Gospodarka niepodległego państwa Samoa, położonego w Polinezji na południowym Pacyfiku, jest przykładem małej, otwartej gospodarki wyspiarskiej. Jej rozwój opiera się przede wszystkim na turystyce, przekazach pieniężnych od diaspory, rolnictwie, rybołówstwie oraz pomocy rozwojowej.
Jednocześnie kraj ma wąską bazę produkcyjną i pozostaje silnie narażony na wstrząsy zewnętrzne oraz katastrofy naturalne. Możliwości dywersyfikacji ograniczają niewielki rynek wewnętrzny, geograficzna izolacja i wysokie koszty transportu.
Według Banku Światowego w 2025 r. produkt krajowy brutto Samoa wyniósł około 1,29 mld USD, a PKB per capita około 5872,8 USD. Dane dotyczą wyłącznie niepodległego państwa Samoa, oznaczonego w statystykach międzynarodowych kodem WSM i obejmującego główne wyspy Upolu oraz Savai’i. Nie odnoszą się do Amerykańskiego Samoa, które jest odrębnym terytorium i prowadzi własne statystyki gospodarcze.
Ogólna charakterystyka gospodarki Samoa
Położenie, zakres terytorialny i przynależność instytucjonalna
Samoa leży w południowo-środkowej części Oceanu Spokojnego, w polinezyjskim regionie wyspiarskim, na północny wschód od Fidżi i w bezpośrednim sąsiedztwie Amerykańskiego Samoa. Według australijskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Handlu kraj składa się z czterech głównych zamieszkanych wysp oraz kilku mniejszych, niezamieszkanych wysepek.
Upolu i Savai’i skupiają około 99% ludności kraju. Stolicą i najważniejszym ośrodkiem gospodarczym jest Apia, położona na wyspie Upolu.
Samoa ma suwerenne instytucje gospodarcze, własny bank centralny, urząd statystyczny oraz niezależną politykę fiskalną. Od 28 grudnia 1971 r. należy do Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Członkostwo zapewnia krajowi dostęp do następujących mechanizmów:
- udziału w globalnym systemie nadzoru nad stabilnością makroekonomiczną,
- instrumentów finansowania kryzysowego,
- regularnych przeglądów polityki gospodarczej w ramach konsultacji art. IV.
Kluczową instytucją statystyczną jest Samoa Bureau of Statistics, czyli Urząd Statystyczny Samoa. Gromadzi i publikuje dane dotyczące ludności, PKB, cen konsumpcyjnych, finansów publicznych, handlu, migracji oraz rynku pracy. Prowadzi również krajowy portal statystyczny, z którego korzystają między innymi Bank Światowy, MFW i Międzynarodowa Organizacja Pracy.
Bank Światowy szacował populację Samoa w 2025 r. na 219 306 osób. Australijskie opracowania wskazywały natomiast około 205 557 mieszkańców w 2021 r. Różnica wynika przede wszystkim z odmiennych lat odniesienia i metod szacowania. Wszystkie źródła potwierdzają jednak niewielką skalę ludnościową kraju, która ogranicza wielkość rynku wewnętrznego.
Poziom rozwoju i główne wskaźniki makroekonomiczne
Bank Światowy zalicza Samoa do państw o dochodzie niższym średnim. Najważniejsze wskaźniki pokazują zarówno skalę gospodarki, jak i jej zależność od zewnętrznych źródeł dochodu:
| Wskaźnik | Wartość | Okres |
|---|---|---|
| PKB w cenach bieżących | około 1,29 mld USD | 2025 r. |
| PKB per capita | około 5872,8 USD | 2025 r. |
| Wzrost PKB | 4,2% | 2025 r. |
| Stopa bezrobocia | około 5% | 2025 r. |
| Inflacja konsumpcyjna | około 2,2% | 2025 r. |
| Przekazy pieniężne w relacji do PKB | około 22,4% | 2025 r. |
W latach 2020–2022 skumulowany spadek realnego PKB wyniósł około 15%. Był konsekwencją zamknięcia granic, ograniczenia aktywności gospodarczej i niemal całkowitego zatrzymania turystyki. Epizod ten pokazał, jak silnie Samoa jest narażone na globalne ograniczenia mobilności.
Jednym z najbardziej charakterystycznych wskaźników jest udział przekazów pieniężnych od emigrantów w PKB. W 2022 r. miał on wynosić aż 33,6% PKB, co plasowało Samoa wśród gospodarek najbardziej zależnych od transferów zagranicznych.
