Chiny – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Profil gospodarczy Chińskiej Republiki Ludowej należy do najważniejszych i najbardziej złożonych studiów przypadku we współczesnej ekonomii rozwoju. Łączy elementy gospodarki planowej, ekspansji eksportowej, szybkiej industrializacji, transformacji instytucjonalnej oraz stopniowego przesuwania aktywności w stronę usług i innowacji.

Od rozpoczęcia reform i otwarcia gospodarki w 1978 r. Chiny notowały średni wzrost produktu krajowego brutto (PKB) przekraczający 9% rocznie. Według szacunków Banku Światowego umożliwiło to wydobycie blisko 800 mln ludzi ze skrajnego ubóstwa i przekształcenie kraju z gospodarki o niskich dochodach w gospodarkę o wyższym średnim dochodzie. Dochód narodowy brutto (GNI) na mieszkańca, liczony metodą Atlas, wzrósł z 330 dolarów w 1990 r. do 12 220 dolarów w 2021 r.

Za tym sukcesem stoją przede wszystkim następujące czynniki:

• duża podaż pracy – przez dekady zapewniała przemysłowi dostęp do licznej siły roboczej;
• wysoka stopa oszczędności – ułatwiała finansowanie inwestycji infrastrukturalnych i przemysłowych;
• mobilizacja kapitału – wspierała szybkie zwiększanie zdolności produkcyjnych;
• aktywna rola państwa – obejmowała planowanie strategiczne, rozwój przedsiębiorstw państwowych i kierowanie inwestycjami;
• integracja z gospodarką światową – zapewniła dostęp do zagranicznych rynków, technologii i globalnych łańcuchów wartości.

Jednocześnie chiński model ujawnia poważne napięcia strukturalne: szybkie starzenie się społeczeństwa, nierówności dochodowe i regionalne, wysoką emisyjność oraz trudności w reformowaniu sektora państwowego.

1. Historyczne uwarunkowania i ewolucja modelu rozwoju

Od gospodarki planowej do „reform i otwarcia”

Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 r. gospodarka funkcjonowała przede wszystkim jako system centralnie planowany. Państwo odgrywało dominującą rolę w alokacji zasobów, a polityka gospodarcza koncentrowała się na przemyśle ciężkim i rolnictwie. Udział Chin w handlu światowym pozostawał ograniczony.

Dane statystyczne z tego okresu są niepełne i trudno porównywać je ze współczesnymi szeregami Banku Światowego czy Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Dostępne opracowania wskazują jednak, że produkcja była zdominowana przez sektor państwowy, natomiast większość cen i nakładów inwestycyjnych regulowano centralnie. Skutkami były niska efektywność alokacji zasobów, słabe bodźce rynkowe i ograniczona produktywność pracy w rolnictwie. Gospodarkę destabilizowały również kampanie polityczne, w tym Wielki Skok Naprzód i rewolucja kulturalna.

Punkt zwrotny nastąpił w 1978 r., gdy chińskie władze rozpoczęły program „reform i otwarcia”. Obejmował on stopniowe wprowadzanie mechanizmów rynkowych, decentralizację części decyzji inwestycyjnych, tworzenie specjalnych stref ekonomicznych oraz otwieranie kraju na handel i inwestycje zagraniczne.

Chiny przeszły od systemu niemal całkowicie planowego do modelu hybrydowego. Państwo zachowało kluczową pozycję w strategicznych sektorach, a jednocześnie dopuściło i z czasem zaczęło aktywnie wspierać rozwój przedsiębiorstw prywatnych oraz mechanizmów rynkowych.

Ważną rolę odegrały reformy rolne, zwłaszcza system odpowiedzialności gospodarstw domowych. Zwiększył on produktywność w rolnictwie i uwolnił nadwyżki siły roboczej, które mogły znaleźć zatrudnienie w rozwijającym się przemyśle i sektorze usług.

Zakres terytorialny danych Banku Światowego dla Chin obejmuje kontynentalną część Chińskiej Republiki Ludowej. Nie uwzględnia odrębnie klasyfikowanych gospodarek Hongkongu, Makao i Tajwanu, występujących w bazie World Development Indicators pod osobnymi kodami. Analiza procesu reform dotyczy zatem przede wszystkim obszaru zarządzanego przez rząd centralny w Pekinie, z uwzględnieniem różnic między prowincjami wewnętrznymi a regionami nadbrzeżnymi.

