Elinor Ostrom wykazała, że wspólne zasoby — od pastwisk po baseny wód gruntowych — mogą być trwale i efektywnie zarządzane przez samych użytkowników, bez pełnej prywatyzacji ani scentralizowanej kontroli państwa. Jej badania podważyły przekonanie o nieuchronności „tragedii wspólnego pastwiska” i pozwoliły wskazać reguły, które łączą racjonalność ekonomiczną z długoterminową ochroną zasobów.
Problem dóbr wspólnych — od „tragedii” do zarządzania
W klasycznym artykule Garrett Hardin opisał „tragedię wspólnego pastwiska”: sytuację, w której użytkownicy wspólnego zasobu, dążąc do maksymalizacji własnych korzyści, doprowadzają do jego przeeksploatowania i degradacji.
Przez dekady z tej diagnozy wyciągano prosty wniosek: aby uniknąć tragedii, zasób należy sprywatyzować albo przekazać pod kontrolę silnego, scentralizowanego państwa.
Elinor Ostrom, politolożka i ekonomistka, a także laureatka Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii z 2009 roku, empirycznie podważyła tę dychotomię. Na podstawie licznych badań terenowych i eksperymentów wykazała, że istnieje trzecia droga: kolektywne zarządzanie zasobami przez ich użytkowników, oparte na lokalnych i oddolnie wypracowanych regułach.
Dobra wspólne a dobra publiczne — kluczowe rozróżnienie
Debata o dobrach wspólnych często łączy dwa odmienne typy dóbr: dobra wspólne i dobra publiczne. Najważniejsze różnice między nimi przedstawia poniższe zestawienie:
| Cecha | Dobra publiczne | Dobra wspólne |
|---|---|---|
| Rywalizacyjność | Brak — korzystanie przez jedną osobę nie ogranicza dostępności dla innych | Występuje — wykorzystanie zasobu zmniejsza pulę dostępną dla innych |
| Możliwość wykluczenia | Wykluczenie użytkowników jest trudne | Wykluczenie użytkowników jest kosztowne lub technicznie trudne |
| Przykłady | Obrona narodowa, latarnie morskie | Łowiska, pastwiska, baseny wód gruntowych, systemy irygacyjne |
| Typowe finansowanie i zarządzanie | Finansowanie zbiorowe, najczęściej publiczne | Zarządzanie przez użytkowników lub instytucje wielopoziomowe |
Dobra wspólne, określane również jako zasoby wspólnej puli — common-pool resources, CPR — są rywalizacyjne. Każdy dodatkowy połów, wypas lub pobór wody zmniejsza ilość zasobu dostępną dla pozostałych użytkowników.
Ostrom poświęcała szczególną uwagę takim zasobom jak przybrzeżne łowiska, lokalne baseny wód gruntowych i wspólne systemy irygacyjne.
Rozróżniała również zasoby wspólnej własności od zasobów otwartego dostępu. W pierwszym przypadku istnieje określona grupa uprawnionych użytkowników oraz możliwe do wyegzekwowania reguły. W drugim brakuje skutecznych zasad dostępu i kontroli, co rzeczywiście sprzyja tragedii wspólnego pastwiska.
Z punktu widzenia ekonomii różnica jest zasadnicza: dobra publiczne zwykle wymagają finansowania zbiorowego, natomiast dobra wspólne mogą być utrzymywane przez samych użytkowników, jeśli stworzą oni odpowiednie instytucje zarządzania.
Zarządzanie poza rynkiem i państwem
W książce „Dysponowanie wspólnymi zasobami” — Governing the Commons — Ostrom przeprowadziła szeroką analizę systemów zarządzania dobrami wspólnymi: od europejskich pastwisk po systemy irygacyjne w krajach rozwijających się.
Jej badania łączyły studia terenowe, analizę dokumentów historycznych oraz eksperymenty z zakresu teorii gier. Celem było ustalenie, kiedy zbiorowe działanie prowadzi do trwałego utrzymania zasobu, a kiedy kończy się jego degradacją.
W wykładzie noblowskim Ostrom podkreślała, że dominujący w ekonomii model „państwo kontra rynek” jest zbyt uproszczony, aby opisać rzeczywiste sposoby zarządzania zasobami.
Zaproponowała podejście policentryczne, w którym użytkownicy, lokalne wspólnoty i różne ośrodki władzy współpracują w ramach wielopoziomowych struktur.
Prywatna własność i centralne regulacje nie są jedynymi sposobami zapobiegania nadmiernej eksploatacji. Równie skuteczne mogą być dobrze zaprojektowane instytucje wspólnotowe.