Według MFW realny PKB wyniósł 3240 mln tala w roku budżetowym 2023/2024 oraz 3585 mln tala w 2024/2025. Fundusz szacował PKB per capita odpowiednio na 5581 USD i 6075 USD. Różnice względem danych Banku Światowego wynikają między innymi z odmiennych okresów odniesienia, metod obliczeniowych i kursów walutowych.
Struktura gospodarki i model rozwoju
Gospodarka Samoa jest zdominowana przez usługi, obejmujące administrację publiczną, handel, transport, finanse, turystykę, edukację i ochronę zdrowia. Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo mają natomiast szczególne znaczenie dla zatrudnienia, bezpieczeństwa żywnościowego oraz eksportu.
Według danych Międzynarodowej Organizacji Pracy, opartych na badaniach Urzędu Statystycznego Samoa, struktura zatrudnienia przedstawiała się następująco:
- rolnictwo – około 30% zatrudnionych;
- handel hurtowy i detaliczny – 18,6% zatrudnionych;
- administracja publiczna i obrona – 8,7% zatrudnionych.
Sektor przemysłowy pozostaje niewielki i koncentruje się głównie na przetwórstwie produktów rolnych oraz montażu komponentów eksportowych. Z kolei turystyka odpowiadała w ostatnich latach za około 20–25% PKB.
Model rozwoju Samoa jest typowy dla małych państw wyspiarskich o ograniczonej bazie produkcyjnej. Kraj wykorzystuje swoje przewagi w turystyce, rolnictwie tropikalnym i usługach, a chroniczny deficyt handlowy finansuje wpływami z turystyki, przekazami pieniężnymi oraz pomocą zagraniczną.
Taka struktura wspiera dochody gospodarstw domowych, ale zwiększa zależność od cen energii, popytu turystycznego, sytuacji gospodarczej w państwach emigracji oraz skutków zmian klimatu.
Tło historyczne i ewolucja modelu rozwoju
Od gospodarki tradycyjnej do uczestnictwa w systemie globalnym
Tradycyjna gospodarka Samoa opierała się głównie na rolnictwie subsystencyjnym, rybołówstwie przybrzeżnym i wymianie wewnątrz lokalnych społeczności. Szczególne znaczenie miała produkcja kokosów oraz ich przetworów, takich jak kopra, olej kokosowy i krem kokosowy. Produkty te pozostają częścią eksportu również współcześnie.
Wraz z integracją z gospodarką światową Samoa rozwijało eksport rolny, przetwórstwo spożywcze i ograniczoną produkcję przemysłową. Ważnym etapem był rozwój turystyki od lat 90. XX w., który zwiększył znaczenie usług i stworzył miejsca pracy w hotelarstwie, gastronomii, transporcie oraz działalności rekreacyjnej.
Członkostwo w MFW oraz przystąpienie do Światowej Organizacji Handlu włączyły Samoa do międzynarodowego systemu finansowego i handlowego. Kraj uczestniczy w procesach liberalizacji handlu, korzysta z wielostronnych reguł WTO i podlega okresowym przeglądom polityki gospodarczej.
Przejście od gospodarki tradycyjnej do modelu zintegrowanego z rynkami międzynarodowymi miało charakter stopniowy. Rolnictwo subsystencyjne nadal wspiera bezpieczeństwo żywnościowe, natomiast turystyka, przetwórstwo i handel międzynarodowy zapewniają dodatkowe źródła dochodów.
Wpływ migracji i diaspory na model rozwoju
Model rozwoju Samoa jest silnie związany z emigracją do Nowej Zelandii, Australii i Stanów Zjednoczonych. Kraj ma jedną z największych diaspor w regionie Pacyfiku, a według niektórych szacunków około 80% gospodarstw domowych otrzymuje przekazy pieniężne od członków rodzin pracujących za granicą.
W roku finansowym 2022/2023 prywatne przekazy pieniężne osiągnęły około 1575,4 mln tala, co oznaczało wzrost o 9,3% względem poprzedniego okresu. Najważniejszymi źródłami transferów były Australia, Nowa Zelandia i Stany Zjednoczone.
Diaspora wpływa również na turystykę. W roku finansowym 2022/2023 około 41,7% przyjazdów należało do kategorii odwiedzin krewnych i znajomych. Powiązania rodzinne generują więc zarówno transfery finansowe, jak i ruch turystyczny.