Wzrost oparty na inwestycjach i eksporcie – lata dziewięćdziesiąte i pierwsza dekada XXI wieku

W latach dziewięćdziesiątych i pierwszej dekadzie XXI wieku ukształtował się chiński model wzrostu oparty na wysokiej stopie inwestycji, ekspansji eksportu przemysłowego oraz intensywnym wykorzystaniu rosnącej podaży pracy, szczególnie w regionach nadbrzeżnych.

Całkowity dochód narodowy brutto Chin wzrósł z 374,89 mld dolarów w 1990 r. do 5 898,42 mld dolarów w 2010 r. i 17 253,95 mld dolarów w 2021 r. GNI na mieszkańca, liczony metodą Atlas, osiągnął 4 410 dolarów w 2010 r. oraz 12 220 dolarów w 2021 r. Dane te pokazują skalę ekspansji gospodarczej, choć nie odzwierciedlają w pełni nierówności regionalnych i dochodowych.

W tym samym czasie głęboko zmieniła się struktura sektorowa gospodarki. Udział rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa w wartości dodanej spadł z około 27% PKB w 1990 r. do 15% w 2000 r. Zasoby pracy przesuwały się z sektorów o niskiej produktywności do przemysłu i usług, czemu towarzyszyły szybka urbanizacja i zmiany struktury popytu.

Transformację wzmacniała polityka państwa promująca przemysł przetwórczy, zwłaszcza w specjalnych strefach ekonomicznych, takich jak Shenzhen i Xiamen, oraz w regionie Delty Rzeki Perłowej.

Wejście Chin do Światowej Organizacji Handlu (WTO) w 2001 r. przyspieszyło integrację kraju z gospodarką światową. Według danych World Integrated Trade Solution (WITS) w 2023 r. Chiny były największym eksporterem towarów na świecie. Wartość eksportu wyniosła około 3,27 bln dolarów, czyli około 14,15% globalnego eksportu towarowego.

Chiny wykorzystały dostęp do licznej i relatywnie dobrze wykształconej siły roboczej oraz zdolność państwa do finansowania infrastruktury i przemysłu. Dzięki temu stały się kluczowym ogniwem globalnych łańcuchów wartości, szczególnie w produkcji elektroniki, dóbr konsumpcyjnych, maszyn i sprzętu przemysłowego.

Transformacja w kierunku gospodarki o wyższym dochodzie i równoważenia struktury

Po 2010 r. chiński model rozwoju zaczął stopniowo przesuwać się w stronę gospodarki o wyższym średnim dochodzie, z rosnącym znaczeniem usług, innowacji technologicznych i konsumpcji krajowej. Jednocześnie nasiliły się problemy związane ze starzeniem się społeczeństwa, nierównościami oraz stanem środowiska.

GNI na mieszkańca według parytetu siły nabywczej wzrósł z 9 370 dolarów międzynarodowych w 2010 r. do 20 700 dolarów w 2021 r. W tym samym czasie liczba mieszkańców zwiększyła się z 1 337,71 mln do 1 412,36 mln, lecz roczna stopa wzrostu populacji spadła do 0,1%. Oznacza to stopniowe wyczerpywanie się wcześniejszej przewagi demograficznej.

Jednym z najważniejszych osiągnięć społeczno-ekonomicznych Chin było niemal całkowite wyeliminowanie skrajnego ubóstwa. Bank Światowy wskazuje, że do 2020 r. kraj zlikwidował skrajne ubóstwo według krajowej granicy ubóstwa. Nadal utrzymują się jednak relatywne ubóstwo oraz znaczne różnice między regionami i grupami społecznymi.

Przemysł i przetwórstwo wciąż odgrywają kluczową rolę w tworzeniu wartości dodanej i eksporcie, w tym w sprzedaży produktów zaawansowanych technologicznie. Coraz większego znaczenia nabierają jednak usługi, zwłaszcza cyfrowe i wiedzochłonne, związane z technologiami informacyjnymi, analizą danych i sztuczną inteligencją.

Chiny stopniowo przechodzą od modelu opartego głównie na eksporcie i inwestycjach infrastrukturalnych do systemu, w którym większą rolę odgrywają konsumpcja krajowa, usługi, innowacje i jakość wzrostu.

2. Struktura sektorowa i specjalizacje gospodarki Chin

Rolnictwo i sektor wiejski w gospodarce o malejącym udziale rolnictwa

Rolnictwo pozostaje ważną częścią chińskiej gospodarki, choć jego udział w wartości dodanej i zatrudnieniu wyraźnie zmalał wraz z industrializacją i urbanizacją. Udział rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa w PKB spadł z około 27% w 1990 r. do 15% w 2000 r.

Spadek udziału rolnictwa w wartości dodanej był szybszy niż zmniejszanie się jego udziału w zatrudnieniu. Wskazuje to na utrzymujące się różnice produktywności między rolnictwem a przemysłem i usługami.

