych umów, świadczeń i ochrony socjalnej.

Migracje zarobkowe i kapitał ludzki

Migracje zarobkowe pełnią funkcję wentyla bezpieczeństwa dla rynku pracy. Umożliwiają podjęcie zatrudnienia osobom, które nie znajdują odpowiedniej pracy w kraju, a przekazy pieniężne od emigrantów zapewniają wpływy dewizowe i pomagają ograniczać deficyt rachunku bieżącego.

Tunezja dysponuje relatywnie dobrze rozwiniętym kapitałem ludzkim, będącym rezultatem wieloletnich inwestycji w edukację i ochronę zdrowia. Potencjał ten może wspierać rozwój informatyki, inżynierii i usług biznesowych.

Pełne wykorzystanie kapitału ludzkiego ograniczają jednak bezrobocie osób wykształconych, emigracja specjalistów i niewystarczający popyt na zaawansowane kompetencje.

Strukturalne atuty gospodarki Tunezji

Geograficzna bliskość Europy

Jednym z najważniejszych atutów Tunezji jest położenie nad Morzem Śródziemnym i bliskość Francji, Włoch oraz Niemiec. Krótkie trasy transportowe sprzyjają lokalizacji zakładów produkujących komponenty mechaniczne i elektroniczne dla europejskich przedsiębiorstw.

Bliskość Europy wspiera również turystykę. Krótki czas podróży, korzystny klimat i bogate dziedzictwo kulturowe zwiększają atrakcyjność kraju dla europejskich gości. Położenie Tunezji wzmacnia jednocześnie przemysł eksportowy i sektor usług turystycznych.

Specjalizacje eksportowe

Najważniejsze specjalizacje eksportowe Tunezji obejmują kilka wzajemnie uzupełniających się obszarów:

• mechanikę, elektrotechnikę i elektronikę – produkcję kabli, wiązek przewodów, aparatów elektrycznych, transformatorów i komponentów mechanicznych dla przemysłu motoryzacyjnego oraz lotniczego;
• przemysł rolno-spożywczy – przetwórstwo i eksport między innymi oliwy z oliwek oraz daktyli;
• turystykę – najważniejszą specjalizację eksportową w usługach, generującą wpływy dewizowe i liczne miejsca pracy.

Rozwój przetwórstwa rolno-spożywczego może zwiększać wartość dodaną produktów, dywersyfikować eksport i tworzyć miejsca pracy poza największymi ośrodkami przemysłowymi. Turystyka wspiera natomiast handel, transport, gastronomię i lokalne usługi.

Atuty instytucjonalne i społeczne

Ustawa inwestycyjna z 2016 r. oraz działalność TIA, FIPA i Tunezyjskiego Funduszu Inwestycyjnego stanowią próbę unowocześnienia polityki inwestycyjnej. Formalne zrównanie praw inwestorów krajowych i zagranicznych jest ważnym elementem poprawy otoczenia biznesowego.

Atutami kraju są również relatywnie wysoki poziom wykształcenia, rozwinięta klasa średnia oraz dostępność pracowników posiadających kompetencje techniczne i językowe. Zasoby te mogą umożliwić przejście od prostego montażu do działalności o większej wartości dodanej, pod warunkiem wdrożenia reform instytucjonalnych i poprawy dostępu do finansowania.

Strukturalne ograniczenia i wyzwania rozwojowe

Dualizmy gospodarki i ich wpływ na produktywność

Najważniejszym ograniczeniem modelu rozwoju jest jednoczesne występowanie trzech podziałów:

• offshore–onshore – firmy eksportowe są bardziej produktywne, lecz słabo powiązane z krajowymi dostawcami;
• wybrzeże–interior – przemysł i turystyka koncentrują się na wybrzeżu, a regiony wewnętrzne pozostają zależne od rolnictwa, górnictwa i sektora publicznego;
• rynek formalny–nieformalny – duża część pracowników pozostaje poza systemem stabilnych umów, świadczeń i ochrony socjalnej.

Firmy offshore są bardziej produktywne i konkurencyjne, ale ich ograniczona współpraca z lokalnymi dostawcami sprawia, że duża część wartości dodanej w łańcuchach produkcji powstaje poza Tunezją.

Wzajemnie wzmacniające się dualizmy utrudniają stworzenie spójnego, produktywnego i inkluzywnego modelu rozwoju.

Ograniczony postęp strukturalny

Przenoszenie pracy i kapitału z sektorów o niższej produktywności do bardziej produktywnych gałęzi postępuje powoli. Zasoby pozostają częściowo skoncentrowane w rolnictwie, sektorze publicznym i chronionych branżach onshore.

Poszczególne sektory rozwijają się nierównomiernie. Przemysł rolno-spożywczy, budownictwo i turystyka okresowo wspierają wzrost, podczas gdy tekstylia, rafinacja ropy i część usług finansowych tracą konkurencyjność. Brak trwałego przesunięcia w stronę działalności o większej wartości dodanej ogranicza tempo wzrostu produktywności.