Zależność od diaspory przynosi jednocześnie korzyści i zagrożenia:
- wzrost dochodów – przekazy zwiększają możliwości konsumpcyjne gospodarstw domowych;
- finansowanie potrzeb społecznych – środki są przeznaczane między innymi na edukację, ochronę zdrowia i budowę domów;
- odpływ kapitału ludzkiego – emigracja może powodować niedobór pracowników i utratę osób o kwalifikacjach potrzebnych krajowej gospodarce.
Pandemia COVID-19 jako przykład strukturalnej wrażliwości
Pandemia COVID-19 ujawniła podatność Samoa na globalne ograniczenia mobilności. Zamknięcie granic i ograniczenie aktywności w latach finansowych 2020–2022 doprowadziły do skumulowanego spadku realnego PKB o około 15%. Główną przyczyną było wstrzymanie ruchu turystycznego.
PKB per capita spadł z około 4189,10 USD w 2018 r. do 3743,21 USD w 2022 r., czyli o około 10%. Jeszcze przed pandemią, w 2018 r., 21,9% ludności żyło poniżej krajowej granicy ubóstwa podstawowych potrzeb. W latach 2013–2014 odsetek ten wynosił 18,8%.
Przychody z turystyki były bliskie zeru w latach finansowych 2020/2021 i 2021/2022. Po ponownym otwarciu granic wzrosły do 421 mln tala w roku finansowym 2022/2023. Dane pokazują zarówno zdolność sektora do szybkiej odbudowy, jak i ryzyko wynikające z silnego uzależnienia od jednego rodzaju usług.
Sektory gospodarki Samoa
Rolnictwo, rybołówstwo i leśnictwo
Rolnictwo, rybołówstwo i leśnictwo mają duże znaczenie dla zatrudnienia, bezpieczeństwa żywnościowego i eksportu. W 2022 r. około 30% pracujących było zatrudnionych w rolnictwie. Produkcja ma w znacznej mierze charakter subsystencyjny.
Najważniejsze rodzaje działalności w sektorze pierwotnym obejmują:
- uprawę kokosów, taro, bananów i innych roślin tropikalnych,
- chów trzody chlewnej i drobiu,
- rybołówstwo przybrzeżne i oceaniczne,
- gospodarowanie lasami tropikalnymi.
Udział sektora pierwotnego w zatrudnieniu jest większy niż jego udział w wartości dodanej. Wskazuje to na relatywnie niską produktywność części działalności rolniczej, szczególnie produkcji prowadzonej na potrzeby gospodarstw domowych.
Rybołówstwo przybrzeżne i oceaniczne jest ważne zarówno dla wyżywienia ludności, jak i eksportu. Samoa zamierza zwiększyć udział społecznie zarządzanych obszarów rybołówstwa i akwakultury z 39% do 60% spośród 310 nadbrzeżnych wiosek do 2035 r.
Leśnictwo odgrywa rolę gospodarczą i środowiskową. Kraj planuje zwiększyć powierzchnię lasów o 1,6% do 2035 r. względem poziomu z 2022 r. oraz rozszerzyć chroniony obszar Centralnego Lasu Deszczowego Savai’i z 13,3% do 50%.
Według danych WITS surowce stanowiły w 2023 r. około 22,38% eksportu Samoa, czyli 10 mln USD z łącznej wartości eksportu wynoszącej 43 mln USD. Ważną częścią sprzedaży zagranicznej pozostają produkty kokosowe i ryby.
Sektor pierwotny jest podstawą utrzymania ludności wiejskiej, ale pozostaje silnie narażony na zmiany klimatu, degradację ekosystemów i wahania cen światowych.
Przemysł i przetwórstwo
Sektor przemysłowy Samoa jest niewielki, lecz wspiera dywersyfikację gospodarki i tworzy miejsca pracy poza rolnictwem subsystencyjnym. Główne rodzaje działalności obejmują przetwórstwo produktów rolnych, produkcję oleju kokosowego, kopry i konserw rybnych oraz montaż wiązek przewodów dla przemysłu motoryzacyjnego.
W 2023 r. dobra inwestycyjne stanowiły jedynie 7,66% eksportu, czyli około 3 mln USD. Jednocześnie Samoa importowało dobra inwestycyjne o wartości 57 mln USD oraz dobra pośrednie o wartości 73 mln USD. Pokazuje to silną zależność od zagranicznych maszyn, urządzeń, materiałów i komponentów.
