Turkmenistan – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Turkmenistan jest klasycznym przykładem gospodarki zasobowej, w której bogate złoża surowców energetycznych podporządkowano silnie scentralizowanemu, etatystycznemu modelowi rozwoju. Zapewniło to relatywnie wysoki dochód narodowy na mieszkańca, ale zarazem utrwaliło zależność od gazu ziemnego, ograniczyło rozwój sektora prywatnego i spowolniło dywersyfikację produkcji.

Bank Światowy klasyfikuje Turkmenistan jako państwo o wyższym średnim dochodzie. Najważniejsze dane za 2024 rok przedstawiają się następująco:

Wskaźnik	Wartość
GNI per capita według metody Atlas	około 8250 dolarów
Liczba ludności	około 7,5 mln mieszkańców
PKB w cenach bieżących	68,7 mld dolarów
Udział usług w PKB	około 48%
Udział przemysłu w PKB	około 34%
Udział rolnictwa w PKB	około 12%
Udział węglowodorów w eksporcie	około 90%

Rolnictwo zatrudnia ponad dwie piąte siły roboczej, mimo że wytwarza jedynie około 12% PKB. Ujawnia to znaczne różnice produktywności między sektorami. Jednocześnie gaz ziemny odpowiada za niespełna 68% sprzedaży zagranicznej, a ropa naftowa za około 13%.

Pomimo poprawy wskaźników dochodowych Turkmenistan pozostaje gospodarką silnie uzależnioną od jednego sektora. Jej długookresowa stabilność zależy od przejścia od modelu rentierskiego do bardziej zróżnicowanego systemu, opartego na silniejszym sektorze prywatnym, wydajniejszym rolnictwie i lepszym wykorzystaniu potencjału tranzytowego.

Źródła danych i ich ograniczenia

Zakres terytorialny i definicje

Turkmenistan leży w Azji Centralnej. Nie ma dostępu do mórz otwartych, ale posiada linię brzegową nad Morzem Kaspijskim, które w prawie międzynarodowym ma szczególny status zbiornika śródlądowego.

Dane statystyczne obejmują całą gospodarkę narodową w obecnie uznanych granicach państwa, czyli obszar około 488–491 tys. km². Niewielkie różnice w powierzchni podawanej w bazie World Development Indicators wynikają z aktualizacji danych geograficznych, a nie ze zmian granic.

Większość danych ilościowych pochodzi z Banku Światowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Azjatyckiego Banku Rozwoju, Państwowego Komitetu Statystycznego Turkmenistanu oraz innych źródeł oficjalnych. Wskaźniki opierają się na standardowych definicjach makroekonomicznych, takich jak PKB w cenach bieżących, GNI według metody Atlas, udział sektorów w wartości dodanej oraz struktura eksportu towarowego.

Ułatwia to porównania międzynarodowe, choć oficjalne dane Turkmenistanu są przez część analityków uznawane za mniej przejrzyste i bardziej niepewne niż statystyki wielu innych państw. MFW wskazuje na konieczność poprawy dostępności, jakości i wiarygodności danych ekonomicznych.

Krajowy system statystyczny

Podstawowym krajowym organem odpowiedzialnym za statystykę jest Państwowy Komitet Statystyczny Turkmenistanu, znany jako TurkmenStat. Instytucja rozwija usługi cyfrowe, w tym możliwość elektronicznego składania sprawozdań przez przedsiębiorstwa. Ma to ograniczyć wykorzystanie dokumentacji papierowej i usprawnić przepływ danych.

Publicznie dostępne zestawienia TurkmenStatu pozostają jednak stosunkowo ograniczone. Brakuje wielu aktualnych wskaźników dotyczących rynku pracy, dochodów gospodarstw domowych, bezrobocia i ubóstwa albo są one publikowane tylko dla wybranych lat.

Niepełność danych utrudnia wiarygodną ocenę poziomu życia, nierówności oraz rzeczywistej kondycji sektora prywatnego. Analiza gospodarki musi więc uwzględniać nie tylko dane ilościowe, lecz także strukturę własności, dominujące sektory i uwarunkowania instytucjonalne.

Zakres informacji udostępnianych przez najważniejsze instytucje jest zróżnicowany:

• Bank Światowy – publikuje dane o PKB, GNI per capita, demografii, strukturze gospodarki i wyzwaniach rozwojowych;
• Azjatycki Bank Rozwoju – analizuje handel zagraniczny, infrastrukturę, integrację regionalną i strukturę eksportu;
• Międzynarodowy Fundusz Walutowy – koncentruje się na polityce makroekonomicznej, kursie walutowym, finansach publicznych i warunkach instytucjonalnych;
• TurkmenStat – odpowiada za krajowe statystyki urzędowe i sprawozdawczość przedsiębiorstw.

