Uganda – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Gospodarka Ugandy łączy wieloletni, dynamiczny wzrost z dużym znaczeniem rolnictwa, postępującą dywersyfikacją sektorową i transformacją związaną z eksploatacją ropy naftowej. Jej rozwój ograniczają jednak trudna sytuacja fiskalna, niedobory kapitału ludzkiego oraz wysoki poziom ubóstwa. Rolnictwo wytwarza około jednej czwartej produktu krajowego brutto (PKB) i zatrudnia ponad dwie trzecie siły roboczej. Największym sektorem są usługi, natomiast przemysł — zwłaszcza budownictwo i przetwórstwo rolne — staje się coraz ważniejszym źródłem inwestycji i zatrudnienia.

Handel zagraniczny opiera się głównie na eksporcie złota, kawy i usług turystycznych. Towarzyszą temu trwały deficyt na rachunku obrotów bieżących oraz silna zależność od importu dóbr inwestycyjnych. Bank Ugandy, Ministerstwo Finansów, Urząd Statystyczny Ugandy, agencje inwestycyjne i regulatorzy sektora naftowego prowadzą politykę ukierunkowaną na stabilność makroekonomiczną oraz zrównoważoną industrializację w ramach Trzeciego Narodowego Planu Rozwoju (NDP III). Niskie dochody podatkowe i rosnące koszty obsługi długu poważnie ograniczają jednak przestrzeń fiskalną państwa.

Na rynku pracy dominują zatrudnienie nieformalne i rolnictwo subsystencyjne, a liczba nowych miejsc pracy nie nadąża za szybkim wzrostem populacji. Niedoinwestowanie ochrony zdrowia i edukacji utrwala deficyt kapitału ludzkiego. Atuty Ugandy — zasoby ziemi rolnej, strategiczne położenie w Afryce Wschodniej, surowce mineralne, węglowodory i względna stabilność makroekonomiczna — ścierają się z niską produktywnością rolnictwa, słabą infrastrukturą, ryzykiem klimatycznym, problemami z egzekwowaniem prawa i trudnościami w mobilizacji prywatnego kapitału.

Kontekst ogólny i terytorialny gospodarki Ugandy

Ogólny obraz gospodarki i znaczenie wzrostu

Uganda należy do państw o relatywnie niskim dochodzie na mieszkańca, lecz jednocześnie wyróżnia się wieloletnim okresem szybkiego wzrostu gospodarczego. Według Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) przez znaczną część dwóch ostatnich dekad gospodarka rozwijała się średnio w tempie około 5–7 proc. rocznie.

Bank Światowy podkreśla, że Uganda wykazywała dużą odporność na wstrząsy zewnętrzne, a wzrost obejmował rolnictwo, przemysł i usługi. Odróżnia to kraj od części surowcowych gospodarek Afryki Subsaharyjskiej, uzależnionych od jednego dominującego sektora.

Strukturę gospodarki w roku budżetowym 2022/23 przedstawiają następujące dane:

Sektor	Udział w PKB	Tempo wzrostu
Usługi	około 42,4–42,6 proc.	brak wskazanej wartości
Przemysł	około 26 proc.	około 3,5 proc.
Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo	około 23,8–24,1 proc.	około 4,8 proc.
Podatki od produktów	około 7,9 proc.	brak wskazanej wartości

Dane Urzędu Statystycznego Ugandy (UBOS) potwierdzają, że kraj przeszedł od modelu zdominowanego przez rolnictwo do bardziej zrównoważonej struktury sektorowej. Rolnictwo nadal odgrywa jednak kluczową rolę na rynku pracy — według Banku Światowego zatrudnia około 72 proc. siły roboczej.

Pomimo szybkiego wzrostu gospodarczego poziom ubóstwa pozostaje wysoki. Bank Światowy szacuje, że w 2020 roku blisko 60 proc. ludności żyło poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa wynoszącej 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej. W roku budżetowym 2024/25 wskaźnik ten miał spaść do około 56 proc.

Wzrost gospodarczy nie przekłada się wystarczająco szybko na ograniczenie ubóstwa. Wynika to między innymi z niskiej produktywności rolnictwa, niedoboru produktywnych miejsc pracy poza tym sektorem oraz ograniczonych możliwości finansowania polityki społecznej i inwestycji w kapitał ludzki.

Tło historyczne — od liberalizacji do zrównoważonej industrializacji

Od końca lat 80. XX wieku Uganda przeszła znaczącą transformację ustrojową i gospodarczą. Reformy liberalizowały rynek, znosiły liczne ograniczenia handlowe i otwierały kraj na inwestycje zagraniczne. Według przeglądu polityki handlowej Światowej Organizacji Handlu (WTO) działania te przyciągnęły bezpośrednie inwestycje zagraniczne, zwłaszcza do przetwórstwa przemysłowego.

W okresie około sześciu lat poprzedzających opracowanie WTO realny PKB rósł średnio o około 6 proc. rocznie. Struktura gospodarki stopniowo odchodziła od silnej dominacji rolnictwa, które odpowiadało wówczas za około 42 proc. realnego PKB i zatrudniało około 80 proc. ludności.

