Cyfrowy pieniądz banku centralnego (CBDC) to pieniądz emitowany bezpośrednio przez bank centralny w formie cyfrowego zapisu, a nie banknotów, monet czy tradycyjnych rezerw bankowych. Może być przeznaczony zarówno dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, jak i dla instytucji finansowych. Wybór modelu CBDC wpływa na system płatniczy, stabilność finansową, prywatność użytkowników oraz rolę banków komercyjnych.
Czym jest CBDC i jakie zajmuje miejsce w systemie pieniężnym
CBDC to cyfrowa forma pieniądza denominowana w krajowej jednostce rozrachunkowej. Podobnie jak banknoty i monety stanowi bezpośrednie zobowiązanie banku centralnego.
Podstawowy podział obejmuje dwa rodzaje cyfrowego pieniądza banku centralnego:
| Rodzaj CBDC | Użytkownicy | Główne zastosowania | Rola w systemie |
|---|---|---|---|
| Detaliczny CBDC | gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i sektor publiczny | codzienne płatności, handel elektroniczny, transfery P2P i rozliczenia z administracją | cyfrowy odpowiednik gotówki dostępny dla szerokiej publiczności |
| Hurtowy CBDC | banki i inne instytucje finansowe | rozliczenia międzybankowe, transakcje na rynkach finansowych i płatności transgraniczne | uzupełnienie lub następca cyfrowych rezerw banków centralnych |
Detaliczny CBDC rozszerza dostęp społeczeństwa do pieniądza banku centralnego, który obecnie przyjmuje przede wszystkim postać gotówki. Hurtowy CBDC służy natomiast instytucjom finansowym i wspiera rozrachunek transakcji o dużej wartości.
Detaliczny i hurtowy CBDC – zastosowania oraz cele
Detaliczny CBDC projektuje się jako środek płatniczy do codziennych transakcji. Może służyć do płatności między osobami, zakupów w sklepach stacjonarnych i internetowych, a także rozliczeń z administracją publiczną, w tym wypłaty świadczeń oraz poboru podatków.
Badania Banku Rozrachunków Międzynarodowych (BIS) wskazują, że banki centralne analizujące detaliczny CBDC koncentrują się przede wszystkim na prostocie obsługi, powszechnej dostępności i funkcjonalnym podobieństwie do gotówki.
Hurtowy CBDC jest przeznaczony głównie do następujących zastosowań:
- Rozliczenia międzybankowe – transfer środków pomiędzy bankami i innymi instytucjami finansowymi;
- dostawa za płatność (DvP) – jednoczesne rozliczenie płatności i przekazanie papierów wartościowych;
- płatność za płatność (PvP) – skoordynowany rozrachunek transakcji walutowych i transgranicznych.
Celem hurtowego CBDC jest zwiększenie efektywności i bezpieczeństwa rozrachunku. Rozwiązanie może obniżać koszty operacyjne, usprawniać wykorzystanie płynności i zabezpieczeń oraz ograniczać ryzyko związane z rozliczaniem transakcji.
Granica między zastosowaniami detalicznymi i hurtowymi nie zawsze jest wyraźna. Odpowiednio zaprojektowany i szeroko dostępny CBDC mógłby obsługiwać także część operacji instytucjonalnych.
Architektura CBDC i modele pośrednictwa
Jedna z najważniejszych decyzji projektowych dotyczy podziału odpowiedzialności pomiędzy bank centralny a pośredników. Trzeba określić, kto prowadzi rachunki lub portfele, przetwarza transakcje, weryfikuje tożsamość i odpowiada za obsługę użytkowników.
Literatura BIS wyróżnia trzy podstawowe modele architektury detalicznego CBDC:
- Model bezpośredni – użytkownik korzysta z rachunku lub portfela prowadzonego bezpośrednio przez bank centralny, który przechowuje pełną ewidencję i księguje transakcje;
- Model pośredni – rachunek użytkownika prowadzi pośrednik, na przykład bank komercyjny, natomiast bank centralny odpowiada za hurtowy rozrachunek z uczestniczącymi instytucjami;
- Model hybrydowy – użytkownik ma bezpośrednie roszczenie wobec banku centralnego, ale pośrednicy prowadzą portfele, obsługują klientów, realizują procedury KYC i AML oraz udostępniają interfejsy płatnicze. Bank centralny utrzymuje kopię zapisów lub mechanizmy awaryjne.