Proces ten odpowiada klasycznemu modelowi transformacji strukturalnej: wraz ze wzrostem dochodów rośnie popyt na dobra przemysłowe i usługi, a pracownicy przenoszą się z rolnictwa do sektorów o wyższej wartości dodanej. W Chinach przemiany te zostały przyspieszone przez reformy rolne po 1978 r., rozwój przemysłu lekkiego i tworzenie specjalnych stref ekonomicznych.

Przejście od gospodarki wiejskiej do przemysłowo-miejskiej było szczególnie widoczne w prowincjach nadbrzeżnych, takich jak Guangdong i Jiangsu. Rolnictwo nadal ma jednak strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego i pozostaje źródłem utrzymania znacznej części ludności.

Przemysł i przetwórstwo – od „fabryki świata” do rosnącej roli wysokich technologii

Sektor przemysłowy, a zwłaszcza przetwórstwo, stanowi rdzeń chińskiej gospodarki od początku reform. Jego znaczenie dla eksportu przyniosło Chinom miano „fabryki świata”.

PKB kraju w cenach bieżących wzrósł z 361,56 mld dolarów w 1990 r. do 1 223,75 mld dolarów w 2000 r., 6 192,56 mld dolarów w 2010 r. oraz 18 201,70 mld dolarów w 2021 r. Znaczną część tej ekspansji generowały przemysł i budownictwo.

Dane WITS pokazują, że w 2023 r. chiński eksport był zdominowany przez dobra kapitałowe i konsumpcyjne. Eksport dóbr kapitałowych osiągnął około 1,48 bln dolarów, czyli 43,88% całkowitej wartości eksportu, a dóbr konsumpcyjnych około 1,20 bln dolarów, czyli 35,45%.

Ważnym obszarem specjalizacji są elektronika i wysokie technologie. Do najważniejszych produktów eksportowych należą urządzenia telekomunikacyjne oraz cyfrowe układy scalone. Chińska industrializacja nie ogranicza się już do tekstyliów czy prostego montażu elektroniki, lecz obejmuje coraz bardziej zaawansowane segmenty produkcji. Część z nich pozostaje jednak zależna od importowanych komponentów i zagranicznych technologii.

W 2023 r. Chiny eksportowały produkty do 214 partnerów handlowych. Delta Rzeki Perłowej i Delta Jangcy stały się globalnymi centrami produkcji elektroniki, odzieży, maszyn i sprzętu elektrycznego. Przewaga konkurencyjna kraju wynika nie tylko z kosztów produkcji, lecz także z rozbudowanych ekosystemów dostawców, podwykonawców, instytucji szkoleniowych i infrastruktury logistycznej.

Usługi i gospodarka wiedzy – rosnąca rola innowacji

Sektor usług, przez długi czas uznawany za słabsze ogniwo chińskiej gospodarki, od drugiej dekady XXI wieku odgrywa coraz większą rolę. Bank Światowy podkreśla, że przejście od gospodarki opartej na inwestycjach i eksporcie do modelu zorientowanego na konsumpcję oraz usługi o wysokiej wartości dodanej należy do najważniejszych wyzwań rozwojowych kraju.

Według danych UNCTAD i WTO w 2024 r. Chiny były piątym co do wielkości eksporterem komercyjnych usług i drugim co do wielkości ich importerem na świecie. Szczególnego znaczenia nabierają technologie informacyjne, oprogramowanie, analiza danych oraz rozwiązania wykorzystujące sztuczną inteligencję.

Rozwój sektora usług przebiega w trzech głównych obszarach:

• usługi tradycyjne – transport, logistyka, handel detaliczny, gastronomia i usługi osobiste rozwijają się wraz ze wzrostem dochodów, urbanizacją i powiększaniem klasy średniej;
• usługi wspierające biznes – finanse, edukacja i usługi profesjonalne wzmacniają nowoczesną gospodarkę przemysłową;
• usługi cyfrowe i wiedzochłonne – mogą być świadczone zdalnie i sprzedawane na rynkach zagranicznych.

Sektor usług staje się jednym z fundamentów chińskiej gospodarki opartej na wiedzy.

Energetyka jako sektor przekrojowy – dominacja węgla i szybki rozwój OZE

Energetyka ma kluczowe znaczenie dla przemysłu, transportu i gospodarstw domowych, a zarazem silnie wpływa na środowisko oraz emisje gazów cieplarnianych. Według U.S. Energy Information Administration w 2023 r. Chiny wyprodukowały 126,6 kwadryliona brytyjskich jednostek termicznych energii pierwotnej. Łączne zużycie wyniosło natomiast 161,9 kwadryliona.