Uganda jest członkiem WTO od 1995 roku. Rozwija również integrację regionalną w ramach Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC), Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej (COMESA), programu AGOA oraz porozumień z Unią Europejską. W ten sposób kraj przeszedł od silnie regulowanej gospodarki agrarnej do modelu otwartego na handel, z rosnącą rolą sektora prywatnego i eksportu.

Struktura eksportu przez długi czas pozostawała jednak silnie skoncentrowana. Na przełomie lat 90. i 2000. sama kawa odpowiadała za ponad 50 proc. wartości eksportu towarowego.

Kolejny etap transformacji wiąże się z przyjęciem Trzeciego Narodowego Planu Rozwoju na lata 2020/21–2024/25. Jego nadrzędnym celem jest zwiększenie dochodów gospodarstw domowych i poprawa jakości życia. Plan koncentruje się na zrównoważonej industrializacji, zwiększaniu wartości dodanej, wzmacnianiu sektora prywatnego, rozbudowie infrastruktury produkcyjnej oraz poprawie produktywności i dobrostanu społecznego.

Model rozwoju — między agroindustrializacją, budownictwem a gospodarką naftową

Zrównoważona industrializacja jako strategia państwa

NDP III definiuje współczesny model rozwoju Ugandy jako zrównoważoną industrializację służącą inkluzywnemu wzrostowi, zatrudnieniu i trwałemu tworzeniu bogactwa. Strategia zakłada przejście od gospodarki opartej głównie na rolnictwie do modelu, w którym większą rolę odgrywają przetwórstwo, budownictwo, nowoczesne usługi oraz sektor naftowo-energetyczny.

Według założeń planu PKB na mieszkańca miał wzrosnąć do około 1190 USD do 2025 roku, przy zachowaniu pokoju, bezpieczeństwa i stabilności makroekonomicznej. Cel miał być realizowany przez zwiększanie wartości dodanej w sektorach priorytetowych, rozwój sektora prywatnego, rozbudowę infrastruktury oraz wzmacnianie ochrony zdrowia i edukacji.

Do najważniejszych obszarów wzrostu zaliczono:

• agroindustrializację i przetwórstwo rolne,
• budownictwo oraz infrastrukturę transportową i miejską,
• wydobycie, przetwarzanie i transport ropy naftowej,
• turystykę oraz nowoczesne usługi,
• naukę, technologię i innowacje.

Realizacja tej strategii opiera się na współpracy Ministerstwa Finansów, Planowania i Rozwoju Gospodarczego, Ministerstwa Rolnictwa, Ministerstwa Energii i Zasobów Mineralnych, Banku Ugandy, Ugandyjskiej Agencji Inwestycyjnej oraz instytucji regulujących sektor naftowy. Model łączy kierunkowe planowanie państwa z gospodarką rynkową, w której sektor prywatny ma odpowiadać za znaczną część inwestycji i nowych miejsc pracy.

Agroindustrializacja jako główny nurt transformacji

Bank Światowy wskazuje agroindustrializację jako drogę do zwiększenia produktywności rolnictwa i tworzenia miejsc pracy poza tym sektorem. Strategia wykorzystuje przewagi Ugandy: żyzne gleby, sprzyjający klimat i znaczne zasoby ziemi rolnej.

Rolnictwo odpowiada za około 23–24 proc. PKB, a jednocześnie zatrudnia od 64 do 72 proc. siły roboczej. Tak duża różnica między udziałem w zatrudnieniu a udziałem w PKB świadczy o bardzo niskiej produktywności pracy.

Analiza Banku Światowego „Budowanie dobrobytu poprzez agroindustrializację” wskazuje cztery główne bariery rozwoju:

• Słabe podstawy produkcji rolnej – niskie wykorzystanie nawozów, ulepszonych nasion i mechanizacji, degradacja gleb oraz ograniczona irygacja;
• Niedostateczna jakość zarządzania – słaba koordynacja instytucjonalna i nieefektywne wdrażanie polityki;
• Ograniczony dostęp do kapitału i infrastruktury – trudności z finansowaniem, energią, transportem i zaopatrzeniem w wodę;
• Wysoka podatność na zmianę klimatu – częste susze, powodzie i inwazje szkodników.

Rekomendowane działania obejmują rozwój infrastruktury, rolnictwa odpornego na zmianę klimatu i spółdzielczości, a także poprawę regulacji, reformę systemu nasiennego i zwiększenie dostępu do finansowania. Istotne są również mobilizacja prywatnego kapitału oraz rozwój powiązań rynkowych w całych łańcuchach wartości.

Celem jest przekształcenie rolnictwa drobnotowarowego w sektor ściśle powiązany z przetwórstwem, logistyką, finansowaniem i eksportem.

Agroindustrializacja zajmuje ważne miejsce także w polityce inwestycyjnej. Ugandyjska Agencja Inwestycyjna wskazuje ponad 120 projektów o wartości około 2,8 mld USD. Pokazuje to, że państwo traktuje przetwórstwo rolne jako jeden z głównych kanałów tworzenia miejsc pracy o wyższej wartości dodanej.

Budownictwo i urbanizacja jako źródła zatrudnienia

Drugim filarem modelu rozwoju jest budownictwo, które może absorbować szybko rosnącą siłę roboczą. Dotyczy to zarówno publicznych projektów infrastrukturalnych, jak i prywatnych inwestycji związanych z urbanizacją.