Stosunkowo dobrze udokumentowane są agregaty makroekonomiczne i struktura eksportu. Znacznie mniej wiadomo natomiast o dochodach gospodarstw domowych, rynku pracy i działalności sektora prywatnego.

Krótkie tło historyczne i ewolucja modelu rozwoju

Dziedzictwo okresu radzieckiego i specjalizacja surowcowa

Kluczowe specjalizacje gospodarcze Turkmenistanu ukształtowały się w okresie radzieckim. Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka była częścią scentralizowanej gospodarki planowej ZSRR, w której poszczególnym republikom przypisywano określone funkcje produkcyjne. W przypadku Turkmenistanu były to przede wszystkim uprawa bawełny na potrzeby przemysłu włókienniczego oraz wydobycie gazu ziemnego.

Rozwój wielkich systemów irygacyjnych, w tym kanału Karakum doprowadzającego wodę z Amu-darii do pustynnych obszarów, wiązał się z poważnymi kosztami środowiskowymi. Nadmierna eksploatacja zasobów wodnych dorzecza Jeziora Aralskiego stała się jednym z najpoważniejszych problemów ekologicznych Azji Centralnej.

Środki produkcji pozostawały własnością państwa lub kolektywnych gospodarstw rolnych, co utrwaliło centralne zarządzanie gospodarką. Duże projekty energetyczne i transportowe planowano z perspektywy całego ZSRR, a nie interesów poszczególnych republik.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego Turkmenistan odziedziczył rozbudowaną infrastrukturę, ale musiał samodzielnie określić kierunki eksportu i sposób finansowania aktywów. Państwowa własność, centralne sterowanie i specjalizacja surowcowa stały się fundamentami współczesnego modelu gospodarczego kraju.

Niepodległość i konsolidacja modelu etatystycznego

Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku Turkmenistan zachował wiele mechanizmów państwowej kontroli, a zasoby gazu ziemnego wykorzystał jako główne źródło dochodów dewizowych i finansowania modernizacji. Gospodarka pozostała sztywna, etatystyczna i napędzana eksportem gazu.

Najważniejszymi elementami krajowej polityki gospodarczej stały się:

• dominacja przedsiębiorstw państwowych,
• ograniczona liberalizacja gospodarki,
• ścisła kontrola nad sektorem prywatnym,
• utrzymanie mechanizmów centralnego planowania.

W energetyce powstały rozbudowane koncerny państwowe, takie jak Turkmengaz, odpowiedzialne za wydobycie i eksport gazu. Państwowe przedsiębiorstwa rolne i tekstylne kontynuowały produkcję oraz przetwórstwo bawełny. Pozwalało to zachować kontrolę nad strategicznymi zasobami, lecz ograniczało przestrzeń dla prywatnej inicjatywy, zwłaszcza poza energetyką.

Turkmenistan pozostawał także zależny od infrastruktury eksportowej odziedziczonej po ZSRR, przede wszystkim od gazociągów prowadzących do Rosji. Polityczna izolacja i ostrożne podejście do inwestorów zagranicznych dodatkowo utrudniały geograficzną dywersyfikację sprzedaży.

Państwo przeznaczało dochody z gazu na duże projekty infrastrukturalne i rozbudowę stolicy, ale nie stworzyło warunków do szerokiego rozwoju prywatnej przedsiębiorczości.

Nowe kierunki eksportu energii i orientacja na Azję

Przełomowym etapem było uruchomienie po 2009 roku nowych kierunków eksportu gazu, przede wszystkim gazociągu do Chin. Pozwoliło to ograniczyć zależność od rynku rosyjskiego i uzyskać dostęp do szybko rosnącego odbiorcy. Turkmenistan stał się jednym z najważniejszych eksporterów gazu w regionie, a Chiny jego kluczowym rynkiem zbytu.

Plany dalszej dywersyfikacji obejmują gazociąg Turkmenistan–Afganistan–Pakistan–Indie, znany jako TAPI. Projekt ma duże znaczenie gospodarcze i geopolityczne, lecz jego realizację utrudniają kwestie polityczne, finansowe i związane z bezpieczeństwem.