Rozwój przemysłu ograniczają przede wszystkim wysokie koszty energii i transportu, niewielki rynek wewnętrzny oraz mała liczba pracowników o specjalistycznych kwalifikacjach. Rozszerzenie bazy przemysłowej wymaga inwestycji w infrastrukturę, energetykę, logistykę i edukację zawodową.
Usługi i sektor publiczny
Usługi są największą częścią gospodarki pod względem udziału w PKB. Obejmują administrację publiczną, edukację, ochronę zdrowia, handel, transport, finanse, turystykę, gastronomię i zakwaterowanie.
Administracja publiczna i obrona skupiały w 2022 r. około 8,7% zatrudnionych, natomiast handel hurtowy i detaliczny 18,6%. Sektor publiczny pozostaje ważnym pracodawcą ze względu na niewielką liczbę dużych przedsiębiorstw prywatnych.
Centralny Bank Samoa odpowiada za politykę pieniężną, nadzór nad sektorem finansowym i zarządzanie rezerwami walutowymi. W maju 2023 r. oficjalne rezerwy przekroczyły 1,01 mld tala, a w kolejnych miesiącach wzrosły do około 1,10 mld tala.
Usługi są głównym kanałem integracji Samoa z gospodarką światową. Turystyka i finanse zapewniają dopływ walut obcych, handel odpowiada za dystrybucję importowanych towarów, a administracja publiczna i usługi społeczne tworzą podstawy rozwoju gospodarczego.
Turystyka jako kluczowa specjalizacja usługowa
Turystyka odpowiada za około 20–25% PKB Samoa i generuje znaczną część wpływów walutowych. W roku finansowym 2022/2023 kraj odwiedziło 124 655 turystów, a przychody z sektora osiągnęły około 421 mln tala. Liczba przyjazdów odpowiadała mniej więcej 79% poziomu sprzed pandemii.
Turystyka w Samoa wykorzystuje zarówno walory naturalne, takie jak plaże, rafy koralowe i tropikalne krajobrazy, jak i silne powiązania z diasporą. Odwiedziny krewnych i znajomych stanowiły 41,7% przyjazdów w roku finansowym 2022/2023.
Sektor tworzy miejsca pracy w hotelarstwie, gastronomii, transporcie i usługach rekreacyjnych. Jest jednak narażony na zmiany klimatu, katastrofy naturalne, wzrost cen energii, zakłócenia transportowe oraz globalne kryzysy zdrowotne.
Przekazy pieniężne jako filar rozwoju
Przekazy pieniężne od diaspory są jednym z najważniejszych filarów gospodarki. Ich udział wyniósł około 33,6% PKB w 2022 r. i 22,4% PKB w 2025 r. W roku finansowym 2022/2023 prywatne transfery osiągnęły około 1575,4 mln tala.
Średni koszt przekazu do Samoa wynosił około 8,4% transferowanej kwoty. Według analiz Banku Światowego obniżenie go do 6,75% mogłoby zwiększyć roczną wartość przekazów o około 1,97%.
Transfery emigrantów pełnią kilka ważnych funkcji gospodarczych:
- wspierają gospodarstwa domowe – finansują konsumpcję, edukację, opiekę zdrowotną i budowę domów;
- stabilizują bilans płatniczy – pomagają pokrywać deficyt handlowy i zwiększają rezerwy walutowe;
- ograniczają ryzyko dochodowe – zapewniają rodzinom środki niezależne od sytuacji na krajowym rynku pracy;
- zwiększają zależność od zagranicy – uzależniają część gospodarstw domowych od koniunktury w państwach emigracji.
Handel zagraniczny i powiązania zewnętrzne
Wolumen i struktura handlu towarowego
W 2023 r. całkowita wartość eksportu towarów z Samoa wyniosła około 43 mln USD, natomiast import osiągnął 473 mln USD. Kraj eksportował 840 rodzajów produktów do 34 państw i importował 2698 rodzajów produktów z 74 państw.
Najważniejsze wskaźniki handlu towarowego przedstawiały się następująco:
| Wskaźnik | Wartość w 2023 r. |
|---|---|
| Eksport towarów | 43 mln USD |
| Import towarów | 473 mln USD |
| Deficyt handlowy | około 311 mln USD |
| Deficyt handlowy w relacji do PKB | około 33,15% |
| Wskaźnik otwartości handlowej | 90,66% PKB |
Dobra konsumpcyjne stanowiły 66,54% eksportu, a surowce 22,38%. W imporcie również dominowały dobra konsumpcyjne, odpowiadające za 60,71% wartości zakupów zagranicznych. Dobra pośrednie stanowiły 15,44%, a inwestycyjne 12,06% importu.