Według Banku Światowego w roku budżetowym 2024/25 budownictwo rozwijało się w tempie około 11,6 proc. rocznie. Wzrost napędzały inwestycje drogowe, infrastruktura publiczna oraz przygotowanie złóż ropy naftowej.

Sektor może zatrudniać osoby o relatywnie niskim poziomie formalnych kwalifikacji, a zarazem tworzyć specjalistyczne miejsca pracy w inżynierii, zarządzaniu projektami i obsłudze maszyn. Jego rozwój ograniczają jednak wysoka nieformalność, niedostateczne kształcenie zawodowe, drogi kredyt, wysokie ceny materiałów i skomplikowane procedury uzyskiwania pozwoleń.

Polityka rozwojowa obejmuje również reformy planowania przestrzennego, aktualizację planów zagospodarowania i przygotowywanie uzbrojonych działek na zweryfikowanych gruntach publicznych. Rozwój Kampali, Gulu, Mbarary i innych miast może podnosić produktywność oraz tworzyć miejsca pracy poza rolnictwem.

Gospodarka naftowa jako przyszły filar finansowania rozwoju

Trzecim kluczowym elementem modelu rozwoju jest sektor ropy naftowej. Obejmuje on eksploatację złóż Tilenga i Kingfisher, budowę centralnych instalacji przetwórczych, rozwój Wschodnioafrykańskiego Rurociągu Ropy Naftowej (EACOP) oraz planowaną rafinerię w regionie Hoima.

W roku budżetowym 2024/25 rozwój pól Tilenga i Kingfisher osiągnął odpowiednio około 57 proc. i 69,6 proc. zaawansowania. Wykonano 155 z 189 planowanych odwiertów, w tym 140 w obszarze Tilenga i 15 w Kingfisher.

Budowa EACOP, który ma transportować ropę z Ugandy do portu w Tanzanii, osiągnęła około 33 proc. zaawansowania. Centralne instalacje przetwórcze były ukończone w około 60 proc. w Tilenga i 90 proc. w Kingfisher.

Przyszłe dochody z ropy mogą poprawić sytuację fiskalną i bilans płatniczy Ugandy, lecz będą wymagały przejrzystego, odpowiedzialnego zarządzania. Nadmierne zadłużenie, osłabienie mobilizacji podatkowej oraz zaniedbanie rolnictwa, przetwórstwa i usług mogłyby doprowadzić do klątwy surowcowej. MFW zaleca przeznaczanie dochodów na usuwanie barier wzrostu, rozwój społeczny, reformy instytucjonalne i zwiększanie włączenia finansowego.

Rola sektora prywatnego i inwestycji zagranicznych

Uganda rozwija model, w którym krajowy i zagraniczny sektor prywatny ma być głównym źródłem inwestycji i zatrudnienia. Państwo pełni natomiast funkcję regulatora, dostawcy infrastruktury i koordynatora projektów strategicznych.

Ugandyjska Agencja Inwestycyjna wskazuje na ponad 450 tys. miejsc pracy związanych z projektami o łącznej wartości około 12,8 mld USD w 24 sektorach priorytetowych. Obejmują one między innymi agroindustrializację, turystykę, sektor mineralny, naukę, technologię i innowacje.

Historycznie liberalizacja handlu przyciągała bezpośrednie inwestycje zagraniczne przede wszystkim do przemysłu, przetwórstwa, wydobycia i budownictwa. Obecnie kapitał koncentruje się na sektorach eksportowych, infrastrukturze naftowej oraz obszarach korzystających ze wzrostu konsumpcji i urbanizacji.

Istotną barierą pozostaje dostęp do finansowania dla małych i średnich przedsiębiorstw oraz rolników. Niska dostępność kredytu, wysokie stopy procentowe i słabo rozwinięte ubezpieczenia ograniczają modernizację rolnictwa. W budownictwie podobny wpływ mają wysokie koszty kredytu i materiałów.

Struktura sektorowa — rolnictwo, przemysł i usługi

Zmiana struktury PKB i zatrudnienia

W roku budżetowym 2022/23 usługi były największym sektorem gospodarki i odpowiadały za około 42,4–42,6 proc. PKB. Przemysł wytwarzał około 26 proc., a rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo około 23,8–24,1 proc. PKB.

Na przełomie lat 90. i 2000. rolnictwo odpowiadało za około 42 proc. realnego PKB. Spadek jego udziału pokazuje skalę dywersyfikacji sektorowej. Rolnictwo nadal pozostaje jednak głównym pracodawcą — zależnie od definicji i okresu badania zatrudnia od 64 do 72 proc. siły roboczej, a około 36 proc. ludności w wieku produkcyjnym utrzymuje się z produkcji subsystencyjnej.

Uganda ma relatywnie zrównoważoną strukturę tworzenia PKB, ale bardzo nierównomierną strukturę zatrudnienia. Rolnictwo dominuje na rynku pracy, usługi generują największą część wartości dodanej, a przemysł — szczególnie budownictwo — odgrywa coraz większą rolę w rozwoju gospodarczym.