Równolegle rozwijane są połączenia energetyczne i transportowe z Afganistanem, Iranem, państwami Azji Centralnej oraz Kaukazu. Otwarcie na rynek chiński zmniejszyło zależność od Rosji, ale nie zmieniło rentierskiego charakteru gospodarki. Model nadal opiera się na państwowej kontroli zasobów i eksporcie surowców, a nie na rozwoju konkurencyjnej gospodarki rynkowej.

Modernizacja infrastruktury i presja na reformy

Turkmenistan rozwija współpracę z międzynarodowymi instytucjami finansowymi, które podkreślają potrzebę dywersyfikacji, poprawy jakości instytucji i zwiększenia roli sektora prywatnego. Według Banku Światowego przedsiębiorstwa państwowe generowały w 2023 roku 59,2% łącznego obrotu gospodarczego.

MFW uznaje za najważniejsze wyzwanie przełożenie bogactwa węglowodorowego na bardziej zróżnicowany, inkluzywny i zrównoważony wzrost. Wymaga to między innymi:

• ujednolicenia kursu walutowego,
• wprowadzenia bardziej rynkowych mechanizmów makroekonomicznych,
• wzmocnienia ram fiskalnych,
• poprawy przejrzystości finansów publicznych.

Strategia ADB na lata 2024–2028 obejmuje zieloną transformację, zwiększanie konkurencyjności poprzez dywersyfikację, rozwój sektora prywatnego i kapitału ludzkiego oraz wspieranie reform instytucjonalnych.

Turkmenistan łączy modernizację portów, kolei, dróg i lotnisk z rosnącą presją na zmianę dotychczasowego modelu rozwoju. Długookresowa stabilność kraju wymaga głębokiej transformacji instytucji, rynku pracy i struktury produkcji.

Model rozwoju gospodarki Turkmenistanu

Państwowa kontrola i rola sektora prywatnego

Gospodarka Turkmenistanu pozostaje w znacznym stopniu kontrolowana przez państwo. W 2023 roku przedsiębiorstwa państwowe odpowiadały za 59,2% łącznego obrotu gospodarczego. Energetyka, rolnictwo, część przemysłu przetwórczego i znaczny segment usług funkcjonują w ramach państwowych koncernów oraz instytucji realizujących cele polityki publicznej.

Rola sektora prywatnego jest ograniczona, zwłaszcza w dużych projektach infrastrukturalnych i energetycznych. Przedsiębiorcy napotykają bariery regulacyjne, finansowe i instytucjonalne.

Silna pozycja państwa ułatwia realizację dużych, centralnie planowanych inwestycji, ale jednocześnie ogranicza konkurencję, innowacyjność oraz rozwój małych i średnich przedsiębiorstw.

Sektor węglowodorowy jako rdzeń modelu rentierskiego

Najważniejszą cechą gospodarki Turkmenistanu jest zależność od gazu ziemnego i innych węglowodorów. Kraj posiada czwarte co do wielkości udokumentowane zasoby gazu ziemnego na świecie oraz 44. co do wielkości zasoby ropy naftowej.

Struktura eksportu w 2024 roku potwierdza skalę tej zależności:

Grupa towarowa	Udział w wartości eksportu
Gaz ziemny	67,8%
Ropa naftowa	12,8%
Produkty naftowe	7,6%
Łącznie produkty węglowodorowe	około 90%

Dochody z sektora węglowodorowego finansują inwestycje publiczne, import dóbr kapitałowych, usługi społeczne i subsydia. Państwo kontroluje eksploatację zasobów, pobiera związane z nią podatki i dywidendy, a następnie redystrybuuje środki w gospodarce.

Model ten zapewnia wysokie wpływy, ale zwiększa podatność kraju na wahania cen energii, zmiany zagranicznego popytu oraz decyzje najważniejszych odbiorców.

Wysoka koncentracja eksportu naraża Turkmenistan również na ryzyko choroby holenderskiej, czyli osłabienia konkurencyjności sektorów pozasurowcowych wskutek dominacji dochodów z eksportu surowców. Zagrożenie zwiększają zależność od jednego głównego produktu i niewielka liczba kluczowych rynków zbytu.

Struktura sektorowa PKB i różnice produktywności

Formalnie struktura gospodarki przypomina państwa o wyższym średnim dochodzie, w których dominują usługi i przemysł. W Turkmenistanie specyfiką pozostaje jednak duże znaczenie węglowodorów w przemyśle oraz administracji i usług publicznych w sektorze usługowym.

