Gospodarka Zambii jest przykładem kraju o dużych zasobach naturalnych, młodej i szybko rosnącej populacji oraz strategicznym położeniu regionalnym, którego rozwój przez dekady zależał przede wszystkim od wydobycia miedzi. Jednocześnie Zambia należy do państw o bardzo wysokim poziomie ubóstwa i głębokich dysproporcjach między kapitałochłonnymi sektorami o wysokiej produktywności a rolnictwem, w którym koncentruje się znaczna część zatrudnienia.
W ostatnich latach kraj przyjął model rozwoju oparty na transformacji strukturalnej do 2030 roku. Jego ramy wyznaczają „Wizja 2030” oraz Ósmy Narodowy Plan Rozwoju na lata 2022–2026, wspierane przez Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i inne instytucje międzynarodowe.
Najważniejsze cele obejmują dywersyfikację gospodarki poza sektor miedziowy, rozwój przemysłu przetwórczego i nowoczesnych usług, poprawę jakości kapitału ludzkiego oraz zwiększenie odporności na ryzyka klimatyczne i finansowe. Równocześnie Zambia dąży do utrzymania stabilności makroekonomicznej i skuteczniejszego zarządzania długiem publicznym.
Kontekst geograficzny, demograficzny i historyczny gospodarki Zambii
Położenie, terytorium i znaczenie regionalne
Zambia jest dużym, śródlądowym państwem położonym w południowej części Afryki. Brak dostępu do morza ma zasadnicze znaczenie dla struktury gospodarki i kierunków rozwoju kraju. Zwiększa zależność od zagranicznych portów, infrastruktury państw sąsiednich i sprawności regionalnych korytarzy transportowych.
Zambia graniczy z ośmioma państwami: Angolą, Botswaną, Demokratyczną Republiką Konga, Malawi, Mozambikiem, Namibią, Tanzanią i Zimbabwe. Położenie to zapewnia dostęp do wielu rynków regionalnych i tworzy znaczny potencjał tranzytowy. Jego wykorzystanie zależy jednak od jakości dróg, kolei, przejść granicznych i systemów logistycznych.
Korytarze kolejowe i drogowe łączą Zambię z portami w Tanzanii, Mozambiku, Namibii i Republice Południowej Afryki. Brak własnego portu podnosi koszty eksportu surowców i importu maszyn, paliw oraz innych dóbr inwestycyjnych. Znaczenie tej bariery częściowo ogranicza wysoki udział produktów o dużej wartości w stosunku do masy, zwłaszcza miedzi i innych metali.
Członkostwo w Południowoafrykańskiej Wspólnocie Rozwoju oraz Wspólnym Rynku Afryki Wschodniej i Południowej wspiera handel, integrację infrastrukturalną i uczestnictwo w regionalnym rynku energii.
Śródlądowe położenie Zambii zwiększa znaczenie infrastruktury transportowej i współpracy z sąsiadami, a jednocześnie wzmacnia potrzebę rozwoju lokalnego przetwórstwa oraz usług o wysokiej wartości dodanej.
Demografia, urbanizacja i presja na rynek pracy
Demografia należy do najważniejszych czynników kształtujących perspektywy gospodarcze Zambii. Według spisu z 2022 roku populacja kraju liczyła około 19,7 mln mieszkańców, a roczne tempo jej wzrostu wynosiło 2,7%. Tak wysoki przyrost ludności odzwierciedla utrzymujący się wysoki poziom dzietności.
Zambia należy do najmłodszych demograficznie państw świata. Liczne roczniki stopniowo wchodzą na rynek pracy, a postępująca urbanizacja zwiększa zapotrzebowanie na mieszkania, transport, edukację, ochronę zdrowia i produktywne zatrudnienie w miastach.
Przy utrzymaniu obecnych trendów populacja kraju może podwoić się w ciągu około 25 lat od 2022 roku. Oznacza to długotrwałą presję na systemy edukacji, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego i rynek pracy. Młoda struktura wieku może jednak przynieść dywidendę demograficzną, jeśli gospodarka będzie zdolna przenosić pracowników do sektorów o wyższej produktywności.
Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności z 2024 roku wskazuje, że populacja w wieku co najmniej 15 lat liczyła 11 995 355 osób. Siłę roboczą szacowano na 4 560 760 osób, a liczbę zatrudnionych na 3 972 883 osoby. Poza siłą roboczą pozostawało 7 434 595 osób, w tym 2 127 249 osób zaliczonych do potencjalnej siły roboczej.
Duża liczba osób biernych zawodowo wskazuje na możliwość zwiększenia aktywności ekonomicznej. Wymaga to poprawy dostępu do edukacji i szkoleń, a także ograniczenia barier zdrowotnych, społecznych i instytucjonalnych utrudniających kobietom oraz młodzieży wejście na rynek pracy.
Samo zwiększenie liczby miejsc pracy nie wystarczy, jeśli zatrudnienie nadal będzie koncentrować się w rolnictwie i działalności nieformalnej o niskiej produktywności.
Krótkie tło historyczne rozwoju gospodarczego
Historia gospodarcza Zambii jest ściśle związana z górnictwem miedzi. Eksploatacja złóż na dużą skalę rozpoczęła się jeszcze w okresie kolonialnym, a następnie była kontynuowana po uzyskaniu niepodległości w 1964 roku.
Wsparcie Banku Światowego dla Zambii rozpoczęło się już w 1955 roku. Pokazuje to, że rozwój infrastruktury górniczej i rolniczej był przedmiotem międzynarodowego zainteresowania jeszcze przed utworzeniem współczesnego państwa zambijskiego.