Rolnictwo — dominacja w zatrudnieniu i niska produktywność

Rolnictwo jest najważniejszym sektorem zatrudnienia w Ugandzie. Obejmuje produkcję towarową i subsystencyjną, z przewagą małych gospodarstw rodzinnych. Nieproporcjonalnie wysoki udział w zatrudnieniu w stosunku do udziału w PKB wskazuje na niską produktywność pracy.

W roku budżetowym 2022/23 rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo rozwijały się w tempie około 4,8 proc., wobec 4,2 proc. rok wcześniej. Mimo stabilnego wzrostu sektor pozostaje poniżej potencjału wynikającego z zasobów naturalnych kraju.

Najważniejsze bariery to ograniczone wykorzystanie nawozów i ulepszonych nasion, słaba mechanizacja, degradacja gleb oraz niewystarczająca irygacja. Dodatkowym zagrożeniem są susze, powodzie i inwazje szkodników.

Rozwój rolnictwa odpornego na zmianę klimatu, obejmującego irygację, zrównoważone zarządzanie glebą i technologie ograniczające ryzyko, jest podstawowym warunkiem powodzenia agroindustrializacji.

Przemysł — przetwórstwo, budownictwo i wydobycie

Przemysł Ugandy obejmuje przetwórstwo, budownictwo, wydobycie surowców oraz dostawy energii elektrycznej, gazu i wody. W roku budżetowym 2022/23 odpowiadał za około 26 proc. PKB, podczas gdy pod koniec lat 90. jego udział wynosił około 20 proc.

W roku budżetowym 2024/25 wzrost był w znacznej mierze napędzany przez sektory produkujące dobra materialne, w tym produkcję farmaceutyków i budownictwo. Inwestycje drogowe, projekty publiczne i przedsięwzięcia naftowe przyspieszyły rozwój sektora budowlanego.

Uganda dysponuje również zasobami złota, miedzi, kobaltu, żelaza i pierwiastków ziem rzadkich. Ich eksploatacja może wspierać dywersyfikację eksportu, pod warunkiem odpowiedzialnego zarządzania środowiskowego, społecznego i fiskalnego.

Usługi — największy sektor i rosnąca rola miast

Usługi odpowiadają za ponad 40 proc. wartości dodanej. Obejmują handel, transport, hotelarstwo i gastronomię, finanse, komunikację, administrację publiczną oraz inne usługi rynkowe i nierynkowe.

Turystyka związana z parkami narodowymi, przyrodą i dziedzictwem kulturowym jest ważnym źródłem wpływów dewizowych. Należy do głównych źródeł walut zagranicznych obok złota, kawy i przekazów pieniężnych od Ugandyjczyków pracujących za granicą.

Urbanizacja, zwłaszcza rozwój Kampali jako głównego centrum administracyjnego i gospodarczego, sprzyja ekspansji usług finansowych, telekomunikacyjnych, edukacyjnych, zdrowotnych i biznesowych. Bankowość i mikrofinanse wspierają włączenie finansowe, choć dostęp do usług finansowych na obszarach wiejskich pozostaje ograniczony.

Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa

Eksport — złoto, kawa, turystyka i usługi

Uganda jest gospodarką otwartą, w której eksport finansuje część importu dóbr inwestycyjnych i konsumpcyjnych. Kraj tradycyjnie odnotowuje jednak deficyt na rachunku obrotów bieżących. Głównymi źródłami wpływów zagranicznych są złoto, kawa, turystyka i przekazy pieniężne.

Na przełomie lat 90. i 2000. kawa odpowiadała za ponad 50 proc. wartości eksportu towarowego. W kolejnych latach wzrosło znaczenie złota, herbaty, ryb, oleju rycynowego, produktów przetworzonych i usług turystycznych. Szczególnie szybko rosła pozycja złota.

Według szacunków Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD) w 2024 roku eksport towarów Ugandy zwiększył się o około 25,3 proc. Eksport usług wyniósł około 2,395 mld USD, natomiast ich import około 4,36 mld USD.

Import i deficyt handlowy

Uganda importuje przede wszystkim maszyny, sprzęt transportowy, żywność, paliwa i chemikalia. Wraz z realizacją projektów infrastrukturalnych i naftowych wzrosło znaczenie importu dóbr inwestycyjnych.

Najważniejsze dane dotyczące handlu zagranicznego w 2024 roku przedstawiają się następująco:

Pozycja	Wartość
Eksport towarów	około 7,9 mld USD
Import towarów	około 14,2 mld USD
Deficyt handlu towarami	około 6,3 mld USD
Saldo handlu towarami w relacji do PKB	około –10,12 proc.
Eksport usług	około 2,395 mld USD
Import usług	około 4,36 mld USD

Uganda pozostaje importerem netto, co jest typowe dla rozwijających się gospodarek intensywnie inwestujących w infrastrukturę i kapitał produkcyjny. Trwały deficyt zwiększa jednak zależność od kapitału zagranicznego oraz wpływów z eksportu, turystyki i przekazów pieniężnych.