Relacje między udziałem poszczególnych sektorów w PKB i zatrudnieniu pokazują głębokie różnice produktywności:

Sektor	Udział w PKB	Znaczenie dla zatrudnienia
Usługi	około 48%	duże, w tym administracja i usługi publiczne
Przemysł	około 34%	mniejsze niż udział w PKB
Rolnictwo	około 12%	42,5% siły roboczej

Rolnictwo pełni funkcję absorpcyjną, zapewniając zatrudnienie na terenach wiejskich, ale nie generuje proporcjonalnie wysokiej wartości dodanej. Jednym z najważniejszych wyzwań jest przenoszenie pracowników do bardziej produktywnych sektorów przy jednoczesnym zwiększaniu wydajności produkcji rolnej.

Status kraju o wyższym średnim dochodzie

Bank Światowy klasyfikuje Turkmenistan jako kraj o wyższym średnim dochodzie. W 2024 roku GNI per capita według metody Atlas wyniósł 8250 dolarów, a PKB per capita około 9166 dolarów.

W dłuższej perspektywie dochód narodowy znacząco wzrósł. GNI per capita według metody Atlas zwiększył się z 590 dolarów w 2000 roku do 6260 dolarów w 2021 roku, natomiast GNI per capita według parytetu siły nabywczej wzrósł w tym okresie z 4060 do 16 330 dolarów.

Wysoki dochód per capita nie musi jednak oznaczać równomiernego dobrobytu. W gospodarce rentierskiej duża wartość produkcji surowcowej może podnosić średnie wskaźniki dochodowe bez proporcjonalnej poprawy sytuacji wszystkich mieszkańców. Brak szczegółowych danych o ubóstwie, nierównościach i dostępie do usług publicznych utrudnia ocenę skali tego problemu.

Główne sektory gospodarki i specjalizacje

Sektor węglowodorowy i energetyczny

Sektor węglowodorowy jest najważniejszym filarem gospodarki. Wydobycie gazu koncentruje się wokół kilku dużych złóż, z których najważniejsze jest Galkynysh, należące do największych pól gazowych na świecie.

System gazociągów łączy Turkmenistan z Chinami, Iranem i Rosją, a projekt TAPI ma otworzyć dodatkowy kanał eksportowy w kierunku Azji Południowej.

W 2024 roku gaz ziemny odpowiadał za 67,8% wartości eksportu, ropa naftowa za 12,8%, produkty naftowe za 7,6%, a energia elektryczna za około 2,3%. Udział energii elektrycznej odzwierciedla rozwój infrastruktury przesyłowej i możliwość sprzedaży nadwyżek do państw sąsiednich.

Dochody z eksportu surowców finansują inwestycje transportowe, energetyczne i miejskie oraz programy społeczne, ale uzależniają kondycję gospodarki od cen gazu i ropy oraz decyzji głównych odbiorców, zwłaszcza Chin.

Rolnictwo – bawełna, pszenica i wyzwania wodne

Rolnictwo generuje około 12% PKB, ale zatrudnia 42,5% siły roboczej. Tradycyjnymi filarami sektora są uprawy bawełny i pszenicy. Rozwijają się także ogrodnictwo, warzywnictwo i sadownictwo, które mogą wspierać dywersyfikację produkcji oraz poprawiać bezpieczeństwo żywnościowe.

Organizacja rolnictwa w dużej mierze opiera się na strukturach państwowych i quasi-państwowych realizujących plany produkcyjne zgodne z priorytetami administracji. Produkcja jest ściśle powiązana z gospodarką wodną, ponieważ znaczna część kraju ma charakter pustynny, a uprawy zależą od nawadniania, między innymi za pośrednictwem kanału Karakum.

Najważniejsze bariery rozwoju rolnictwa obejmują:

• niedobór wody,
• zasolenie i degradację gleb,
• zużytą infrastrukturę nawadniającą,
• nasilające się skutki zmian klimatu.

Zwiększenie produktywności rolnictwa wymaga modernizacji systemów irygacyjnych, efektywniejszego wykorzystania wody, dywersyfikacji upraw oraz rozwoju przetwórstwa rolno-spożywczego.

Przemysł i przetwórstwo poza węglowodorami

Przemysł poza sektorem węglowodorowym obejmuje między innymi przetwórstwo bawełny, produkcję tekstyliów, materiałów budowlanych i chemikaliów. Rozwój przemysłu włókienniczego miał przesunąć część wartości dodanej z eksportu surowej bawełny do sprzedaży wyrobów gotowych lub częściowo przetworzonych.