Strukturę produkcji i zużycia energii przedstawia poniższa tabela:

Rodzaj nośnika energii	Produkcja w 2023 r.	Udział w produkcji	Zużycie w 2023 r.	Udział w zużyciu
Węgiel	93,8	74%	100,1	62%
Ropa naftowa i inne paliwa płynne	9,0	7%	32,2	20%
Gaz ziemny	8,5	7%	14,6	9%
Energetyka jądrowa	4,4	4%	4,4	3%
Hydroenergetyka i inne OZE	10,8	9%	10,5	6%
Razem	126,6	100%	161,9	100%

Źródło: U.S. Energy Information Administration, dane dla Chin za 2023 r. Produkcję i zużycie podano w kwadrylionach brytyjskich jednostek termicznych. Niewielkie różnice w sumowaniu udziałów mogą wynikać z zaokrągleń.

Chińska gospodarka pozostaje silnie uzależniona od węgla, który w 2023 r. odpowiadał za 62% zużycia energii pierwotnej. Przemysł ciężki, elektrownie węglowe i powiązane sektory nadal stanowią centralną część systemu energetycznego. Produkcja węgla wzrosła w tym roku o 5% i osiągnęła rekordowe 4,8 mld krótkich ton. Najważniejszą prowincją wydobywczą było Shanxi, z produkcją na poziomie 1,4 mld krótkich ton.

Jednocześnie Chiny szybko rozwijają odnawialne źródła energii. W 2024 r. łączna moc zainstalowana w elektroenergetyce wynosiła około 3 400 GW, czyli o 16% więcej niż rok wcześniej. Źródła niekopalne odpowiadały za 56% zainstalowanej mocy. W ciągu roku przyłączono 421 GW nowych mocy odnawialnych, w tym 277 GW instalacji fotowoltaicznych i 79 GW elektrowni wiatrowych.

Chiny równolegle utrzymują rozbudowany system oparty na paliwach kopalnych i prowadzą bezprecedensowo szybką rozbudowę energetyki odnawialnej.

3. Handel zagraniczny i integracja z gospodarką światową

Ogólny profil handlu towarami – skala, struktura i partnerzy

Handel zagraniczny jest jednym z filarów chińskiego modelu rozwoju. Jego skala i struktura odzwierciedlają zarówno przewagi konkurencyjne kraju, jak i jego rolę w globalnych łańcuchach wartości. Mimo pozycji największego eksportera towarów Chiny nie są uzależnione od wymiany międzynarodowej tak silnie jak mniejsze gospodarki otwarte, co wynika z ogromnego rynku wewnętrznego.

Według danych WITS całkowity eksport towarów z Chin w 2023 r. wyniósł około 3,27 bln dolarów. Zapewniło to krajowi pierwsze miejsce na świecie i około 14,15% udziału w globalnym eksporcie.

Do najważniejszych kierunków chińskiego eksportu należały:

• Stany Zjednoczone – 14,83% wartości eksportu;
• Hongkong – 8,12%;
• Japonia – 4,66%;
• Korea Południowa – 4,41%;
• Wietnam – 4,07%.

Dane te pokazują znaczenie zarówno relacji transoceanicznych, jak i regionalnej integracji w Azji Wschodniej oraz Południowo-Wschodniej.

W strukturze produktowej dominowały dobra kapitałowe, konsumpcyjne i pośrednie. Wartość eksportu dóbr kapitałowych wyniosła 1,48 bln dolarów, dóbr konsumpcyjnych 1,20 bln dolarów, dóbr pośrednich 581,19 mld dolarów, a surowców 47,94 mld dolarów.

Chiny są przede wszystkim eksporterem dóbr przetworzonych, takich jak maszyny, elektronika, pojazdy, odzież i artykuły gospodarstwa domowego, a nie gospodarką opartą na eksporcie surowców.

Handel usługami – rola usług wiedzochłonnych i cyfrowych

Choć tradycyjny obraz Chin jako „fabryki świata” koncentruje się na handlu towarami, coraz większego znaczenia nabierają usługi, zwłaszcza cyfrowe i wiedzochłonne. W 2024 r. Chiny były piątym największym eksporterem usług komercyjnych oraz drugim największym ich importerem. Wymiana obejmowała między innymi usługi transportowe, turystyczne, finansowe, informatyczne i biznesowe.