Coraz więcej banków centralnych skłania się ku modelom hybrydowym lub pośrednim. CBDC pozostaje w nich zobowiązaniem banku centralnego, natomiast sektor prywatny odpowiada za większość usług świadczonych użytkownikom.
Analizy Banku Kanady przedstawiają ekosystem, w którym bank centralny zapewnia podstawową infrastrukturę sieciową, a pośrednicy oferują portfele, aplikacje i wsparcie użytkowników. System może dodatkowo obejmować referencyjną aplikację banku centralnego.
Podobne podejście przedstawia Rezerwa Federalna USA. Według jej założeń potencjalny dolar cyfrowy powinien chronić prywatność, działać w modelu pośrednim, zapewniać szeroką możliwość transferowania środków i wymagać weryfikacji tożsamości. Usługi dla użytkowników świadczyłyby banki oraz regulowane instytucje niebankowe.
Prywatność, tożsamość i kontrolowana anonimowość
Prywatność należy do najtrudniejszych obszarów projektowania CBDC. System musi chronić dane użytkowników, a jednocześnie spełniać wymagania dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
Według BIS bank centralny może przechowywać pełne, ograniczone albo pseudonimowe dane użytkowników. Zakres informacji zależy od przyjętej architektury, przepisów prawa i sposobu podziału obowiązków pomiędzy uczestnikami systemu.
Rezerwa Federalna wskazuje, że CBDC powinien jednocześnie chronić prywatność i wymagać weryfikacji tożsamości. W praktyce może to oznaczać wykorzystanie rozwiązań sektora prywatnego do zarządzania tożsamością i ochrony danych, przy pełnej procedurze KYC dla wyższych limitów.
Jednym z możliwych rozwiązań jest warstwowa anonimowość. Niewielkie transakcje detaliczne mogą zapewniać wyższy poziom prywatności, podczas gdy operacje na większe kwoty podlegają pełnej identyfikacji i kontroli zgodności z wymogami AML/CFT.
CBDC może przyjmować różne formy techniczne:
- Model tokenowy – zbliżony do cyfrowej gotówki, w którym istotne jest posiadanie określonego cyfrowego aktywa;
- Model rachunkowy – podobny do tradycyjnego konta bankowego, oparty na identyfikacji właściciela rachunku;
- Model hybrydowy – łączący właściwości tokenów z funkcjami systemu rachunkowego.
Technologia wpływa na zakres gromadzonych danych, dostęp do informacji i okres ich przechowywania. Znaczenie mają między innymi zastosowane mechanizmy kryptograficzne, możliwość realizowania płatności offline oraz sposób uwierzytelniania użytkowników.
Wpływ CBDC na bilanse banków i dwuwarstwowy system bankowy
Detaliczny CBDC może zmienić tradycyjny, dwuwarstwowy system pieniężny. Obecnie bank centralny dostarcza pieniądz hurtowy w postaci rezerw oraz emituje gotówkę, natomiast banki komercyjne tworzą depozyty, udzielają kredytów i obsługują płatności klientów.
CBDC jako nowe aktywo dostępne dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw może konkurować z depozytami bankowymi. Przeniesienie znacznej części środków do cyfrowego pieniądza banku centralnego mogłoby zmienić strukturę finansowania banków komercyjnych i ograniczyć ich zdolność do udzielania kredytów.
Ryzyko odpływu depozytów może być szczególnie wysokie w okresach napięć finansowych, gdy użytkownicy poszukują najbezpieczniejszych aktywów. Aby je ograniczyć, w projektach CBDC stosuje się między innymi następujące mechanizmy:
- Brak oprocentowania – zmniejsza atrakcyjność CBDC jako instrumentu do przechowywania dużych oszczędności;
- limity salda portfela – ograniczają wartość środków, które użytkownik może utrzymywać w CBDC;
- kontrolowana wymiana środków – określa zasady transferów pomiędzy CBDC a depozytami bankowymi.
Nieoprocentowany CBDC objęty limitami zmniejsza bodźce do masowego przenoszenia depozytów z banków komercyjnych. Dzięki temu może pełnić funkcję bezpiecznego środka płatniczego, a nie instrumentu służącego do lokowania dużego kapitału.