Bilans obrotów bieżących i rezerwy walutowe

Deficyt na rachunku obrotów bieżących pogłębia import związany z projektami naftowymi, w tym zakup maszyn, wyposażenia i usług budowlanych. Pomimo wzrostu eksportu kawy i złota import dóbr inwestycyjnych nadal przewyższa wpływy eksportowe.

Pod koniec 2024 roku rezerwy walutowe Ugandy pokrywały około 2,9 miesiąca importu po wyłączeniu zakupów związanych z projektami naftowymi. Jest to relatywnie niski poziom, który ogranicza zdolność gospodarki do amortyzowania krótkoterminowych wstrząsów zewnętrznych.

Zaostrzenie globalnych warunków finansowych lub ograniczenie wsparcia partnerów zagranicznych może zwiększyć presję na kurs walutowy, rezerwy i koszty obsługi długu.

Integracja regionalna i zasady handlu

Uganda jest członkiem WTO od 1 stycznia 1995 roku. Zniosła większość ilościowych ograniczeń importowych, a pozostałe bariery pozataryfowe uzasadnia względami zdrowotnymi, bezpieczeństwem, ochroną środowiska lub normami społecznymi. Głównymi instrumentami polityki handlowej są taryfy celne i podatki nakładane na towary krajowe oraz importowane.

Kraj uczestniczy również w EAC, COMESA, Międzyrządowym Urzędzie ds. Rozwoju (IGAD), programie AGOA i porozumieniach z Unią Europejską. Integracja regionalna zwiększa dostęp do rynków zbytu i ułatwia import z państw sąsiednich. Na początku XXI wieku Kenia była największym pojedynczym dostawcą towarów do Ugandy i odpowiadała za niemal jedną czwartą importu.

Pełne wykorzystanie integracji regionalnej utrudniają jednak wysokie koszty transportu, niedostateczna infrastruktura, procedury administracyjne i ograniczona przepustowość przejść granicznych.

Handel a transformacja strukturalna

Uganda pozostaje zależna od eksportu surowców i produktów rolnych. Złoto i kawa są najważniejszymi pozycjami towarowymi, a turystyka stanowi istotne źródło wpływów z usług. Wysoki deficyt handlowy i bieżący oraz niski poziom rezerw wskazują jednak na silną zależność od kapitału zagranicznego.

Długoterminowym wyzwaniem jest zwiększenie udziału produktów przetworzonych i usług o wysokiej wartości dodanej w eksporcie. Agroindustrializacja, rozwój przetwórstwa i wzmacnianie regionalnych łańcuchów wartości mogą ograniczyć zależność od surowców oraz poprawić odporność bilansu płatniczego.

Zasoby naturalne, infrastruktura i sektor energetyczno-naftowy

Ziemia rolna i zasoby wodne

Uganda dysponuje znacznymi zasobami ziemi ornej. Sprzyjające warunki klimatyczne i glebowe mogą umożliwić intensywną produkcję rolną, co odróżnia kraj od państw z ograniczonym dostępem do ziemi lub wody.

Rozbudowana sieć rzek i jezior, w tym Jezioro Wiktorii, Jezioro Alberta i Jezioro Kyoga, ma znaczenie dla rybołówstwa, irygacji i energetyki wodnej. Efektywne wykorzystanie tych zasobów wymaga jednak rozwoju systemów nawadniających, infrastruktury energetycznej i połączeń transportowych między obszarami produkcji a rynkami.

Zasoby mineralne poza ropą

Poza ropą naftową Uganda posiada złoża miedzi, kobaltu, żelaza i pierwiastków ziem rzadkich, między innymi w regionach Kasese i Tororo. Mogą one wspierać dywersyfikację eksportu i rozwój przemysłu wydobywczego, lecz wymagają znacznych inwestycji w infrastrukturę i transport.

Rozwój wydobycia nie powinien prowadzić do uzależnienia gospodarki od eksportu nieprzetworzonych surowców. Kluczowe znaczenie mają przejrzystość, odpowiedzialne zarządzanie oraz inwestowanie dochodów w kapitał ludzki, infrastrukturę i krajowe przetwórstwo.

Tilenga, Kingfisher, EACOP i rafineria

Złoża ropy w regionie Jeziora Alberta są jednym z najważniejszych zasobów naturalnych Ugandy. Ich eksploatacja wymaga kompleksowych inwestycji w wydobycie, przetwarzanie, transport i rafinację.

W roku budżetowym 2024/25 zaawansowanie prac na polach Tilenga i Kingfisher wynosiło odpowiednio około 57 proc. i 69,6 proc. Liczba wykonanych odwiertów wzrosła ze 148 do 155, przy docelowych 189 odwiertach w pierwszej fazie produkcji.

Program przesiedleń i rekompensat w Kingfisher został zasadniczo zakończony. W Tilenga rekompensaty wypłacono około 99,1 proc. uprawnionych osób, a wszystkie zaplanowane domy przesiedleńcze zostały zrealizowane. Dane te pokazują skalę społecznych skutków inwestycji i znaczenie ochrony praw lokalnych społeczności.

Budowa EACOP osiągnęła około 33 proc. zaawansowania. Finansowanie dłużne zabezpieczono w marcu 2025 roku, a partnerzy wypełnili 40-procentowe zobowiązanie kapitałowe. Dostarczono około 1300 km rur, z których 832 km pokryto izolacją z pianki poliuretanowej.