Znaczna część chińskiego eksportu usług opiera się na wiedzy, technologii i rozwiązaniach cyfrowych. Aktywność ta koncentruje się w dużych ośrodkach miejskich i technologicznych, takich jak Pekin, Szanghaj, Shenzhen i Hangzhou.

Rosnąca rola usług pokazuje, że Chiny przestają być wyłącznie eksporterem dóbr materialnych, a stają się również dostawcą technologii, wiedzy i rozwiązań cyfrowych.

Rozwój handlu usługami sprzyja dywersyfikacji źródeł przychodów eksportowych i może ograniczać zależność od sektorów wysokoemisyjnych. Jednocześnie wymaga skuteczniejszej ochrony własności intelektualnej, odpowiednich regulacji platform cyfrowych i dalszego rozwoju kapitału ludzkiego.

Pozycja w globalnych łańcuchach wartości i specjalizacja regionalna

Kluczowe znaczenie dla chińskiego modelu rozwoju ma pozycja kraju w globalnych łańcuchach wartości. Chiny eksportują maszyny i urządzenia elektryczne, metale, tekstylia, odzież, wyroby chemiczne oraz środki transportu. Uczestniczą zarówno w prostszych etapach montażu, jak i w coraz bardziej zaawansowanych procesach projektowania oraz produkcji podzespołów.

Poszczególne regiony rozwinęły odmienne specjalizacje:

• Guangdong – elektronika, odzież i sprzęt gospodarstwa domowego, wspierane przez bliskość portów i powiązania z Hongkongiem;
• Liaoning i Heilongjiang – tradycyjne centra przemysłu ciężkiego;
• Syczuan i Henan – rozwijające się ośrodki przetwórstwa i logistyki, korzystające z niższych kosztów pracy niż regiony nadbrzeżne.

Rozbudowane łańcuchy wartości umożliwiły transfer technologii, wiedzy i standardów produkcji do chińskich przedsiębiorstw, wspierając wzrost produktywności i jakości produktów. Silne powiązania z globalnym handlem zwiększają jednak wrażliwość kraju na zmiany polityki handlowej, zakłócenia dostaw i wahania światowego popytu.

Zwiększanie roli konsumpcji krajowej i usług może ograniczyć tę zależność, lecz eksport dóbr przemysłowych nadal pozostaje jednym z fundamentów chińskiej gospodarki.

4. Zasoby naturalne, energia i środowisko jako element struktury gospodarczej

Surowce energetyczne i paliwa kopalne

W 2023 r. Chiny były największym producentem i konsumentem węgla na świecie. Produkcja osiągnęła 4,8 mld krótkich ton, a zużycie 5,2 mld krótkich ton. Około 71% wydobycia stanowił węgiel bitumiczny, 12% węgiel metalurgiczny, a 11% antracyt.

Węgiel jest nie tylko podstawowym źródłem energii, lecz także ważnym elementem łańcuchów produkcyjnych, zwłaszcza w hutnictwie i przemyśle stalowym.

Ropa naftowa i gaz ziemny odgrywają mniejszą rolę niż węgiel, lecz pozostają istotne dla przemysłu, transportu i bezpieczeństwa energetycznego. Krajowe zasoby nie wystarczają do pokrycia zapotrzebowania, dlatego Chiny są silnie zależne od importu. Bezpieczeństwo dostaw wymaga zarówno zabezpieczania zagranicznych źródeł ropy i gazu, jak i rozwoju alternatywnych technologii energetycznych.

W 2023 r. produkcja gazu ziemnego wzrosła o 6,2% i osiągnęła rekordowe 8,5 bln stóp sześciennych. Gaz konwencjonalny odpowiadał za 58% produkcji, gaz zamknięty za 26,8%, gaz łupkowy za 10,8%, a metan z pokładów węgla za 5,2%. Rozwój różnych źródeł gazu wspiera dywersyfikację miksu energetycznego, choć jego wpływ środowiskowy zależy od technologii wydobycia, przesyłu i spalania.

Zasoby surowców strategicznych – pierwiastki ziem rzadkich

Chiny dysponują znaczącymi zasobami pierwiastków ziem rzadkich, niezbędnych do produkcji elektroniki, samochodów elektrycznych, urządzeń zaawansowanych technologicznie oraz instalacji odnawialnych źródeł energii.

Według U.S. Geological Survey w 2024 r. produkcja górnicza w Chinach wyniosła około 270 tys. ton ekwiwalentu tlenków metali ziem rzadkich, wobec 255 tys. ton w 2023 r. Szacowane zasoby sięgają około 44 mln ton. Szczególne znaczenie mają złoża Bayan Obo w Mongolii Wewnętrznej.