Osiem zasad trwałego zarządzania dobrami wspólnymi
Na podstawie analizy udanych i nieskutecznych systemów Ostrom sformułowała osiem zasad projektowych, które sprzyjają trwałemu zarządzaniu zasobami wspólnej puli:
- Jasno określone granice — granice zasobu oraz krąg uprawnionych użytkowników powinny być jednoznacznie zdefiniowane. Ogranicza to problem „gapowiczów”, ułatwia egzekwowanie reguł i wzmacnia motywację do dbania o zasób;
- Reguły dopasowane do lokalnych warunków — limity poboru wody, połowów lub liczby wypasanych zwierząt muszą uwzględniać lokalną ekologię, technologię i strukturę kosztów. Uniwersalne rozwiązania rzadko są skuteczne;
- Kolektywne podejmowanie decyzji — większość użytkowników powinna mieć realny wpływ na tworzenie i modyfikowanie zasad. Udział w tym procesie zwiększa legitymację reguł, ułatwia ich przestrzeganie i pozwala szybciej reagować na zmiany;
- Monitoring powiązany ze wspólnotą — stan zasobu i zachowania użytkowników powinny być kontrolowane przez osoby odpowiedzialne przed wspólnotą, często przez samych użytkowników. Taki system ogranicza asymetrię informacji i pozwala wcześnie wykrywać nadużycia;
- Stopniowane sankcje — konsekwencje naruszeń powinny rosnąć wraz z wagą i częstotliwością przewinień: od ostrzeżeń po kary finansowe lub wykluczenie ze wspólnoty. Stopniowanie sankcji pomaga korygować zachowania bez niszczenia relacji społecznych;
- Tanie i lokalne mechanizmy rozwiązywania konfliktów — wspólnoty potrzebują szybkich i dostępnych procedur rozstrzygania sporów, takich jak negocjacje, mediacje lub lokalne sądy zwyczajowe. Kosztowne procedury formalne mogą zniechęcać do dochodzenia praw i nasilać konflikty;
- Uznanie prawa wspólnoty do samorządności — państwo i inne władze zewnętrzne powinny respektować prawo użytkowników do tworzenia własnych zasad, o ile nie naruszają one prawa nadrzędnego. Narzucone odgórnie regulacje mogą osłabiać skuteczne instytucje lokalne;
- Wielopoziomowe instytucje dla dużych zasobów — rozległe zasoby wymagają zagnieżdżonych struktur, które łączą lokalną wiedzę ze współpracą i koordynacją na wyższych poziomach. Jest to szczególnie ważne, gdy przepływy zasobów przekraczają granice pojedynczych wspólnot.
Historyczne przykłady zarządzania dobrami wspólnymi
Ostrom ilustrowała swoje zasady licznymi studiami przypadków. Pokazywały one, że odpowiednio zaprojektowane instytucje wspólnotowe mogą skutecznie funkcjonować przez dziesięciolecia, a nawet stulecia:
- Wspólne pastwiska alpejskie w Szwajcarii — w alpejskich gminach obowiązywały limity liczby zwierząt przypadających na gospodarstwo, powiązane z powierzchnią prywatnej ziemi. Granice pastwisk i krąg użytkowników były ściśle określone, a naruszenia prowadziły do stopniowanych sankcji: od kar finansowych po utratę prawa do wypasu;
- Japońskie lasy wspólnotowe — lokalne stowarzyszenia regulowały pozyskiwanie drewna i innych produktów leśnych za pomocą szczegółowych zasad oraz rotacyjnych systemów użytkowania. Członkowie wspólnoty odpowiadali za monitoring i utrzymanie lasu, dzięki czemu potrafili uwzględniać przyszłe koszty nadmiernej eksploatacji;
- Systemy irygacyjne w krajach rozwijających się — rolnicy wspólnie dzielili wodę, finansowali infrastrukturę i organizowali prace utrzymaniowe. Najskuteczniejsze systemy opierały się na regułach dostosowanych do lokalnej hydrologii, współdecydowaniu użytkowników i dostępnych procedurach rozwiązywania sporów;
- Baseny wód gruntowych w Kalifornii — gospodarstwa rolne i przedsiębiorstwa wypracowywały porozumienia ograniczające pobór wody oraz finansujące monitoring jej poziomu. Jasne określenie użytkowników, wspólne limity i sankcje za naruszenia pomagały zapobiegać przeeksploatowaniu zasobu.
Dobra wspólne poza gospodarką zasobami naturalnymi
Choć pierwotne badania Ostrom dotyczyły przede wszystkim zasobów naturalnych, jej teoria ma zastosowanie również do nowszych form dóbr wspólnych, takich jak dziedzictwo kulturowe, przestrzeń miejska i zasoby cyfrowe.
Model wspólnotowego zarządzania można wykorzystywać między innymi w przypadku parków, przestrzeni sąsiedzkich, infrastruktury lokalnej oraz otwartych zasobów wiedzy, w tym encyklopedii internetowych.
Wspólnotowe zarządzanie nie musi konkurować z rynkiem ani państwem. Może je uzupełniać, tworząc policentryczny system, w którym różne instytucje współpracują na rzecz utrzymania wspólnego zasobu.