Głęboki deficyt handlu towarowego jest częściowo kompensowany wpływami z turystyki, przekazami pieniężnymi oraz pomocą zagraniczną.
Główni partnerzy handlowi
W 2023 r. najważniejszymi rynkami eksportowymi Samoa były Nowa Zelandia, Amerykańskie Samoa, Australia, Stany Zjednoczone i Tokelau:
| Rynek eksportowy | Udział w eksporcie |
|---|---|
| Nowa Zelandia | 20,92% |
| Amerykańskie Samoa | 19,71% |
| Australia | 12,95% |
| Stany Zjednoczone | 12,05% |
| Tokelau | 10,10% |
Najważniejszymi dostawcami Samoa były natomiast następujące państwa:
| Dostawca | Udział w imporcie |
|---|---|
| Singapur | 23,20% |
| Nowa Zelandia | 21,16% |
| Chiny | 12,56% |
| Fidżi | 9,56% |
| Australia | 8,57% |
Struktura partnerów handlowych odzwierciedla silne związki Samoa z regionem Azji i Pacyfiku. Nowa Zelandia i Australia są jednocześnie ważnymi partnerami handlowymi, kierunkami emigracji oraz źródłami przekazów pieniężnych i ruchu turystycznego.
Handel usługami i znaczenie turystyki
Handel usługami stanowił w 2023 r. około 46,29% PKB. Obejmuje przede wszystkim turystykę, transport, finanse oraz inne usługi komercyjne.
Przychody z turystyki wyniosły w roku finansowym 2022/2023 około 421 mln tala. Usługi finansowe i transferowe obsługują natomiast znaczny napływ przekazów pieniężnych. Dodatnie saldo części usług oraz transfery z zagranicy pomagają ograniczać skutki wysokiego deficytu handlu towarowego.
Zasoby i czynniki produkcji
Zasoby naturalne, środowisko i klimat
Zasoby naturalne Samoa obejmują ziemię rolną, wodę, lasy tropikalne, mangrowce, rafy koralowe oraz zasoby rybne. Stanowią podstawę rolnictwa, rybołówstwa i turystyki, a jednocześnie pozostają narażone na skutki zmian klimatu.
W ramach trzeciego krajowego wkładu w realizację Porozumienia paryskiego Samoa zamierza zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych o 104,11 Gg ekwiwalentu CO2 do 2035 r. względem poziomu 496,33 Gg w 2020 r.
Najważniejsze cele środowiskowe obejmują:
- zwiększenie powierzchni lasów o 1,6%,
- zwiększenie powierzchni mangrowców o 5%,
- rozszerzenie chronionego obszaru Centralnego Lasu Deszczowego Savai’i,
- rozwój lokalnie zarządzanych obszarów rybołówstwa i akwakultury.
Samoa jest silnie narażone na cyklony, trzęsienia ziemi, tsunami, erozję wybrzeży, podnoszenie poziomu morza i zakwaszanie oceanów. Zagrożenia te bezpośrednio oddziałują na infrastrukturę, rolnictwo, rybołówstwo i turystykę.
Zrównoważone zarządzanie zasobami naturalnymi jest warunkiem długoterminowej stabilności gospodarki Samoa.
Kapitał ludzki i struktura demograficzna
W 2022 r. populacja w wieku co najmniej 15 lat liczyła 127 758 osób, natomiast siła robocza obejmowała 55 960 osób. Współczynnik aktywności zawodowej wyniósł 43,8% i był wyraźnie wyższy wśród mężczyzn niż kobiet: odpowiednio 56,6% i 31,4%.
Liczba pracujących wynosiła 53 135 osób. Stopa bezrobocia osiągnęła około 5%, przy czym wśród kobiet wynosiła 7,8%, a wśród mężczyzn 3,5%.
Według jednej z definicji około 25,3% zatrudnionych pracowało nieformalnie. Szersze szacunki, uwzględniające rolnictwo subsystencyjne i lokalne przedsięwzięcia rodzinne, wskazują nawet około 60%. Rozbieżność wynika z odmiennego sposobu definiowania sektora nieformalnego.