Duże zasoby oraz rozwinięte zdolności przetwarzania pierwiastków ziem rzadkich zapewniają Chinom strategiczną przewagę w wielu branżach wysokiej technologii. Eksploatacja tych surowców wiąże się jednak z poważnymi kosztami środowiskowymi, które mogą ograniczać tempo i skalę wydobycia.

Środowisko i emisje jako konsekwencja modelu energetyczno-przemysłowego

Silne uzależnienie od węgla i rozbudowany sektor przemysłowy mają poważne konsekwencje dla środowiska. Chiny należą do największych emitentów dwutlenku węgla na świecie, co wynika zarówno z rozmiarów gospodarki, jak i struktury energetycznej opartej na paliwach kopalnych.

Środowiskowy wymiar chińskiego modelu jest niejednoznaczny. Z jednej strony zależność od węgla prowadzi do wysokich emisji, pogorszenia jakości powietrza i degradacji środowiska. Z drugiej strony Chiny rozwijają energetykę słoneczną, wiatrową, jądrową i wodną w skali niespotykanej w innych państwach.

Powodzenie chińskiej transformacji energetycznej będzie miało znaczenie nie tylko dla krajowej gospodarki, lecz także dla realizacji globalnych celów klimatycznych.

5. Instytucje gospodarcze, własność i rola przedsiębiorstw państwowych

Struktura własności i rola przedsiębiorstw państwowych

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów chińskiego modelu jest dominująca, choć ewoluująca rola przedsiębiorstw państwowych. Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego w 2018 r. łączna wartość ich aktywów odpowiadała około 194% PKB Chin. Podmioty te działają między innymi w przemyśle, energetyce, transporcie, usługach komunalnych i finansach.

W latach 1998–2005 udział przedsiębiorstw państwowych w produkcji przemysłowej spadł z około 50% do 30%. Był to efekt komercjalizacji, częściowej prywatyzacji oraz otwierania gospodarki na sektor prywatny. Duże podmioty państwowe nadal kontrolują jednak wiele branż strategicznych i silnie wpływają na alokację kapitału.

Analizy MFW wskazują, że przedsiębiorstwa państwowe są przeciętnie mniej produktywne i rentowne niż firmy prywatne, a jednocześnie bardziej kapitałochłonne. Preferencyjny dostęp sektora państwowego do kredytu może więc prowadzić do strat efektywności.

Rozbudowany sektor państwowy jest zarazem atutem i ograniczeniem chińskiej gospodarki. Ułatwia realizację celów strategicznych, stabilizowanie aktywności w okresach kryzysowych i świadczenie usług publicznych, ale może osłabiać konkurencję, innowacyjność i efektywność wykorzystania zasobów.

Instytucje regulacyjne, rola państwa i otoczenie biznesowe

Państwo pełni w chińskiej gospodarce kilka nakładających się funkcji:

• regulatora – tworzy ramy prawne prowadzenia działalności i nadzoruje kluczowe rynki;
• planisty – wyznacza strategiczne kierunki rozwoju gospodarczego i technologicznego;
• właściciela – kontroluje przedsiębiorstwa działające w sektorach uznanych za strategiczne;
• inwestora – finansuje infrastrukturę, badania i rozwój oraz projekty technologiczne;
• stabilizatora – odpowiada za politykę fiskalną, stabilność systemu finansowego i koordynację działań antykryzysowych.

Politykę pieniężną realizuje Ludowy Bank Chin. W ostatnich dekadach przeprowadzono reformy systemu podatkowego, rynku kapitałowego, prawa spółek i nadzoru finansowego, a także częściowo zliberalizowano stopy procentowe.

Państwo finansuje badania i rozwój w takich obszarach jak odnawialne źródła energii, transport, technologie informacyjne i przemysł obronny. Podwójna rola regulatora i właściciela wpływa jednak na działanie konkurencji oraz odróżnia chiński model od systemów funkcjonujących w większości państw OECD.

Do głównych wyzwań należą przejrzystość regulacji, ochrona własności intelektualnej, warunki konkurencji między firmami państwowymi i prywatnymi oraz skala interwencji władz. Chiny podejmują działania na rzecz poprawy klimatu inwestycyjnego, między innymi upraszczają procedury administracyjne, rozwijają sądownictwo gospodarcze i tworzą wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej.

Otoczenie instytucjonalne pozostaje połączeniem silnej kontroli państwa i stopniowo rozwijanych mechanizmów rynkowych.