W 2024 roku przędza bawełniana stanowiła około 1,3% eksportu, a tkaniny około 0,6%. Pokazuje to, że rozwój przemysłu tekstylnego przyniósł efekty, jednak jego znaczenie pozostaje niewielkie w porównaniu z energetyką.

Rozwój przetwórstwa ograniczają utrudniony dostęp prywatnych przedsiębiorstw do finansowania, wysokie koszty transakcyjne, słabe zaplecze innowacyjne i niewielka integracja z międzynarodowymi łańcuchami wartości. Wzmocnienie małych i średnich przedsiębiorstw mogłoby zwiększyć udział przemysłu pozasurowcowego i stworzyć nowe miejsca pracy.

Usługi, infrastruktura transportowa i logistyka

Sektor usług, odpowiadający za około 48% PKB, obejmuje administrację publiczną, finanse, handel, transport i komunikację. Szczególne znaczenie ma logistyka, ponieważ Turkmenistan leży na szlakach łączących Azję, Europę i Bliski Wschód.

Ważnym elementem infrastruktury jest międzynarodowy port Turkmenbaszy nad Morzem Kaspijskim, otwarty w 2018 roku. Jego projektowana przepustowość wynosi 17 mln ton ładunków i 400 tys. TEU rocznie. Port jest połączony z krajową siecią kolejową i drogową oraz stanowi część korytarzy Północ–Południe i TRACECA.

Infrastruktura pozostaje jednak niedostatecznie wykorzystana. Główne bariery to restrykcyjne zasady tranzytu, niewystarczająca integracja różnych środków transportu i skomplikowane procedury administracyjne.

Transport i logistyka należą do najbardziej perspektywicznych obszarów dywersyfikacji, ale ich rozwój wymaga uproszczenia regulacji, cyfryzacji obsługi i pogłębienia współpracy z sąsiadami.

Handel zagraniczny i integracja regionalna

Struktura eksportu i importu

Handel zagraniczny Turkmenistanu jest zdominowany przez surowce energetyczne. W 2024 roku niemal 90% eksportu stanowiły gaz, ropa i produkty naftowe. Udział tekstyliów, energii elektrycznej i innych towarów był znacznie mniejszy.

Według danych World Development Indicators eksport towarów i usług odpowiadał za 46% PKB w 2010 roku i 21% PKB w 2021 roku. Udział importu spadł w tym samym okresie z 51% do 12% PKB.

Zmiany te mogą wynikać z polityki handlowej i inwestycyjnej, jednak ich ocena wymaga ostrożności ze względu na ograniczoną dostępność danych i brak pełnych informacji metodologicznych.

Niski udział importu w PKB nie musi świadczyć o wysokiej samowystarczalności. Może być rezultatem kontrolowanej polityki importowej i ograniczonej integracji z rynkami międzynarodowymi. Koncentracja eksportu na surowcach pokazuje natomiast, że kraj nie rozwinął jeszcze szerokiego portfela konkurencyjnych produktów pozawęglowodorowych.

Główne rynki zbytu i partnerzy handlowi

Chiny są głównym odbiorcą turkmeńskiego gazu dostarczanego gazociągiem Azja Centralna–Chiny, przebiegającym przez Uzbekistan i Kazachstan. Znaczenie mają także Iran, Rosja i pozostałe państwa Azji Centralnej, szczególnie w handlu energią i usługach tranzytowych.

Turkmenistan rozwija również projekty eksportu energii elektrycznej, takie jak Turkmenistan–Uzbekistan–Tadżykistan–Afganistan–Pakistan oraz Turkmenistan–Afganistan–Pakistan. Inwestycje te mają umożliwić wykorzystanie krajowych nadwyżek mocy wytwórczych i ograniczyć zależność od eksportu gazu.

Dywersyfikacja rynków zbytu jest kluczowa dla ograniczenia ryzyka geopolitycznego i cenowego. Brak szczegółowych danych o udziale poszczególnych państw w eksporcie utrudnia jednak dokładną ocenę postępów w tym zakresie.

Korytarze transportowe i rola kraju tranzytowego

Turkmenistan ma strategiczne położenie między Azją Centralną, Morzem Kaspijskim, Kaukazem i Bliskim Wschodem. Dostęp do portów kaspijskich, granicy z Iranem oraz połączeń kolejowych z państwami regionu umożliwia udział w handlu między Azją a Europą.