Planowana rafineria ma osiągnąć przepustowość około 60 tys. baryłek dziennie. Partner finansowy Alpha MBM ma sfinansować około 70 proc. kosztów inwestycji, czyli około 2,8 mld USD. Umowę wdrożeniową podpisano 29 marca 2025 roku.

Infrastruktura transportowa, energetyczna i urbanistyczna

Drogi, koleje i lotniska są kluczowymi elementami modelu rozwoju Ugandy. Szczególne znaczenie ma sieć drogowa, ponieważ agroindustrializacja wymaga sprawnego połączenia obszarów wiejskich z miastami, zakładami przetwórczymi i szlakami eksportowymi.

Rozbudowa elektrowni wodnych oraz sieci przesyłowych i dystrybucyjnych ma podstawowe znaczenie dla przemysłu i usług. Dostęp do niezawodnej energii oraz dróg dobrej jakości pozostaje jednak ograniczony na wielu obszarach wiejskich.

Polityka urbanistyczna zakłada powiązanie planowania przestrzennego z rozwojem infrastruktury. Aktualizowane plany zagospodarowania mają uwzględniać dostęp do energii, wody i dróg, a przygotowanie uzbrojonych działek na gruntach publicznych ma ułatwiać inwestycje mieszkaniowe, przemysłowe i usługowe.

Instytucje, polityka makroekonomiczna i system finansowy

Bank Ugandy i polityka pieniężna

Bank Ugandy jest bankiem centralnym odpowiedzialnym za politykę pieniężną, stabilność cen i bezpieczeństwo systemu finansowego. Według oceny stanu gospodarki z marca 2026 roku kraj zachował znaczną odporność na wstrząsy zewnętrzne, a wzrost wspierały popyt krajowy oraz inwestycje prywatne i publiczne.

Średnia inflacja ogólna wynosiła około 3,5 proc. rocznie i pozostawała poniżej 5-procentowego celu banku centralnego. Podstawową stopę procentową utrzymywano na poziomie około 9,75 proc., równoważąc potrzebę stabilizacji cen ze wspieraniem aktywności gospodarczej.

Kontrolowana inflacja, stabilność waluty i wiarygodność polityki pieniężnej należą do najważniejszych filarów stabilności makroekonomicznej Ugandy. Wpływają także na atrakcyjność inwestycyjną kraju i jego zdolność do pozyskiwania kapitału zagranicznego.

Polityka fiskalna, podatki i dług publiczny

Politykę fiskalną Ugandy charakteryzują wysokie deficyty budżetowe, rosnący dług publiczny i niski poziom dochodów podatkowych. Wpływy podatkowe nie nadążają za wydatkami, co zwiększa podatność fiskalną i ogranicza finansowanie ochrony zdrowia, edukacji oraz innych inwestycji społecznych.

Deficyt budżetowy w roku budżetowym 2026 szacowano na około 6,5 proc. PKB, częściowo z powodu wydatków wyborczych. Dług publiczny osiągał około 52,3–53 proc. PKB, przekraczając krajowe progi ostrożnościowe. Odsetki pochłaniały około jednej trzeciej dochodów podatkowych.

MFW ocenia dług Ugandy jako możliwy do utrzymania, ale podkreśla, że niski poziom dochodów podatkowych poważnie ogranicza możliwości prowadzenia polityki fiskalnej. Potrzebne są:

• zwiększenie mobilizacji dochodów krajowych,
• poprawa zarządzania budżetem i przepływami pieniężnymi,
• wzmocnienie kontroli zadłużenia i dyscypliny wydatkowej,
• lepsze ustalanie priorytetów inwestycji publicznych.

Niedoinwestowanie kapitału ludzkiego

Niedostateczne finansowanie ochrony zdrowia i edukacji doprowadziło do trwałego deficytu kapitału ludzkiego, który jest jedną z najważniejszych barier rozwoju. Rosnące wydatki publiczne nie przekładają się w pełni na większe nakłady społeczne, ponieważ znaczną część budżetu pochłaniają obsługa długu i projekty infrastrukturalne.

Problem obejmuje nie tylko wysokość finansowania, lecz także nierówny dostęp do usług między miastami i wsią, niedobór kadr, słabą jakość infrastruktury oraz ograniczenia administracyjne.

Przyszłe dochody z ropy mogą umożliwić większe inwestycje w kapitał ludzki, ale będzie to wymagało poprawy zarządzania, przejrzystości i mechanizmów antykorupcyjnych.

System finansowy, włączenie finansowe i ryzyka

System finansowy Ugandy obejmuje banki komercyjne, instytucje mikrofinansowe, organizacje oszczędnościowo-kredytowe i rozwijający się sektor technologii finansowych. Jest oceniany jako zasadniczo stabilny, choć pozostaje narażony na ryzyka strukturalne.

MFW zwraca uwagę na rosnące powiązania między bankami a długiem publicznym oraz na znaczące zagraniczne ekspozycje przedsiębiorstw niefinansowych. Rosnący udział obligacji skarbowych w aktywach banków może zwiększać ryzyko systemowe w razie pogorszenia sytuacji fiskalnej.