Dostęp do finansowania i bariery wejścia

Najważniejsze bariery rozwoju przedsiębiorstw obejmują ograniczony dostęp do finansowania, niską skuteczność instytucji publicznych, skomplikowane procedury administracyjne i restrykcyjne regulacje rynku pracy.

Wysokie wymagania dotyczące zabezpieczeń utrudniają uzyskanie kredytu, a słabo rozwinięte rynki kapitałowe nie zapewniają przedsiębiorstwom wystarczających alternatyw. Złożone procedury administracyjne i podatkowe zwiększają koszty wejścia na rynek oraz chronią pozycję istniejących firm.

Ujednolicenie zasad dla przedsiębiorstw offshore i onshore mogłoby zwiększyć konkurencję, ułatwić rozwój nowych firm i poprawić przepływ technologii.

Reforma rynku pracy powinna łączyć większą elastyczność zatrudnienia z ochroną podstawowych praw pracowniczych. Jej celem powinno być zwiększenie liczby formalnych miejsc pracy bez pogłębiania niepewności zatrudnienia.

Regionalne nierówności

Wybrzeże, w tym okolice Tunisu, Sfaxu, Sousse i Hammametu, dysponuje lepszą infrastrukturą, większą liczbą przedsiębiorstw offshore i rozwiniętym sektorem turystycznym. Regiony centralne i południowe są bardziej zależne od rolnictwa, górnictwa i sektora publicznego.

Ograniczona integracja między regionami utrudnia rozpowszechnianie korzyści wynikających z eksportu i turystyki. Mieszkańcy interioru mają mniejszy dostęp do atrakcyjnych miejsc pracy, a mobilność ograniczają koszty transportu, problemy mieszkaniowe i niedostateczna infrastruktura.

Zmniejszenie nierówności regionalnych wymaga rozwoju infrastruktury, edukacji, usług publicznych i prywatnych inwestycji poza pasem nadmorskim. Ma to znaczenie gospodarcze i społeczne, ponieważ nierówności terytorialne były jednym ze źródeł napięć prowadzących do rewolucji z 2011 r.

Lokalne przykłady sektorowe

Klastry mechaniczno-elektroniczne

Klastry mechaniczno-elektroniczne są rozmieszczone głównie w regionach przybrzeżnych. Produkują komponenty dla europejskiego przemysłu motoryzacyjnego, elektronicznego i AGD. W sektorze mechaniki i podstawowych metali działało 561 przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 10 osób, z czego 187 było w pełni nastawionych na eksport.

Wiele zakładów znajduje się w strefach przemysłowych wokół Tunisu, Sousse i Sfaxu, gdzie dostęp do portów, dróg, lotnisk i pracowników jest najlepszy. Produkcja obejmuje między innymi kable, wiązki przewodów, aparaturę elektryczną, oświetlenie, obwody drukowane, transformatory i komponenty mechaniczne.

Przykładem inwestycji zagranicznej jest zakład grupy Haier w pobliżu Tunisu, produkujący lodówki, zamrażarki, pralki i kuchenki mikrofalowe. Klastry tworzą tysiące formalnych miejsc pracy, ale pozostają silnie zależne od popytu zagranicznego i koniunktury w Europie.

Regiony turystyczne

Hammamet, Sousse i Djerba należą do najważniejszych ośrodków turystycznych Tunezji. Hotele, ośrodki wypoczynkowe, restauracje i infrastruktura rekreacyjna tworzą lokalne gospodarki silnie zależne od napływu turystów.

Turystyka generuje zatrudnienie bezpośrednio w hotelach i gastronomii oraz pośrednio w transporcie, handlu, kulturze i rekreacji. W 2022 r. sektor zakwaterowania i gastronomii zatrudniał 58 765 formalnych pracowników w przedsiębiorstwach prywatnych.

Silna specjalizacja turystyczna zwiększa dochody i przyciąga inwestycje infrastrukturalne, ale naraża regiony na wstrząsy zewnętrzne. Rozwój usług biznesowych, lokalnej produkcji i rolnictwa zaopatrującego hotele może poprawić odporność tych gospodarek.

Rolnictwo w interiorze

Uprawa oliwek, daktyli i zbóż odgrywa ważną rolę w utrzymaniu dochodów na obszarach peryferyjnych. Produkty trafiają na rynek krajowy i na eksport, łącząc gospodarkę wiejską z międzynarodowymi łańcuchami handlowymi.

Rozwój rolnictwa ograniczają niedostateczna infrastruktura, trudny dostęp do finansowania oraz słabe powiązania rolników z nowoczesnym przetwórstwem i dystrybucją. Inwestycje w magazynowanie, transport, nawadnianie i przemysł rolno-spożywczy mogłyby zwiększyć wartość dodaną produktów jeszcze przed ich sprzedażą.