System statystyczny i instytucje zbierające dane

Państwowy Urząd Statystyczny Chin, czyli National Bureau of Statistics, jest główną instytucją odpowiedzialną za zbieranie, opracowywanie i publikowanie danych krajowych oraz regionalnych. Jedną z jego najważniejszych publikacji jest „China Statistical Yearbook”, zawierający dane gospodarcze i społeczne dla całego kraju, prowincji, regionów autonomicznych oraz miast wydzielonych.

Urząd publikuje także miesięczne wskaźniki gospodarcze i roczniki sektorowe. Dane te są wykorzystywane przez Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz inne organizacje międzynarodowe.

Zakres statystyk obejmuje kontynentalną część Chińskiej Republiki Ludowej. Hongkong, Makao i Tajwan mają odrębne systemy statystyczne. Rozbudowany system gromadzenia danych wspiera prowadzenie polityki gospodarczej, choć jakość informacji, przejrzystość metodologii i dostępność szczegółowych danych pozostają przedmiotem dyskusji.

6. Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki

Demografia – koniec „okna demograficznego” i starzenie się społeczeństwa

Liczba ludności Chin wzrosła z 1 135,19 mln w 1990 r. do 1 262,65 mln w 2000 r., 1 337,71 mln w 2010 r. i 1 412,36 mln w 2021 r. Jednocześnie roczna stopa wzrostu populacji spadła z 1,5% w 1990 r. do 0,8% w 2000 r., 0,5% w 2010 r. i 0,1% w 2021 r.

Kraj znalazł się w punkcie zwrotnym, w którym liczba ludności przestaje rosnąć, a struktura wieku szybko się zmienia. W 2023 r. udział osób w wieku co najmniej 65 lat mieścił się w przedziale 15–20%. Prognozy wskazują, że w ciągu kolejnych 20 lat może wzrosnąć do około 28%, natomiast całkowita liczba ludności może spaść do około 1,35 mld.

Wskaźnik obciążenia demograficznego, przedstawiający relację liczby dzieci i osób starszych do populacji w wieku produkcyjnym, wynosił około 79 w latach siedemdziesiątych. W połowie pierwszej dekady XXI wieku spadł do około 37, a następnie wzrósł do około 45 w 2022 r.

Chińskie „okno demograficzne”, które przez lata wspierało szybki wzrost gospodarczy, dobiega końca. Dalszy rozwój musi w większym stopniu opierać się na produktywności, innowacjach, automatyzacji i lepiej zorganizowanym systemie zabezpieczenia społecznego.

Starzenie się ludności zwiększa obciążenia finansów publicznych, systemu emerytalnego i ochrony zdrowia. Wymaga również rozwoju opieki długoterminowej oraz działań wspierających aktywność zawodową starszych pracowników.

Rynek pracy – zatrudnienie, bezrobocie i struktura sektorowa

Według modelowanych szacunków Międzynarodowej Organizacji Pracy stopa bezrobocia w Chinach wynosiła około 4,6% w 2025 r. Rynek pracy pozostaje jednak silnie zróżnicowany pod względem regionalnym i sektorowym.

Wraz z transformacją gospodarczą maleje udział zatrudnienia w rolnictwie, natomiast rośnie znaczenie przemysłu i usług. Regiony nadbrzeżne charakteryzują się wysokim udziałem miejsc pracy w przetwórstwie, handlu i logistyce. W prowincjach wewnętrznych większą rolę nadal odgrywają rolnictwo i górnictwo.

Poprawa warunków zdrowotnych i społecznych sprzyja rozwojowi kapitału ludzkiego. Oczekiwana długość życia w momencie urodzenia wynosiła około 68 lat w 1990 r., a w kolejnych dekadach wyraźnie wzrosła. Lepszy dostęp do zdrowia i edukacji zwiększył produktywność siły roboczej, choć starzenie się społeczeństwa tworzy nowe potrzeby na rynku pracy.

Kapitał ludzki, umiejętności i transformacja w kierunku gospodarki niskoemisyjnej

Rozwój kapitału ludzkiego ma kluczowe znaczenie dla przejścia od gospodarki opartej na pracochłonnym przemyśle do modelu bazującego na wiedzy i innowacjach. Transformacja niskoemisyjna zwiększa popyt na zielone umiejętności techniczne oraz kompetencje uniwersalne, takie jak myślenie systemowe, rozwiązywanie problemów i zdolność adaptacji.

Kwalifikacje te są potrzebne nie tylko w energetyce odnawialnej. Coraz większe znaczenie mają również w tradycyjnym przemyśle i usługach wdrażających automatyzację, cyfryzację oraz technologie poprawiające efektywność energetyczną.

Posiadanie zielonych umiejętności może wiązać się z wyraźną premią płacową. Szacunki Banku Światowego wskazują na różnicę rzędu 22–25% na korzyść pracowników mających kwalifikacje związane z transformacją energetyczną i technologiczną.