Port Turkmenbaszy jest elementem Międzynarodowego Korytarza Transportowego Północ–Południe, łączącego Indie, Iran, Rosję i Azję Centralną. Obsługuje również trasy prowadzące do Europy przez Azerbejdżan, Gruzję i Turcję.

Pełne wykorzystanie położenia geograficznego wymaga zmian w kilku obszarach:

• uproszczenia procedur tranzytowych,
• zwiększenia przejrzystości opłat,
• dostosowania zasad wizowych,
• cyfryzacji obsługi przewozów,
• lepszej integracji transportu drogowego, kolejowego i morskiego.

Wdrażanie systemu e-TIR może usprawnić odprawy. Bez szerszych reform Turkmenistan pozostanie jednak przede wszystkim potencjalnym, a nie w pełni funkcjonującym węzłem logistycznym.

Integracja regionalna, WTO i współpraca międzynarodowa

Turkmenistan należy od 2010 roku do programu Współpracy Gospodarczej Azji Centralnej, znanego jako CAREC. Program wspiera regionalne projekty infrastrukturalne, energetyczne i handlowe. ADB pomaga również krajowi w przygotowaniach do ewentualnego przystąpienia do Światowej Organizacji Handlu.

Współpraca z Bankiem Światowym, ADB i MFW zapewnia dostęp do wiedzy, finansowania i pomocy technicznej. Jednocześnie zwiększa presję na modernizację instytucji, poprawę przejrzystości i stopniowe otwieranie gospodarki.

Standaryzacja procedur i harmonizacja regulacji mogłyby obniżyć koszty transakcyjne oraz zwiększyć atrakcyjność Turkmenistanu jako partnera handlowego i kraju tranzytowego.

Zasoby naturalne, środowisko i zielona transformacja

Zasoby gazu ziemnego i ropy naftowej

Zasoby gazu i ropy stanowią najważniejszy kapitał naturalny Turkmenistanu oraz podstawę jego modelu gospodarczego. Eksploatacja węglowodorów wiąże się jednak z emisją gazów cieplarnianych, w tym metanu, którego wycieki są szczególnie istotnym problemem w sektorze gazowym.

ADB wskazuje na potrzebę inwestowania w efektywność energetyczną, odnawialne źródła energii, projekty niskoemisyjne i długoterminową dekarbonizację. Ważnym elementem transformacji powinno być ograniczanie wycieków i spalania metanu.

Turkmenistan musi pogodzić rolę dużego eksportera gazu z rosnącą globalną presją na redukcję emisji. Wymaga to modernizacji infrastruktury wydobywczej i przesyłowej, zwiększenia efektywności energetycznej oraz stopniowego rozwoju źródeł odnawialnych.

Woda, gleby i podatność na zmiany klimatu

Turkmenistan jest szczególnie narażony na wzrost temperatur, niedobory wody i zasolenie gleb. Rolnictwo, zwłaszcza uprawa bawełny i pszenicy, zależy od intensywnego nawadniania wodami Amu-darii oraz kanału Karakum.

Wieloletnia eksploatacja zasobów wodnych w połączeniu ze zmianami klimatu zwiększa ryzyko degradacji gleb i spadku plonów. Bez modernizacji systemów nawadniania i poprawy gospodarowania wodą zagrożone mogą być produkcja rolna, bezpieczeństwo żywnościowe oraz dochody mieszkańców obszarów wiejskich.

Polityka wodna i rolna należy zatem do najważniejszych obszarów decydujących o długookresowej stabilności gospodarczej kraju.

Potencjał odnawialnych źródeł energii

Turkmenistan dysponuje znacznym potencjałem energii słonecznej i wiatrowej dzięki rozległym obszarom pustynnym, wysokiemu nasłonecznieniu oraz korzystnym warunkom wietrznym w części kraju.

Rozwój odnawialnych źródeł energii może przynieść kilka korzyści:

• ograniczyć krajowe zużycie gazu,
• zwiększyć ilość surowca dostępnego na eksport,
• zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych,
• stworzyć nowe sektory aktywności gospodarczej i miejsca pracy.

Wykorzystanie tego potencjału wymaga inwestycji, transferu technologii i zmian instytucjonalnych. Istotne będzie również zwiększenie udziału sektora prywatnego w projektach energetycznych oraz stworzenie przejrzystych zasad finansowania i przyłączania nowych instalacji do sieci.