Niewielka populacja ułatwia obejmowanie mieszkańców podstawowymi usługami publicznymi. Jednocześnie emigracja ogranicza podaż pracy i może prowadzić do odpływu wykwalifikowanych pracowników.
Infrastruktura fizyczna i cyfrowa
Rozwój infrastruktury transportowej, energetycznej, wodnej i telekomunikacyjnej jest jednym z priorytetów polityki gospodarczej Samoa. Izolacja geograficzna zwiększa koszty transportu morskiego i lotniczego, a tym samym wpływa na ceny importu oraz konkurencyjność eksportu.
Poprawa łączności cyfrowej może pomóc w przezwyciężaniu części barier geograficznych. Największy potencjał mają obszary niewymagające intensywnego transportu fizycznego:
- usługi teleinformatyczne,
- outsourcing procesów biznesowych,
- handel elektroniczny,
- zdalne usługi finansowe.
Infrastruktura jest jednocześnie ograniczeniem rozwoju i potencjalnym katalizatorem dywersyfikacji gospodarki.
Instytucje gospodarcze i polityka rozwojowa
Kluczowe instytucje makroekonomiczne
Za prowadzenie polityki gospodarczej i gromadzenie danych odpowiadają trzy główne instytucje:
- Centralny Bank Samoa – prowadzi politykę pieniężną, dba o stabilność cen, nadzoruje system finansowy i zarządza rezerwami walutowymi;
- Ministerstwo Finansów – odpowiada za politykę fiskalną, planowanie budżetowe i koordynację strategii rozwojowych;
- Urząd Statystyczny Samoa – gromadzi i publikuje dane demograficzne, gospodarcze i społeczne.
W roku finansowym 2022/2023 bank centralny prowadził łagodną politykę pieniężną wspierającą odbudowę gospodarczą. W czerwcu 2023 r. inflacja wynosiła 12%, wobec 8,8% rok wcześniej, co odzwierciedlało presję zewnętrzną oraz krajowe czynniki popytowo-podażowe.
Samoa dysponuje dobrze ustrukturyzowanym systemem instytucji makroekonomicznych i statystycznych. Ułatwia to prowadzenie polityki opartej na danych oraz współpracę z MFW, Bankiem Światowym, WTO, Międzynarodową Organizacją Pracy i Azjatyckim Bankiem Rozwoju.
Strategia Rozwoju Samoa
Strategia Rozwoju Samoa na lata 2016/2017–2019/2020 określiła cztery główne obszary priorytetowe oraz 14 kluczowych rezultatów. Najważniejsze kierunki działań obejmowały:
- zwiększanie odporności makroekonomicznej,
- podnoszenie produktywności rolnictwa i rybołówstwa,
- rozwój eksportu, turystyki i sektora prywatnego,
- poprawę jakości ochrony zdrowia i edukacji,
- modernizację infrastruktury i ochronę środowiska.
Strategia była powiązana z celami zrównoważonego rozwoju ONZ oraz ścieżką SAMOA dla małych rozwijających się państw wyspiarskich. Formalizowała najważniejsze priorytety kraju: stabilność makroekonomiczną, rozwój turystyki, zwiększanie produktywności, poprawę infrastruktury i wzmacnianie odporności środowiskowej.
Polityka klimatyczna i strategia niskoemisyjna
Polityka klimatyczna jest integralną częścią modelu rozwoju Samoa. Trzeci krajowy wkład w realizację Porozumienia paryskiego obejmuje lata 2026–2035 i przewiduje działania w energetyce, rolnictwie, leśnictwie oraz użytkowaniu gruntów.
Krajowa polityka klimatyczna na lata 2020–2030 zakłada zaangażowanie całego państwa, wszystkich sektorów i lokalnych społeczności. Dla 368 wiosek opracowano plany zintegrowanego zarządzania, które wskazują działania adaptacyjne i sposoby zwiększania odporności.
Strategia rozwoju niskoemisyjnego na lata 2020–2030 koncentruje się na następujących obszarach:
- rozwoju odnawialnych źródeł energii,
- poprawie efektywności energetycznej,
- zrównoważonym gospodarowaniu lasami,
- rolnictwie odpornym na zmiany klimatu.
Działania te mogą również ułatwiać pozyskiwanie finansowania z międzynarodowych funduszy klimatycznych.