Architektura hybrydowa lub pośrednia dodatkowo chroni rolę sektora finansowego. Banki i instytucje płatnicze nadal obsługują klientów, zarządzają ryzykiem i świadczą usługi kredytowe, podczas gdy bank centralny pozostaje emitentem CBDC.
E-CNY jako detaliczny CBDC z elementami hurtowymi
Cyfrowy juan, czyli e-CNY, rozwijany przez Ludowy Bank Chin (PBOC), jest jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów detalicznego CBDC. Konstrukcja systemu pozwala mu również realizować wybrane funkcje związane z płatnościami hurtowymi.
Materiały PBOC opisują e-CNY jako hybrydowy instrument płatniczy oparty na wartości, częściowo powiązany z rachunkami i wykorzystujący rozwiązania charakterystyczne dla systemów rachunkowych. Łączy więc cechy płatności tokenowych i kont bankowych.
E-CNY ma status prawnego środka płatniczego i stanowi bezpośrednie zobowiązanie Ludowego Banku Chin wobec posiadaczy cyfrowych jednostek.
Dwupoziomowa architektura e-CNY
System e-CNY wykorzystuje dwupoziomową strukturę dystrybucji. PBOC emituje cyfrowego juana, natomiast licencjonowane banki komercyjne i wybrane instytucje płatnicze udostępniają go użytkownikom za pośrednictwem portfeli cyfrowych oraz aplikacji.
Rozwiązanie wpisuje się w model oparty na pośrednikach: pieniądz pozostaje zobowiązaniem banku centralnego, ale bieżącą obsługę klientów prowadzą uprawnione podmioty zewnętrzne.
Koncepcja luźnego powiązania portfela z rachunkiem oznacza, że portfel e-CNY może być połączony z kontem bankowym w różnym stopniu. Zakres integracji zależy od poziomu weryfikacji tożsamości oraz obowiązujących limitów.
Portfele o niższym poziomie KYC mogą być powiązane jedynie z numerem telefonu. Zapewniają większą prywatność, ale pozwalają na przechowywanie i transferowanie mniejszych kwot. Bardziej zaawansowane portfele są zintegrowane z rachunkami bankowymi, wymagają pełniejszej weryfikacji i umożliwiają realizowanie transakcji o wyższej wartości.
Detaliczny charakter e-CNY
E-CNY jest przeznaczony przede wszystkim dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Może obsługiwać płatności P2P, zakupy w punktach sprzedaży, handel elektroniczny oraz rozliczenia za usługi publiczne.
Cyfrowy juan ma uzupełniać istniejący ekosystem kart, aplikacji mobilnych i przelewów, oferując cyfrowy odpowiednik gotówki z gwarancją banku centralnego.
Prywatność i kontrolowana anonimowość w e-CNY
Dokumenty PBOC opisują model kontrolowanej anonimowości. Zapewnia on wyższy poziom prywatności przy niewielkich, codziennych płatnościach, ale umożliwia identyfikowanie większych operacji zgodnie z wymogami AML/CFT.
Zakres gromadzonych danych zależy od rodzaju portfela i poziomu KYC. Portfele wymagające ograniczonej weryfikacji zapewniają większą prywatność, lecz podlegają niższym limitom salda i transakcji.
Model e-CNY łączy ochronę prywatności z obowiązkami regulacyjnymi poprzez stopniowanie limitów, poziomów identyfikacji i zasad dostępu do danych. Podejście to jest zgodne z kierunkiem wskazywanym przez BIS i inne banki centralne.
Wpływ e-CNY na banki i konstrukcję systemu
Jako zobowiązanie banku centralnego e-CNY jest alternatywnym płynnym aktywem, które może zastępować część depozytów w bankach komercyjnych. Aby ograniczyć ryzyko zakłócenia ich finansowania, system opiera się na braku oprocentowania oraz limitach wartości środków przechowywanych w portfelach cyfrowych.
Dwupoziomowa architektura utrzymuje istotną rolę banków komercyjnych i instytucji płatniczych. Podmioty te nadal obsługują klientów, udzielają kredytów i oferują pozostałe usługi finansowe. PBOC koncentruje się natomiast na emisji cyfrowego juana oraz jego hurtowym rozrachunku.
Konstrukcja e-CNY pokazuje, jak detaliczny CBDC może zwiększać bezpieczeństwo i efektywność płatności, a zarazem ograniczać zakłócenia w tradycyjnym sektorze bankowym.