Uganda zakończyła proces wychodzenia z szarej listy Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF), osiągając postępy w zwalczaniu prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Nadal potrzebne jest jednak skuteczniejsze egzekwowanie przepisów antykorupcyjnych.

Bankowość mobilna poszerza dostęp do usług finansowych, ale duża część ludności wiejskiej pozostaje poza formalnym systemem. Zwiększenie włączenia finansowego może wspierać przedsiębiorczość, inwestycje i oszczędności, pod warunkiem zachowania stabilności sektora.

Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki

Struktura zatrudnienia i nieformalność

Rynek pracy cechują wysoki udział zatrudnienia nieformalnego i dominacja rolnictwa. Tworzenie miejsc pracy nie nadąża za wzrostem liczby osób w wieku produkcyjnym, a wiele dostępnych zajęć wymaga niskich kwalifikacji i nie zapewnia stabilnych dochodów.

Około 64 proc. siły roboczej pracuje w rolnictwie, natomiast około 36 proc. ludności w wieku produkcyjnym utrzymuje się z rolnictwa subsystencyjnego. Znaczna część pracujących nie uczestniczy więc w pełni w gospodarce rynkowej.

Poza rolnictwem nieformalne zatrudnienie koncentruje się w handlu ulicznym, drobnych usługach i budownictwie. Formalne miejsca pracy w nowoczesnych usługach i przemyśle powstają, ale jest ich zbyt mało, aby znacząco zwiększyć produktywność całej gospodarki.

Demografia i presja na rynek pracy

Uganda ma jedną z najmłodszych populacji na świecie, z dużym udziałem osób poniżej 30. roku życia. Taka struktura może przynieść dywidendę demograficzną, lecz jednocześnie wywiera ogromną presję na rynek pracy, edukację, ochronę zdrowia i politykę społeczną.

Kluczowym wyzwaniem jest tworzenie wystarczającej liczby produktywnych miejsc pracy dla młodych osób wchodzących na rynek. Szczególne znaczenie mają przetwórstwo, budownictwo, nowoczesne usługi i agroprzemysł, które mogą przejmować pracowników odchodzących z rolnictwa subsystencyjnego.

Edukacja, zdrowie i kapitał ludzki

Kapitał ludzki Ugandy jest ograniczany przez niedostateczne inwestycje w edukację i ochronę zdrowia. Państwo podejmowało działania na rzecz zwiększenia dostępu do nauczania podstawowego, jednak jakość edukacji, wyposażenie placówek i dostępność nauczycieli pozostają nierówne.

Podobne problemy występują w ochronie zdrowia. Dostęp do podstawowych świadczeń jest szczególnie ograniczony na terenach wiejskich, gdzie brakuje infrastruktury i personelu medycznego.

Inwestycje w zdrowie, edukację i kwalifikacje zawodowe są niezbędne do zwiększenia produktywności pracy oraz wykorzystania potencjału młodej populacji.

Migracje i przekazy pieniężne

Uganda doświadcza migracji wewnętrznych z obszarów wiejskich do miast oraz migracji zagranicznych, między innymi do państw Bliskiego Wschodu i innych części Afryki. Przekazy od obywateli pracujących poza krajem są jednym z głównych źródeł wpływów dewizowych obok złota, kawy i turystyki.

Środki te finansują konsumpcję gospodarstw domowych, edukację, ochronę zdrowia i drobne inwestycje. Mogą ograniczać ubóstwo i działać jak prywatny mechanizm redystrybucji dochodów. Migracja osób o wysokich kwalifikacjach stwarza jednak ryzyko odpływu kapitału ludzkiego.

Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki Ugandy

Atuty — zasoby, położenie i stabilność makroekonomiczna

Najważniejsze przewagi gospodarki Ugandy można ująć w kilku obszarach:

• Zasoby rolne – żyzne gleby, sprzyjający klimat i duży areał gruntów tworzą podstawy agroindustrializacji;
• Surowce naturalne – ropa naftowa, złoto, miedź, kobalt, żelazo i pierwiastki ziem rzadkich umożliwiają dywersyfikację eksportu;
• Położenie regionalne – obecność w EAC i COMESA zwiększa dostęp do rynków Afryki Wschodniej i Południowej;
• Młoda populacja – rosnąca liczba osób aktywnych zawodowo może przynieść dywidendę demograficzną;
• Stabilność makroekonomiczna – relatywnie niska inflacja i wiarygodna polityka pieniężna wspierają atrakcyjność inwestycyjną.

Potencjał ten przyniesie trwałe korzyści tylko wtedy, gdy system edukacji, rynek pracy i sektor prywatny będą w stanie produktywnie wykorzystać rosnącą liczbę pracowników.

Ograniczenia — produktywność, infrastruktura i finanse publiczne

Najważniejszym ograniczeniem pozostaje niska produktywność rolnictwa, wynikająca z niewielkiego wykorzystania nawozów, ulepszonych nasion, mechanizacji i irygacji. Sektor zatrudnia większość pracujących, lecz generuje stosunkowo małą wartość dodaną.

Niedostatecznie rozwinięta infrastruktura transportowa, energetyczna i cyfrowa — zwłaszcza na terenach wiejskich — ogranicza dostęp rolników i małych przedsiębiorców do rynków, usług oraz informacji. Wysokie koszty transportu i energii obniżają konkurencyjność firm.