Rozwój odpowiednich kompetencji jest warunkiem pełnego wykorzystania korzyści gospodarczych wynikających z transformacji niskoemisyjnej.

Istotnym problemem pozostaje niedopasowanie umiejętności. Popyt na zielone kompetencje rośnie szybciej niż ich podaż, co może hamować rozwój nowych branż. W krótkiej perspektywie potrzebne są szkolenia w miejscu pracy, programy przekwalifikowania i wsparcie mobilności zawodowej. W dłuższym okresie konieczna będzie modernizacja programów edukacyjnych i wzmacnianie instytucji rynku pracy.

7. Nierówności, ryzyka strukturalne i ponadczasowe atuty modelu rozwoju

Nierówności dochodowe i regionalne

Szybkiemu wzrostowi gospodarczemu Chin towarzyszyły nierówności dochodowe i majątkowe. Dotyczą one przede wszystkim różnic między regionami nadbrzeżnymi a wewnętrznymi, miastami a obszarami wiejskimi oraz sektorem formalnym a nieformalnym.

Mimo niemal całkowitego wyeliminowania skrajnego ubóstwa relatywne ubóstwo nadal stanowi istotne wyzwanie. Różnice są szczególnie widoczne w regionach wiejskich i prowincjach wewnętrznych, które w mniejszym stopniu skorzystały z industrializacji, urbanizacji i napływu inwestycji zagranicznych. Guizhou i Gansu są często wskazywane jako prowincje o relatywnie niższych dochodach niż rozwinięte regiony nadbrzeżne.

Nierówności ograniczają dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i możliwości awansu społecznego, osłabiając potencjał wzrostu opartego na szerokiej bazie kapitału ludzkiego. Ich zmniejszenie wymaga rozwoju usług publicznych, skuteczniejszej polityki redystrybucyjnej oraz bardziej zrównoważonego rozwoju regionalnego.

Kluczowe ryzyka strukturalne – starzenie się, środowisko i efektywność instytucjonalna

Najważniejsze ryzyka strukturalne dla chińskiej gospodarki obejmują:

• starzenie się społeczeństwa – zwiększa presję na rynek pracy, system emerytalny, ochronę zdrowia i finanse publiczne;
• silne uzależnienie od węgla – prowadzi do wysokiej emisyjności i znacznych kosztów środowiskowych;
• kapitałochłonny model wzrostu – wymaga dalszego zwiększania produktywności inwestycji;
• nieefektywna alokacja części zasobów – jest związana między innymi z uprzywilejowaną pozycją przedsiębiorstw państwowych;
• napięcie między kontrolą a konkurencją – utrudnia zachowanie równowagi między stabilnością systemu, innowacyjnością i swobodą działalności gospodarczej.

Długookresowy wzrost będzie musiał w coraz większym stopniu opierać się na produktywności i innowacjach, a nie na zwiększaniu liczby pracowników czy dalszym szybkim wzroście nakładów inwestycyjnych. Transformacja energetyczna wymaga natomiast ogromnych inwestycji, nowych technologii oraz zmian w strukturze przemysłu i zatrudnienia.

Ponadczasowe atuty – skala, integracja i zdolność adaptacji

Jednym z największych atutów Chin jest skala rynku wewnętrznego, liczącego ponad 1,4 mld mieszkańców. Umożliwia ona rozwój szerokiej gamy sektorów, wykorzystanie efektów skali oraz testowanie innowacji na dużej i zróżnicowanej grupie konsumentów.

Drugim atutem jest głęboka integracja z globalnym systemem handlu. Pozycja największego eksportera towarów i rozbudowana sieć partnerów zapewniają dostęp do rynków zbytu, technologii oraz kapitału zagranicznego. Trzecim pozostaje zdolność państwa do mobilizowania zasobów i realizacji dużych projektów infrastrukturalnych oraz technologicznych, czego przykładem jest szybka rozbudowa energetyki słonecznej i wiatrowej.

Chiński model rozwoju opiera się na połączeniu skali, globalnej integracji i zdolności adaptacji. Rozmiar rynku i bazy produkcyjnej umożliwia szybkie wdrażanie technologii, handel zapewnia dostęp do zewnętrznych zasobów, a możliwości koordynacyjne państwa ułatwiają realizację projektów strategicznych.

Wyzwania demograficzne, środowiskowe i instytucjonalne wymagają jednak dalszego przekształcania tego modelu w kierunku większej produktywności, innowacyjności, konkurencyjności i zrównoważenia.