Instytucje, zarządzanie gospodarcze i polityka rozwojowa

TurkmenStat i system statystyczny

TurkmenStat odpowiada za realizację polityki państwa w dziedzinie statystyki. Rozwija usługi cyfrowe, w tym składanie sprawozdań online, a publikowane przez niego roczniki są wykorzystywane przez Bank Światowy i ADB.

Ograniczona dostępność szczegółowych danych oraz uwagi MFW dotyczące ich jakości pokazują jednak, że system wymaga dalszych reform. Wiarygodne i publicznie dostępne statystyki są niezbędne do projektowania polityki gospodarczej, monitorowania reform i budowania zaufania inwestorów.

Bank centralny i polityka makroekonomiczna

Centralny Bank Turkmenistanu odpowiada za politykę pieniężną, nadzór nad sektorem bankowym i zarządzanie kursem walutowym. MFW wskazuje na potrzebę ujednolicenia kursu oraz wprowadzenia bardziej rynkowych zasad dotyczących stóp procentowych i kredytu.

Politykę gospodarczą cechuje wysoki stopień interwencjonizmu, w tym kierowanie kredytu do sektorów uznanych za priorytetowe. Może to sprzyjać inflacji, pogarszać efektywność alokacji kapitału i zwiększać ryzyko finansowe.

Przejście do bardziej przejrzystej i przewidywalnej polityki pieniężnej jest ważnym warunkiem poprawy konkurencyjności gospodarki.

Strategie Banku Światowego i ADB

Strategia Banku Światowego na lata finansowe 2026–2027 koncentruje się na wspieraniu udziału Turkmenistanu w inicjatywach regionalnych oraz na pomocy technicznej służącej otwieraniu i modernizacji gospodarki. Priorytetami są dywersyfikacja, poprawa zarządzania zasobami publicznymi i zwiększenie przejrzystości fiskalnej.

Strategia ADB na lata 2024–2028 obejmuje następujące kierunki:

• zieloną transformację,
• wzmacnianie konkurencyjności gospodarki,
• rozwój sektora prywatnego i kapitału ludzkiego,
• reformy instytucjonalne,
• wsparcie kolei, korytarzy CAREC i ochrony zdrowia.

Obie instytucje wskazują na potrzebę odejścia od modelu zdominowanego przez sektor publiczny na rzecz bardziej zróżnicowanej gospodarki, w której większą rolę odgrywają prywatne przedsiębiorstwa, wiedza, kapitał ludzki i zielona infrastruktura.

Rola MFW – reforma ram makroekonomicznych i przejrzystości

MFW zaleca ujednolicenie kursu walutowego, zwiększenie roli mechanizmów rynkowych oraz wzmocnienie ram fiskalnych. Ważne są również poprawa planowania budżetowego, przejrzyste zarządzanie dochodami z węglowodorów i skuteczniejsza kontrola wydatków publicznych.

Reformy powinny zmienić sposób podejmowania decyzji gospodarczych: z centralnie sterowanego i mało przejrzystego na bardziej przewidywalny oraz oparty na jasnych zasadach. Poprawa jakości danych jest niezbędna do monitorowania tego procesu i budowania zaufania obywateli oraz partnerów zagranicznych.

Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki

Demografia, liczba ludności i oczekiwana długość życia

W 2024 roku Turkmenistan liczył około 7,495 mln mieszkańców. Populacja wzrosła z 3,76 mln w 1990 roku do 7,09 mln w 2021 roku, a roczne tempo wzrostu wynosiło około 2%. Oczekiwana długość życia przy urodzeniu sięgała w 2021 roku 69,1 roku.

Rosnąca i relatywnie młoda populacja może wspierać rozwój gospodarczy, ale wymaga tworzenia miejsc pracy oraz zwiększania dostępności edukacji i ochrony zdrowia. Najważniejszym wyzwaniem jest zdolność gospodarki do zatrudniania nowych pracowników w sektorach o wysokiej produktywności.

Struktura zatrudnienia i rola sektora rolnego

Rolnictwo zatrudnia 42,5% siły roboczej, mimo że generuje tylko 12% PKB. Wskazuje to na duże różnice produktywności między rolnictwem a przemysłem i usługami. Znaczna część zatrudnienia pozarolniczego przypada natomiast na sektor publiczny i przedsiębiorstwa państwowe.

Przeniesienie części pracowników z rolnictwa do bardziej produktywnych branż wymaga rozwoju sektora prywatnego, małych i średnich przedsiębiorstw oraz kompetencji odpowiadających potrzebom nowoczesnej gospodarki.