Po uzyskaniu niepodległości kraj przechodził przez okres silnej ingerencji państwa w gospodarkę, obejmującej nacjonalizację kluczowych przedsiębiorstw górniczych. W kolejnych dekadach nastąpiły liberalizacja i prywatyzacja. Procesy te utrwaliły dominację sektora miedziowego w eksporcie i dochodach budżetowych, przy relatywnie wolniejszym rozwoju przemysłu przetwórczego i nowoczesnych usług.
W latach 90. XX wieku i na początku XXI wieku Zambia stopniowo otwierała gospodarkę na inwestycje zagraniczne, szczególnie w górnictwie. Przyczyniło się to do wzrostu produkcji metali i napływu kapitału, ale zwiększyło również podatność finansów publicznych oraz bilansu handlowego na wahania cen surowców.
W ostatniej dekadzie politykę gospodarczą silniej powiązano z długoterminowymi dokumentami strategicznymi, w tym z „Wizją 2030” i kolejnymi narodowymi planami rozwoju. Wobec problemów z zadłużeniem Zambia zacieśniła także współpracę z MFW, czego wyrazem była zatwierdzona w 2022 roku 38-miesięczna umowa w ramach Rozszerzonego Instrumentu Kredytowego.
Model rozwoju i ramy polityki gospodarczej
Wizja 2030 i Ósmy Narodowy Plan Rozwoju
Centralnym elementem modelu rozwoju jest przyjęta w 2006 roku „Wizja 2030”. Jej celem jest przekształcenie Zambii w zamożne państwo o średnim dochodzie do 2030 roku. Dokument zakłada, że wzrost gospodarczy powinien przekładać się na poprawę jakości życia, szerszy dostęp do usług publicznych i ograniczenie ubóstwa.
W obszarze energetyki „Wizja 2030” przewiduje powszechny dostęp do czystej, niezawodnej i przystępnej cenowo energii. Jest to szczególnie ważne dla rozwoju przemysłu, rolnictwa, usług i gospodarstw domowych.
Realizacja strategii odbywa się poprzez kolejne narodowe plany rozwoju. Najnowszy z nich, Ósmy Narodowy Plan Rozwoju, obejmuje lata 2022–2026 i funkcjonuje pod hasłem „Transformacja społeczno-gospodarcza na rzecz poprawy warunków życia”. Podkreśla ono, że celem polityki publicznej nie jest wyłącznie wzrost PKB, lecz również poprawa sytuacji mieszkańców.
Plan obejmuje cztery strategiczne obszary:
- Transformacja gospodarcza i tworzenie miejsc pracy – rozwój rolnictwa, przemysłu przetwórczego, górnictwa i usług o wysokiej wartości dodanej;
- Rozwój ludzki i społeczny – poprawa jakości edukacji, ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego;
- Zrównoważenie środowiskowe – odpowiedzialne zarządzanie glebą, wodą i lasami oraz zwiększanie odporności na zmiany klimatu;
- Poprawa ładu i zarządzania – wzmacnianie instytucji, ograniczanie korupcji oraz zwiększanie efektywności administracji i udziału obywateli w procesach decyzyjnych.
Do najważniejszych celów makroekonomicznych należą: osiągnięcie średniorocznego realnego wzrostu PKB na poziomie co najmniej 4,5% do 2026 roku, zmniejszenie deficytu sektora finansów publicznych do 3,6% PKB oraz utrzymanie udziału dochodów krajowych w PKB na poziomie co najmniej 21%.
Plan przewiduje również ograniczenie krajowego zadłużenia netto do mniej niż 4,8% PKB, likwidację zaległości płatniczych sektora publicznego, utrzymanie inflacji w przedziale 6–8% oraz zgromadzenie rezerw walutowych wystarczających na pokrycie co najmniej trzymiesięcznego importu.
Istotnym celem jest także obniżenie relacji długu zewnętrznego do 60% PKB i zapewnienie jego długookresowej stabilności. Założenia te mają połączyć wzrost gospodarczy z konsolidacją fiskalną i poprawą stabilności makroekonomicznej.
Transformacja strukturalna ma przebiegać równolegle ze wzmacnianiem instytucji oraz odporności na szoki finansowe i klimatyczne. Wymaga to skutecznego wdrażania reform i zachowania równowagi między ograniczaniem zadłużenia a finansowaniem potrzeb społecznych.
Wsparcie Banku Światowego i MFW
Model rozwoju Zambii jest wspierany przez Bank Światowy, MFW i inne instytucje międzynarodowe, które współfinansują reformy strukturalne oraz zapewniają pomoc techniczną. Ramy partnerstwa krajowego Banku Światowego na lata 2025–2029 są spójne z 8NDP i „Wizją 2030”.
Współpraca koncentruje się na trzech obszarach:
- Otoczenie biznesowe, łączność i energetyka – poprawa warunków prowadzenia działalności oraz dostępu do energii w celu tworzenia produktywnych miejsc pracy;
- Kapitał ludzki i ochrona społeczna – poprawa jakości edukacji, poziomu umiejętności, stanu zdrowia i efektywności zabezpieczenia społecznego;
- Zasoby naturalne i odporność klimatyczna – rozwój rolnictwa odpornego na zmiany klimatu i skuteczniejsze zarządzanie ryzykiem.
Według danych Banku Światowego we wrześniu 2025 roku w Zambii realizowano 22–24 projekty krajowe, jeden fundusz powierniczy i pięć projektów regionalnych. Łączna wartość zobowiązań wynosiła 3,2 mld dolarów. Finansowanie obejmowało między innymi rolnictwo, edukację, energetykę, ochronę środowiska, zdrowie, transport, administrację i zasoby wodne.
Równolegle Zambia współpracowała z MFW nad stabilizacją makroekonomiczną i zarządzaniem długiem. Program zatwierdzony w 2022 roku miał przywrócić równowagę gospodarczą, zwiększyć odporność kraju oraz wspierać zrównoważony i inkluzywny wzrost.