Niskie dochody podatkowe i rosnące koszty obsługi długu ograniczają inwestycje w kapitał ludzki oraz infrastrukturę. Dodatkowym problemem jest wysoki poziom nieformalności, który utrudnia egzekwowanie standardów pracy, bezpieczeństwa i obowiązków podatkowych.

Ryzyka zewnętrzne i wewnętrzne

Gospodarka Ugandy jest narażona na kilka istotnych zagrożeń:

• Ryzyka finansowe – zaostrzenie globalnych warunków finansowych może zwiększać koszty zadłużenia i presję na rezerwy walutowe;
• Ograniczenie wsparcia zagranicznego – spadek pomocy budżetowej może pogłębić napięcia fiskalne;
• Napięcia geopolityczne i regulacyjne – mogą wpływać na decyzje inwestorów oraz relacje z partnerami międzynarodowymi;
• Zmiana klimatu – susze, powodzie i zmienne opady zagrażają produkcji rolnej oraz bezpieczeństwu żywnościowemu;
• Ryzyka środowiskowe – projekty naftowe i wydobywcze wymagają skutecznego nadzoru oraz ochrony lokalnych społeczności.

Ustawa antyhomoseksualna może dodatkowo wpływać na decyzje inwestorów, poziom pomocy rozwojowej i relacje z partnerami międzynarodowymi. Jej konsekwencje polityczne i społeczne mogą zatem przekładać się również na warunki gospodarcze.

Interpretacja modelu rozwoju Ugandy w perspektywie strukturalnej

Od gospodarki agrarnej do zrównoważonej industrializacji

W latach 80. i 90. model rozwoju Ugandy koncentrował się na stabilizacji makroekonomicznej, liberalizacji rynku i handlu oraz odbudowie po okresach konfliktów i niestabilności. Rolnictwo miało największy udział w PKB i zatrudnieniu, a eksport był silnie uzależniony od kawy.

Od przełomu wieków do około 2010 roku gospodarka szybko się rozwijała, napływały bezpośrednie inwestycje zagraniczne, a udział przemysłu i usług stopniowo wzrastał. Rolnictwo traciło znaczenie w tworzeniu PKB, ale nadal dominowało na rynku pracy. Liberalizacja i integracja regionalna wspierały eksport, choć jego struktura pozostawała skoncentrowana na surowcach i prostych produktach rolnych.

NDP III reprezentuje próbę przejścia do bardziej zrównoważonej gospodarki przemysłowej. Rolnictwo ma być modernizowane dzięki agroindustrializacji, budownictwo i infrastruktura mają tworzyć miejsca pracy, a sektory naftowy i mineralny — generować dochody potrzebne do finansowania inwestycji społecznych i infrastrukturalnych. Model uzupełnia rozwój usług finansowych, turystycznych i biznesowych.

Napięcia między wzrostem a inkluzywnością

Jednym z głównych problemów Ugandy jest rozbieżność między wysokim tempem wzrostu a jego społeczną inkluzywnością. Choć PKB w wielu okresach zwiększał się o około 6 proc. rocznie, ubóstwo malało stosunkowo wolno. W 2020 roku dotyczyło około 60 proc. ludności, a w roku budżetowym 2024/25 miało nadal obejmować około 56 proc. mieszkańców.

Inwestycje infrastrukturalne i naftowe zwiększają potencjał gospodarki, ale duża część ludności nadal pracuje w rolnictwie subsystencyjnym, sektorze nieformalnym i nisko opłacanych zawodach.

Bez poprawy jakości edukacji, ochrony zdrowia i rynku pracy korzyści ze wzrostu nie będą rozkładały się równomiernie.

Ropa jako szansa i wyzwanie

Zaawansowanie prac na polach Tilenga i Kingfisher, budowa EACOP oraz plany rafinerii wskazują, że Uganda zmierza w kierunku uzyskania statusu eksportera ropy. Może to poprawić bilans płatniczy, zwiększyć dochody publiczne i stworzyć nowe możliwości inwestycyjne.

Dochody z ropy mogą jednak prowadzić do choroby holenderskiej, jeśli spowodują aprecjację waluty, osłabienie konkurencyjności innych sektorów i nadmierną koncentrację gospodarki na surowcach. Środki z wydobycia powinny być przeznaczane przede wszystkim na kapitał ludzki, infrastrukturę i reformy instytucjonalne, a nie na bieżącą konsumpcję.

Znaczenie reform instytucjonalnych

Powodzenie modelu rozwoju Ugandy zależy od jakości instytucji. Niezbędne są skuteczniejsze egzekwowanie regulacji antykorupcyjnych, poprawa przejrzystości fiskalnej, dalsze wzmacnianie systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oraz upraszczanie zasad prowadzenia działalności gospodarczej.

Potrzebna jest również lepsza koordynacja polityki w rolnictwie, budownictwie, energetyce i sektorze naftowym. Bez poprawy zarządzania, przejrzystości i zdolności administracji do wdrażania reform Uganda nie wykorzysta w pełni potencjału zrównoważonej industrializacji.