Edukacja, zdrowie i rozwój kapitału ludzkiego

ADB podkreśla znaczenie rozwoju edukacji i ochrony zdrowia. Planowane działania obejmują poprawę dostępu do świadczeń medycznych, podnoszenie jakości usług i rozwój kwalifikacji pracowników sektora zdrowia. Istotnym celem jest także wspieranie przedsiębiorczości oraz równych szans kobiet i dziewcząt.

Dochody z węglowodorów stwarzają możliwości finansowania edukacji i zdrowia, ale skuteczność tych wydatków zależy od jakości instytucji oraz przejrzystości zarządzania. Rozwój kapitału ludzkiego jest warunkiem przejścia do bardziej zdywersyfikowanej gospodarki opartej na wiedzy.

Migracja, bezrobocie i niepełne dane

Brakuje aktualnych i kompleksowych danych dotyczących oficjalnej stopy bezrobocia, migracji zarobkowej, bierności zawodowej oraz zatrudnienia według płci. Wiadomo, że część mieszkańców wyjeżdża do pracy za granicę, zwłaszcza do Rosji, jednak skala tego zjawiska pozostaje trudna do oszacowania.

Niepełne dane ograniczają możliwość oceny wykorzystania potencjału ludnościowego i projektowania skutecznej polityki rynku pracy. Poprawa statystyk dotyczących zatrudnienia, wynagrodzeń, bezrobocia i migracji powinna być jednym z priorytetów reform instytucjonalnych.

Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki Turkmenistanu

Atuty – zasoby, położenie i dochód per capita

Turkmenistan dysponuje trzema głównymi atutami:

• Zasoby naturalne – bogate złoża gazu ziemnego i ropy zapewniają wysokie dochody eksportowe;
• Położenie geograficzne – kraj leży między Azją, Europą i Bliskim Wschodem, co sprzyja rozwojowi transportu i logistyki;
• Relatywnie wysoki dochód – GNI per capita według parytetu siły nabywczej wynosił w 2021 roku 16 330 dolarów.

Atuty te mogą finansować transformację strukturalną, rozwój edukacji, ochrony zdrowia, infrastruktury i sektora prywatnego. Warunkiem jest przejrzyste zarządzanie dochodami oraz kierowanie ich do obszarów zwiększających długookresową produktywność.

Ograniczenia – węglowodory, etatyzm i słabość instytucji

Najważniejsze bariery rozwojowe mają charakter strukturalny:

• Zależność od węglowodorów – w 2024 roku odpowiadały one za około 90% eksportu, a sam gaz ziemny za niemal 68%;
• Dominacja państwa – przedsiębiorstwa państwowe generowały w 2023 roku 59,2% obrotu gospodarczego, ograniczając przestrzeń dla konkurencji i prywatnej przedsiębiorczości;
• Słabość instytucji – ograniczona przejrzystość statystyczna i niedostatecznie rozwinięte ramy fiskalne utrudniają projektowanie reform;
• Niska dywersyfikacja – przemysł pozasurowcowy i nowoczesne usługi nadal mają niewielkie znaczenie w eksporcie.

Wahania cen energii i zmiany popytu u głównych odbiorców bezpośrednio wpływają na dochody eksportowe, bilans płatniczy i finanse państwa. Brak wiarygodnych informacji o rynku pracy i dochodach może dodatkowo zniechęcać inwestorów zagranicznych.

Środowisko, woda i rolnictwo jako długookresowe wyzwanie

Rolnictwo zależy od intensywnego nawadniania, a zasoby wodne są narażone na nadmierną eksploatację i skutki zmian klimatu. Rosnące temperatury, niedobory wody i zasolenie gleb mogą ograniczać produkcję rolną oraz pogarszać warunki życia na terenach wiejskich.

Reforma gospodarki wodnej, modernizacja infrastruktury irygacyjnej i wprowadzenie bardziej zrównoważonych praktyk rolniczych są niezbędne dla ochrony bezpieczeństwa żywnościowego.

Bilans atutów i ograniczeń

Turkmenistan posiada znaczące zasoby węglowodorów, strategiczne położenie i relatywnie wysoki dochód per capita. Jednocześnie zmaga się z zależnością od jednego sektora, dominacją państwa, słabością instytucji oraz problemami środowiskowymi.

Przyszłość gospodarki będzie zależeć od tego, czy dochody z zasobów naturalnych zostaną wykorzystane do sfinansowania bardziej zrównoważonego, inkluzywnego i zdywersyfikowanego modelu rozwoju.