Do zakończenia programu Zambia otrzymała łącznie 1 271,66 mln SDR, czyli około 1,7 mld dolarów. Kraj skorygował część nierównowag makroekonomicznych, uzgodnił restrukturyzację większości objętego procesem długu zewnętrznego i prowadził konsolidację fiskalną przy jednoczesnej ochronie wydatków społecznych.
Według komunikatu MFW z maja 2026 roku porozumienia restrukturyzacyjne obejmowały około 94% długu zewnętrznego objętego procesem. Zadłużenie publiczne uznano za zrównoważone, chociaż Zambia nadal pozostawała w wysokiej kategorii ryzyka niewypłacalności ogólnej i zewnętrznej.
Zaangażowanie instytucji międzynarodowych zapewnia dostęp do kapitału, wiedzy technicznej i większej wiarygodności finansowej. Warunkowość programów może jednak ograniczać możliwość prowadzenia ekspansywnej polityki gospodarczej w warunkach wysokiego ubóstwa i dużych potrzeb inwestycyjnych.
Polityki sektorowe – energia, przemysł i statystyka
W sektorze energetycznym dokumentem nadrzędnym jest Krajowa Polityka Energetyczna z 2019 roku. Jej celem jest optymalne wykorzystanie zasobów energetycznych i stworzenie warunków, w których Zambia mogłaby stać się eksporterem netto energii.
Polityka zakłada dywersyfikację miksu poprzez rozwój energii słonecznej, wiatrowej, biomasy i geotermii. Uzupełnia ją Zambijska Rama Rozwoju Energetyki z 2021 roku, ukierunkowana na zwiększenie inwestycji w nowe moce wytwórcze, udziału sektora prywatnego i zasięgu sieci dystrybucyjnej.
Przyjęta w 2022 roku Strategia i plan działania na rzecz energii odnawialnej przewiduje dodanie do 2030 roku 2 015 MW mocy przyłączonej do sieci. Nowe instalacje mają wykorzystywać hydroenergetykę, fotowoltaikę, energię wiatrową i geotermalną. Strategia zakłada również, że niemal 20% ludności uzyska dostęp do energii za pośrednictwem minisieci.
W sektorze przemysłowym głównym instrumentem jest Krajowa Polityka Przemysłowa. W 2023 roku przemysł przetwórczy odpowiadał za 8,3% PKB, podczas gdy „Wizja 2030” zakłada zwiększenie jego udziału do 36,1%. Polityka ma wspierać krajowe łańcuchy wartości przez lokalne przetwarzanie surowców rolnych i mineralnych.
Priorytetowe obszary polityki przemysłowej obejmują:
- przetwórstwo żywności,
- tekstylia i odzież,
- produkty inżynieryjne,
- drewno i wyroby drzewne,
- skórę i wyroby skórzane,
- przetwórstwo minerałów metalicznych i niemetalicznych,
- farmaceutyki,
- niebieską gospodarkę związaną z zasobami wodnymi.
Rozwój przemysłu mają wspierać specjalne strefy ekonomiczne, parki przemysłowe i zachęty podatkowe dla przedsiębiorstw zorientowanych na eksport.
Ważnym elementem modelu jest również rozwój zdolności do gromadzenia i analizowania danych. Ustawa statystyczna nr 13 z 2018 roku ustanowiła zintegrowany krajowy system statystyczny i wzmocniła rolę Zambijskiej Agencji Statystycznej.
Połączenie polityki energetycznej, przemysłowej i statystycznej tworzy instytucjonalną podstawę transformacji strukturalnej Zambii. Realizacja tych planów wymaga jednak znacznych inwestycji w infrastrukturę, kompetencje i skuteczne regulacje.
Struktura sektorowa gospodarki Zambii
Ogólny obraz sektorów – rolnictwo, przemysł i usługi
Gospodarkę Zambii charakteryzuje wysoki udział usług w tworzeniu PKB, dominująca rola górnictwa w eksporcie i dochodach budżetowych oraz duże znaczenie rolnictwa dla zatrudnienia i dochodów gospodarstw domowych.
Według danych Banku Światowego przytaczanych przez Bank of Scotland rolnictwo odpowiadało za około 1,8–2,2% PKB, a jednocześnie skupiało 55,4% zatrudnienia. Przemysł generował około 37,5% PKB i 9,9% zatrudnienia, natomiast usługi około 55,1% PKB i 34,7% zatrudnienia.
Analiza MFW dotycząca lat 2010–2021 wskazuje, że udział rolnictwa w PKB spadł z 9,4% do 3,4%. Udział przemysłu wraz z górnictwem wzrósł z 32,2% do 42,5%, natomiast udział usług zmniejszył się z 52,8% do 49,9%.
Najważniejsze dane sektorowe przedstawiają się następująco:
| Sektor | Udział w PKB | Okres | Udział w zatrudnieniu |
|---|---|---|---|
| Rolnictwo | 1,8–2,2% | około 2023 roku | 55,4% |
| Przemysł | 37,5–42,5% | 2010–2023 | 9,9% |
| Usługi | 49,9–55,1% | 2010–2023 | 34,7% |
Dane należy interpretować ostrożnie ze względu na różnice metodologiczne i czasowe między źródłami. Ogólny obraz pozostaje jednak spójny: większość zatrudnienia koncentruje się w rolnictwie o niskiej wartości dodanej, podczas gdy PKB i eksport zależą przede wszystkim od górnictwa oraz usług.
Najważniejszym wyzwaniem transformacji strukturalnej jest przesunięcie zasobów pracy z rolnictwa o niskiej produktywności do przemysłu i nowoczesnych usług. Jednocześnie konieczne są modernizacja rolnictwa i rozwój przetwórstwa rolno-spożywczego.
Rolnictwo – sektor społecznie kluczowy, gospodarczo niedoinwestowany
Rolnictwo jest fundamentem utrzymania znacznej części społeczeństwa oraz bezpieczeństwa żywnościowego. Sektor skupia 55,4% zatrudnienia, mimo że odpowiada jedynie za około 1,8–2,2% PKB. Oznacza to bardzo niską przeciętną produktywność pracy.
Najważniejszą uprawą jest kukurydza, odgrywająca centralną rolę w krajowym systemie żywnościowym i polityce rolnej. W latach dobrych zbiorów jej nadwyżki wspierają wzrost gospodarczy i eksport.
Rolnictwo pozostaje jednak w dużej mierze drobnotowarowe i nastawione na samozaopatrzenie. Taki model produkcji jest jednym z głównych czynników utrzymywania się ubóstwa na obszarach wiejskich.
W latach 2015–2022 odsetek ludności żyjącej poniżej krajowej granicy ubóstwa wzrósł o około 5,2–5,6 punktu procentowego. Na obszarach wiejskich wskaźnik wynosił 60,7% w 2015 roku i 61,6% w 2022 roku.
Rolnictwo wiejskie pozostaje obszarem utrwalonego ubóstwa, niezależnie od krótkookresowych zmian koniunktury.
Transformacja sektora wymaga rozwoju produkcji rynkowej, rolnictwa odpornego na zmiany klimatu oraz silniejszych powiązań z przemysłem spożywczym. Niezbędne są inwestycje w infrastrukturę wiejską, irygację, mechanizację, kredyt, technologie produkcji i usługi doradcze.
Górnictwo i metale – miedź jako kręgosłup gospodarki
Górnictwo jest strategicznym sektorem Zambii ze względu na udział w PKB, eksporcie i dochodach publicznych. W 2023 roku odpowiadało za 13,7% PKB i około 30% dochodów budżetowych.
Zambia wytwarza około 4% światowej miedzi. W 2024 roku produkcja osiągnęła 820 676 ton, czyli o 12% więcej niż rok wcześniej. Wzrost wynikał między innymi ze zwiększenia wydobycia w kopalni Lumwana oraz wznowienia działalności w Konkola Copper Mines i Mopani Copper Mines.
Według amerykańskiej Służby Geologicznej Zambia była w 2024 roku ósmym największym producentem miedzi na świecie. Odpowiadała za 3,6% globalnej produkcji i posiadała około 2% światowych rezerw.
Miedź i wyroby miedziane stanowiły około 66% eksportu towarowego Zambii i generowały około 7,5 mld dolarów wpływów. Rudy i koncentraty niklu odpowiadały za około 3% eksportu, a złoto za około 2%.
Głównym kierunkiem eksportu miedzi była Szwajcaria, na którą przypadało około 61% wolumenu. Chiny odpowiadały za 30%, Singapur i Zjednoczone Emiraty Arabskie po 3%, Hongkong za 1%, a Republika Południowej Afryki za mniej niż 1%.
Złoża występują w tradycyjnym regionie Copperbelt, północno-zachodniej części kraju, regionach zachodnim i centralnym, okolicach Mkushi oraz prowincji Lusaka. Zambia ma również zasoby kobaltu, złota, litu, grafitu, niklu, manganu, uranu, sugilitu i pierwiastków ziem rzadkich.
Rosnący światowy popyt na surowce wykorzystywane w technologiach niskoemisyjnych stwarza możliwość poszerzenia bazy eksportowej i rozwoju lokalnego przetwórstwa. Rząd planuje zwiększyć roczną produkcję miedzi do 3 mln ton do 2032 roku.
Zależność od miedzi przynosi wysokie wpływy walutowe i fiskalne, ale zwiększa podatność na wahania cen światowych. Górnictwo jest ponadto kapitałochłonne i tworzy relatywnie niewiele miejsc pracy.
Strategicznym zadaniem jest wykorzystanie dochodów z górnictwa do finansowania infrastruktury, edukacji, lokalnego przetwórstwa i rozwoju innych sektorów.
Przemysł przetwórczy – aspiracje industrializacji
Przemysł przetwórczy jest jednym z głównych obszarów rozwoju przewidzianych w „Wizji 2030” i 8NDP. W 2023 roku odpowiadał za 8,3% PKB, podczas gdy cel na 2030 rok wynosi 36,1%. Różnica ta pokazuje zarówno skalę ambicji, jak i wczesny etap industrializacji.
Rozwój sektora ma następować poprzez budowę krajowych łańcuchów wartości: od pozyskania surowców rolnych i mineralnych, przez ich przetwarzanie, po produkcję dóbr finalnych. Priorytetami są przetwórstwo żywności, tekstylia, produkty inżynieryjne, wyroby drzewne, skóra, farmaceutyki i przetwórstwo minerałów.
Zambijska Agencja Rozwoju wspiera wielofunkcyjne strefy ekonomiczne i parki przemysłowe. Przedsiębiorstwa przemysłowe zorientowane na eksport mogą korzystać ze stawki podatku dochodowego wynoszącej 0% przez pierwsze dziesięć lat działalności, a także z innych ulg podatkowych i celnych.
Skuteczna industrializacja wymaga jednak nie tylko zachęt fiskalnych, lecz także niezawodnej energii, wydajnego transportu, sprawnej logistyki, odpowiednich kompetencji technicznych i stabilnego otoczenia regulacyjnego.
Bezpieczeństwo energetyczne ma szczególne znaczenie, ponieważ ponad 85% energii elektrycznej pochodzi z elektrowni wodnych. Susze prowadzą do przerw w dostawach, które ograniczają produkcję przemysłową. Dywersyfikacja miksu w kierunku energii słonecznej, wiatrowej i biomasy jest zatem warunkiem rozwoju sektora.
Sektor usług i turystyka
Usługi odpowiadają za około 50–55% wartości dodanej Zambii. Najważniejsze segmenty to handel, transport, finanse, administracja publiczna i turystyka. Handel detaliczny i hurtowy generuje około jednej piątej PKB, a w ostatniej dekadzie rozwijał się średnio w tempie około 4,2% rocznie.
W 2023 roku eksport usług wyniósł 933 mln dolarów, natomiast import osiągnął 1 711 mln dolarów. Deficyt wynosił zatem 778 mln dolarów.
Podróże zagraniczne, głównie turystyka, odpowiadały za 85,8% eksportu usług. Transport stanowił 6,8%, a pozostałe usługi 7,4%. Pokazuje to ograniczone znaczenie eksportu usług biznesowych, informatycznych i finansowych.
Zambia dysponuje atrakcjami o znaczeniu międzynarodowym, takimi jak Wodospady Wiktorii, Park Narodowy South Luangwa i Park Narodowy Lower Zambezi. Rozwój turystyki ograniczają jednak niedostatki infrastruktury transportowej, energetycznej i telekomunikacyjnej, nierówna jakość usług oraz niewystarczająca promocja.
Turystyka może tworzyć miejsca pracy, generować wpływy walutowe i wspierać obszary wiejskie dzięki powiązaniom z rolnictwem, transportem oraz lokalnymi usługami.
System energetyczny jako przekrój sektorowy
Energetyka ma podstawowe znaczenie dla górnictwa, przemysłu, rolnictwa, usług i gospodarstw domowych. Według danych Międzynarodowej Agencji Energetycznej w 2022 roku całkowita podaż energii wyniosła 686 580 TJ, a końcowe zużycie 445 089 TJ.
Bioenergia, głównie drewno opałowe i węgiel drzewny używane do gotowania oraz ogrzewania, odpowiadała za 72,8% podaży. Udział ropy wynosił 10,1%, węgla 8%, hydroenergetyki 9%, a energii słonecznej i wiatrowej zaledwie 0,1%.
W 2022 roku Zambia wyprodukowała 19 475 GWh energii elektrycznej. Ponad 85% pochodziło z elektrowni wodnych, a pozostała część głównie z elektrowni węglowych. Elektryczność odpowiadała jedynie za około 11% końcowego zużycia energii.
Gospodarstwa domowe generowały 65,8% końcowego zużycia energii, przede wszystkim z powodu wykorzystywania biomasy do gotowania. Odzwierciedla to ograniczony dostęp do elektryczności i nowoczesnych nośników energii.
Zależność od hydroenergetyki zwiększa podatność systemu na susze. Spadki poziomu wody w zbiornikach prowadzą do niedoborów energii i planowych wyłączeń, które zakłócają działalność kopalń, zakładów przemysłowych i gospodarstw domowych.
Dywersyfikacja źródeł energii i zwiększenie udziału elektryczności w końcowym zużyciu są niezbędne dla industrializacji, rozwoju usług i poprawy jakości życia.
Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa
Struktura eksportu towarowego
Eksport Zambii pozostaje silnie skoncentrowany na miedzi. W 2024 roku miedź i wyroby miedziane odpowiadały za około 66% eksportu towarowego i generowały około 7,5 mld dolarów wpływów. Do pozostałych ważnych pozycji należały rudy i koncentraty niklu oraz złoto.
W czwartym kwartale 2023 roku całkowite wpływy z eksportu wyniosły 2,4 mld dolarów, czyli o 13,3% więcej niż rok wcześniej. Eksport nietradycyjny osiągnął 937,9 mln dolarów i wzrósł o 9,4%.
Wzrost napędzał eksport tytoniu, energii elektrycznej, kukurydzy i jej nasion, wyrobów z żelaza i stali oraz siarki. Rosnąca sprzedaż tych produktów jest oznaką dywersyfikacji, chociaż jej skala pozostaje niewielka w porównaniu z eksportem miedzi.
Szwajcaria pozostawała głównym kierunkiem eksportu miedzi i wyrobów miedzianych. Demokratyczna Republika Konga była ważnym odbiorcą paliw mineralnych, soli, siarki, ziemi i kamieni, natomiast Kanada była istotnym rynkiem dla rud, żużlu i popiołu.
Eksport energii elektrycznej potwierdza regionalny potencjał Zambii, ale powinien być prowadzony z uwzględnieniem krajowych niedoborów powodowanych suszą.
Bilans handlowy i handel usługami
W 2023 roku saldo handlu towarami i usługami wynosiło 1,70% PKB. Niewielka nadwyżka była przede wszystkim rezultatem wysokich wpływów z eksportu miedzi.
W handlu usługami Zambia odnotowała natomiast deficyt w wysokości 778 mln dolarów. Eksport wynosił 933 mln dolarów, a import 1 711 mln dolarów. Silna koncentracja eksportu usług na turystyce wskazuje na ograniczoną konkurencyjność w zakresie usług biznesowych, technologicznych, finansowych i transportowych.
Rozwój usług związanych z górnictwem, logistyką, inżynierią, finansami i technologiami informacyjnymi mógłby przyspieszyć dywersyfikację. Wymaga to inwestycji w kapitał ludzki, infrastrukturę cyfrową, sektor finansowy i otoczenie biznesowe.
Integracja regionalna i powiązania z sąsiadami
Centralne położenie Zambii sprzyja wymianie handlowej z krajami sąsiednimi. Demokratyczna Republika Konga jest ważnym odbiorcą zambijskich paliw, surowców i produktów rolnych, co odzwierciedla silne powiązania transgraniczne w górnictwie, energetyce i handlu.
Uczestnictwo w Południowoafrykańskiej Wspólnej Puli Energii umożliwia import oraz eksport energii elektrycznej. Pozwala to ograniczać skutki niedoborów w okresach suszy i sprzedawać nadwyżki w latach korzystnych warunków hydrologicznych.
Kluczowe znaczenie mają także korytarze drogowe i kolejowe prowadzące do portów państw sąsiednich. Ich sprawność wpływa na koszty eksportu miedzi, importu paliw i maszyn oraz ogólną konkurencyjność przemysłu.
Integracja regionalna zapewnia dostęp do większego rynku i infrastruktury tranzytowej, ale uzależnia Zambię od stabilności politycznej, jakości infrastruktury i sprawności granic w państwach sąsiednich.
Instytucje gospodarcze, regulacje i system finansowy
Bank centralny i polityka pieniężna
Bank Zambii odpowiada za politykę pieniężną, stabilność cen, nadzór nad systemem finansowym i zarządzanie rezerwami walutowymi.
Cel inflacyjny banku centralnego wynosi 6–8% rocznie. Ma on zapewniać równowagę między stabilnością cen a wspieraniem wzrostu gospodarczego. W ramach programu MFW Zambia dążyła również do zgromadzenia rezerw wystarczających na pokrycie co najmniej trzymiesięcznego importu.
Stabilność cen i kursu walutowego chroni realną wartość wynagrodzeń oraz oszczędności, a także poprawia przewidywalność inwestycji. Zbyt restrykcyjna polityka pieniężna może jednak ograniczać dostęp do kredytu, dlatego wymaga koordynacji z polityką fiskalną i sektorową.
Ministerstwo Finansów, Zambijska Agencja Rozwoju i inne instytucje
Ministerstwo Finansów i Planowania Narodowego odpowiada za politykę fiskalną, planowanie rozwoju, zarządzanie długiem oraz koordynację narodowych planów rozwoju. Prowadzi również negocjacje z MFW i Bankiem Światowym.
Zambijska Agencja Rozwoju promuje inwestycje i eksport. Przygotowuje profile sektorowe przedstawiające potencjał zasobowy, możliwości inwestycyjne, zachęty i ramy regulacyjne. W górnictwie wspiera między innymi przyspieszoną amortyzację oraz zwolnienia celne na import sprzętu, a w przemyśle promuje inwestycje w specjalnych strefach ekonomicznych.
Agencja pełni funkcję pośrednika między inwestorami a administracją. Jej skuteczność zależy jednak od jakości systemu podatkowego, ochrony praw własności, sprawności sądownictwa i stabilności regulacyjnej.
Ważne funkcje pełnią również Zambijska Agencja Statystyczna, Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej oraz resorty odpowiedzialne za rolnictwo, energię, edukację i zdrowie.
Skuteczna koordynacja między instytucjami jest warunkiem realizacji złożonych programów transformacji strukturalnej.
System statystyczny i rola danych
Ustawa statystyczna nr 13 z 2018 roku wzmocniła prawne podstawy systemu statystycznego i ustanowiła zintegrowany system krajowy pod kierownictwem Zambijskiej Agencji Statystycznej. Instytucja odpowiada za spisy ludności, badania siły roboczej, analizy warunków życia i badania sektorowe.
Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności z 2024 roku przeprowadzono we współpracy z Ministerstwem Pracy i Opieki Społecznej. Objęło ono próbę 520 obszarów spisowych we wszystkich dziesięciu prowincjach.
Porównanie badań warunków życia z 2015 i 2022 roku wykazało wzrost udziału osób żyjących poniżej krajowej granicy ubóstwa o około 5,5 punktu procentowego. W tym samym czasie współczynnik Giniego spadł z 0,546 do 0,507.
Wiarygodne dane są niezbędne do projektowania polityk publicznych, monitorowania ich rezultatów i wprowadzania korekt. Nadal występują jednak luki dotyczące sektora nieformalnego, struktury zatrudnienia i regionalnych różnic w dostępie do usług.
Rynek pracy, dochody i nierówności społeczne
Struktura zatrudnienia według sektorów
Zatrudnienie jest silnie skoncentrowane w rolnictwie. Sektor ten skupia 55,4% pracujących, przemysł 9,9%, a usługi 34,7%. Większość pracowników działa więc w sektorze o bardzo niskiej wydajności, podczas gdy przemysł generujący znaczną część wartości dodanej i eksportu zatrudnia relatywnie niewiele osób.
Dysproporcję między zatrudnieniem a wartością dodaną pokazuje poniższe zestawienie:
| Sektor | Udział w zatrudnieniu | Udział w PKB |
|---|---|---|
| Rolnictwo | 55,4% | 1,8–2,2% |
| Przemysł | 9,9% | 37,5–42,5% |
| Usługi | 34,7% | 49,9–55,1% |
Przeciętna wartość dodana przypadająca na pracownika rolnictwa jest wielokrotnie niższa niż w przemyśle i usługach. Zwiększenie produktywności wymaga inwestycji w edukację, szkolenia zawodowe, infrastrukturę i mobilność pracowników.
Podstawowe wskaźniki rynku pracy
W 2024 roku populacja w wieku co najmniej 15 lat liczyła 11 995 355 osób. Siła robocza obejmowała 4 560 760 osób, a poza nią pozostawało 7 434 595 osób. Potencjalną siłę roboczą szacowano na 2 127 249 osób, natomiast liczba zatrudnionych wynosiła 3 972 883.
Siła robocza stanowiła około 38% populacji w wieku produkcyjnym. Przyczynami niskiej aktywności mogą być brak odpowiednich miejsc pracy, ograniczony dostęp do edukacji i szkoleń, obowiązki opiekuńcze, problemy zdrowotne oraz bariery społeczne.
Rynek pracy charakteryzuje się dużym udziałem działalności nieformalnej i produkcji na własne potrzeby. Wiele osób prowadzi gospodarstwa rolne, wykonuje nieodpłatną pracę domową lub podejmuje nierejestrowaną działalność zarobkową.
Formalizacja zatrudnienia powinna iść w parze ze wzrostem produktywności, poprawą bezpieczeństwa pracy i szerszym dostępem do ochrony społecznej.
Ubóstwo, nierówności i geografia deprywacji
Zambia należy do krajów o bardzo wysokim poziomie ubóstwa i nierówności. W 2015 roku ponad 58% ludności żyło poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa wynoszącej 1,90 dolara dziennie według parytetu siły nabywczej. Dla porównania średnia dla Afryki Subsaharyjskiej wynosiła 41%.
Trzy czwarte osób żyjących w ubóstwie mieszkało na obszarach wiejskich. Pokazuje to silny związek biedy z niską produktywnością rolnictwa, ograniczonym dostępem do usług publicznych i niewystarczającą dywersyfikacją dochodów.
W latach 2015–2022 udział ludności żyjącej poniżej krajowej granicy ubóstwa wzrósł o około 5,2–5,6 punktu procentowego. Pogorszenie sytuacji było szczególnie widoczne w miastach, podczas gdy ubóstwo wiejskie utrzymywało się na poziomie około 60–62%.
Współczynnik Giniego spadł w tym okresie z 0,546 do 0,507. Spadek nierówności przy jednoczesnym wzroście ubóstwa może oznaczać pogorszenie sytuacji także w grupach o wyższych dochodach, bez wyraźnej poprawy warunków życia najuboższych.
Zmniejszenie nierówności nie wystarczy, jeśli towarzyszy mu wzrost liczby osób żyjących w ubóstwie. Polityka rozwojowa powinna zwiększać dochody najuboższych, modernizować rolnictwo i tworzyć lepsze miejsca pracy w miastach.
Zasoby naturalne, środowisko i ryzyka strukturalne
Kapitał naturalny – zasoby mineralne, ziemia i woda
Zambia posiada zasoby miedzi, kobaltu, złota, niklu, manganu, uranu, litu i grafitu, a także kamieni szlachetnych, minerałów przemysłowych i surowców budowlanych. Zróżnicowana budowa geologiczna tworzy znaczny potencjał dalszych prac poszukiwawczych.
Kraj dysponuje również dużymi zasobami ziemi uprawnej, choć ich wykorzystanie ograniczają niedostateczny dostęp do wody, infrastruktury, finansowania i technologii. Systemy rzek Zambezi i Kafue mają podstawowe znaczenie dla rolnictwa i hydroenergetyki.
Kapitał naturalny jest zarówno atutem, jak i źródłem ryzyka. Zasoby mineralne mogą wspierać rozwój przemysłu, lecz nadmierna koncentracja na sektorze surowcowym grozi chorobą holenderską. Zasoby wodne umożliwiają produkcję niskoemisyjnej energii, ale uzależniają ją od warunków hydrologicznych.
Energia, klimat i wrażliwość na suszę
Ponad 85% produkcji energii elektrycznej pochodzi z elektrowni wodnych. Zapewnia to relatywnie niską emisyjność, ale zwiększa wrażliwość na susze i zmiany klimatu. Spadki poziomu wody w zbiornikach prowadzą do niedoborów energii, ograniczając produkcję i pogarszając jakość życia.
Odpowiedzią mają być rolnictwo odporne na zmiany klimatu, dywersyfikacja miksu energetycznego, rozwój systemów zarządzania ryzykiem i nowe mechanizmy finansowania działań adaptacyjnych.
Susze mogą jednocześnie uderzać w rolnictwo, energetykę i gospodarkę wodną, dlatego ich skutki mają charakter systemowy. Zwiększenie odporności wymaga rozwoju irygacji, magazynowania wody i energii, nowych źródeł wytwórczych oraz systemów wczesnego ostrzegania.
Środowiskowe skutki rozwoju górnictwa i rolnictwa
Eksploatacja surowców może prowadzić do degradacji gleb, zanieczyszczenia wód, emisji szkodliwych substancji i zakłóceń w ekosystemach. Ryzyko wzrasta, gdy standardy ochrony środowiska nie są skutecznie egzekwowane.
Rolnictwo może natomiast przyczyniać się do wylesiania, erozji gleb i degradacji zasobów wodnych. Problem pogłębiają tradycyjne metody produkcji oraz presja wynikająca z szybkiego wzrostu populacji.
Skuteczność modelu rozwoju będzie zależała od zdolności pogodzenia ekspansji górnictwa, rolnictwa i przemysłu z ochroną środowiska. Część dochodów z eksploatacji surowców powinna być przeznaczana na rekultywację, ochronę zasobów i rozwój alternatywnych źródeł utrzymania lokalnych społeczności.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju
Atuty – zasoby, położenie i kapitał demograficzny
Najważniejsze atuty Zambii to bogate zasoby naturalne, centralne położenie w regionie oraz młoda i rosnąca populacja. Złoża miedzi, kobaltu, złota, niklu i innych minerałów krytycznych mogą stać się podstawą rozwoju górnictwa oraz przemysłu przetwórczego.
Granice z ośmioma państwami sprzyjają integracji handlowej, transportowej i energetycznej. Młoda populacja stwarza możliwość osiągnięcia dywidendy demograficznej, jeśli gospodarka zapewni odpowiednią liczbę produktywnych miejsc pracy.
Zasoby mineralne mogą stać się bazą industrializacji, położenie geograficzne przewagą w handlu regionalnym, a młoda ludność źródłem wzrostu produktywności. Warunkiem jest inwestowanie w edukację, zdrowie, infrastrukturę i jakość instytucji.
Ograniczenia – surowce, ubóstwo i infrastruktura
Do najważniejszych ograniczeń należą zależność od miedzi, wysoki poziom ubóstwa, niedostateczna infrastruktura i wrażliwość na szoki klimatyczne. Miedź odpowiadała w 2024 roku za 66% eksportu towarowego, a górnictwo generowało w 2023 roku około 30% dochodów budżetowych.
Trwałe ubóstwo na obszarach wiejskich pokazuje, że sam wzrost PKB nie wystarcza do rozwiązania problemów społecznych. Niedostatecznie rozwinięta infrastruktura transportowa, energetyczna i społeczna ogranicza industrializację i utrudnia rolnikom dostęp do rynków.
Zależność od hydroenergetyki zwiększa podatność na susze, a dominacja biomasy w zużyciu energii powoduje negatywne skutki zdrowotne i środowiskowe. Zadłużenie publiczne, mimo restrukturyzacji, nadal ogranicza przestrzeń fiskalną.
Transformacja wymaga jednoczesnej dywersyfikacji gospodarki, redukcji ubóstwa, rozbudowy infrastruktury, zwiększenia odporności klimatycznej i zachowania dyscypliny fiskalnej.
Możliwości dywersyfikacji i transformacji strukturalnej
W górnictwie możliwości dywersyfikacji obejmują wydobycie i przetwarzanie litu, niklu, kobaltu oraz pierwiastków ziem rzadkich. Lokalną wartość dodaną można zwiększać dzięki rafinacji surowców i produkcji wyrobów pośrednich.
W rolnictwie potencjał wiąże się z komercjalizacją produkcji, rozwojem gospodarstw rynkowych oraz przetwórstwem kukurydzy, mleka, mięsa i innych produktów. Przemysł może rozwijać się w priorytetowych podsektorach i specjalnych strefach ekonomicznych.
W usługach perspektywiczne są logistyka, inżynieria, finanse, technologie informacyjne oraz obsługa górnictwa i rolnictwa. Turystyka może zwiększać wpływy walutowe dzięki lepszej infrastrukturze, jakości usług i promocji międzynarodowej.
W energetyce duży potencjał mają źródła odnawialne inne niż hydroenergetyka, zwłaszcza energia słoneczna i wiatrowa. Rozbudowa sieci dystrybucyjnych oraz minisieci może poprawić dostęp do elektryczności na obszarach wiejskich.
Sukces dywersyfikacji będzie zależał przede wszystkim od jakości wdrażania polityk, zdolności instytucjonalnej, stabilności regulacyjnej i dostępności kapitału. Wsparcie partnerów międzynarodowych nie zastąpi krajowego przywództwa i odpowiedzialności za reformy.
Studium przypadku – górnictwo miedzi jako oś rozwoju
Miedź od dziesięcioleci pozostaje głównym motorem eksportu Zambii i jednym z najważniejszych źródeł dochodów budżetowych. W 2024 roku kraj był ósmym największym producentem tego metalu na świecie, odpowiadając za 3,6% globalnej produkcji i posiadając około 2% światowych rezerw.
Produkcja osiągnęła 820 676 ton, czyli o 12% więcej niż rok wcześniej. Eksport miedzi generował około 7,5 mld dolarów i stanowił 66% eksportu towarowego.
Rozwój sektora wspiera PKB, eksport i dochody budżetowe, ale zwiększa podatność kraju na zmiany światowych cen. Kapitałochłonność górnictwa sprawia ponadto, że wzrost produkcji nie przekłada się proporcjonalnie na zatrudnienie i redukcję ubóstwa.
Zambijska Agencja Rozwoju promuje inwestycje w przetwórstwo miedzi. Zachęty obejmują przyspieszoną amortyzację sprzętu i maszyn, zwolnienia celne na import wyposażenia oraz inne ułatwienia inwestycyjne. Celem jest pozostawienie większej części łańcucha wartości w kraju.
Eksploatacja litu, niklu, kobaltu i pierwiastków ziem rzadkich może dodatkowo zdywersyfikować eksport, ale wymaga zaawansowanych technologii, wysokich nakładów i skutecznego zarządzania środowiskowego.
Jeśli wzrost produkcji miedzi do 3 mln ton rocznie do 2032 roku zostanie połączony z rozwojem lokalnego przetwórstwa, sektor może stać się dźwignią transformacji całej gospodarki. Ekspansja ograniczona do wydobycia i eksportu surowca utrwali natomiast zależność od jednego produktu.
Studium przypadku – industrializacja i specjalne strefy ekonomiczne
Przemysł przetwórczy jest drugim kluczowym obszarem transformacji Zambii. W 2023 roku odpowiadał za 8,3% PKB, podczas gdy cel na 2030 rok wynosi 36,1%. Polityka industrializacji zakłada rozwój priorytetowych podsektorów oraz wykorzystanie wielofunkcyjnych stref ekonomicznych i parków przemysłowych.
Strefy mają skupiać działalność przemysłową w lokalizacjach oferujących odpowiednią infrastrukturę, uproszczone procedury administracyjne i preferencje podatkowe. Przedsiębiorstwa zorientowane na eksport mogą korzystać ze stawki podatku dochodowego wynoszącej 0% przez pierwsze dziesięć lat działalności.
Specjalne strefy ekonomiczne mogą wspierać transformację strukturalną i transfer technologii, ale same zachęty podatkowe nie wystarczą. Kluczowe znaczenie mają niezawodna energia, transport, wykwalifikowani pracownicy, stabilne regulacje i sprawna administracja.
Powodzenie stref zależy również od ich powiązania z resztą gospodarki. Potrzebne są sieci lokalnych dostawców, programy szkoleniowe, dostęp do finansowania oraz infrastruktura łącząca zakłady z krajowymi i regionalnymi rynkami.
Specjalne strefy ekonomiczne mogą przełamać podział między gospodarką surowcową a przetwórczą, pod warunkiem że nie staną się odizolowanymi wyspami nowoczesności. Ich rozwój powinien przynosić trwałe korzyści krajowym przedsiębiorstwom, pracownikom i społecznościom lokalnym.