Rynek pracy, struktura społeczna i nierówności
Struktura zatrudnienia i formy pracy
W 2022 r. siła robocza Samoa liczyła 55 960 osób, z czego 53 135 było zatrudnionych. Około 54,3% pracujących stanowili pracownicy najemni. Pozostałą część tworzyły osoby samozatrudnione, pracodawcy oraz członkowie rodzin pomagający w działalności gospodarczej.
Zatrudnienie nieformalne obejmowało, według definicji Międzynarodowej Organizacji Pracy, około 25,3% zatrudnionych. Szersze ujęcia, uwzględniające rolnictwo subsystencyjne, wskazują na znacznie wyższy udział.
Rynek pracy jest zdominowany przez sektor pierwotny i usługi, natomiast udział przemysłu pozostaje niewielki. Najważniejszym wyzwaniem jest tworzenie formalnych miejsc pracy o wysokiej produktywności i atrakcyjnych dochodach. Formalizacja zatrudnienia mogłaby poprawić ochronę pracowników i zwiększyć efektywność systemu podatkowego.
Bezrobocie, młodzież i nierówności płciowe
Ogólna stopa bezrobocia wynosi około 5%, ale sytuacja poszczególnych grup jest wyraźnie zróżnicowana. Bezrobocie wśród kobiet osiągało 7,8%, wobec 3,5% wśród mężczyzn. Wśród młodzieży wskaźnik ten wynosił 13,4%.
Około 30,1% młodych ludzi nie pracowało, nie uczyło się ani nie uczestniczyło w szkoleniach. Tak wysoki udział osób pozostających poza zatrudnieniem i edukacją zwiększa ryzyko marginalizacji oraz utrudnia pełne wykorzystanie kapitału ludzkiego.
Ograniczenie tych problemów wymaga skoordynowanych działań w kilku obszarach:
- rozwoju edukacji i szkolnictwa zawodowego,
- wspierania przedsiębiorczości,
- upowszechniania kompetencji cyfrowych,
- zwiększania udziału kobiet w rynku pracy.
Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki Samoa
Diaspora, turystyka i stabilność makroekonomiczna
Jednym z najważniejszych atutów Samoa jest liczna diaspora, która zapewnia gospodarstwom domowym stały napływ środków finansowych. Przekazy pieniężne stabilizują konsumpcję, bilans płatniczy i poziom rezerw walutowych.
Drugim filarem jest turystyka, odpowiadająca za około 20–25% PKB. Sektor generuje wpływy walutowe, tworzy miejsca pracy i wspiera rozwój infrastruktury. Jego szybka odbudowa po pandemii potwierdziła znaczny potencjał adaptacyjny.
Istotnym atutem są również bufory makroekonomiczne, obejmujące rezerwy walutowe i relatywnie stabilne instytucje gospodarcze. Połączenie więzi z diasporą, walorów środowiskowych i sprawnego zarządzania wspiera odporność gospodarki.
Mała skala, wąska baza produkcyjna i podatność na wstrząsy
Niewielka populacja ogranicza wielkość rynku wewnętrznego oraz możliwość rozwijania działalności wymagającej dużej skali. Baza produkcyjna koncentruje się na rolnictwie, turystyce, sektorze publicznym, usługach finansowych i kilku zakładach przemysłowych.
Izolacja geograficzna zwiększa koszty transportu, energii i infrastruktury. Samoa jest również silnie narażone na katastrofy naturalne i zmiany klimatu, które zagrażają rolnictwu, rybołówstwu, turystyce oraz infrastrukturze.
Uzależnienie od przekazów pieniężnych i pomocy zagranicznej wiąże sytuację kraju z koniunkturą w państwach emigracji, polityką donatorów oraz globalnymi regulacjami finansowymi. Transfery zagraniczne są ważnym atutem, ale mogą jednocześnie osłabiać bodźce do rozwoju krajowej przedsiębiorczości i wzrostu produktywności.
Możliwości dywersyfikacji i rola rozwiązań cyfrowych
Dywersyfikację gospodarki utrudniają mała populacja i geograficzna izolacja. Rozwój łączności cyfrowej może jednak otworzyć możliwości w sektorach mniej zależnych od transportu fizycznego, takich jak usługi teleinformatyczne, outsourcing, handel elektroniczny i zdalne usługi finansowe.
Inwestycje w infrastrukturę cyfrową i kompetencje mogą zwiększyć możliwości zatrudnienia młodzieży oraz kobiet. Rozwój gospodarki cyfrowej wymaga jednak odpowiedniego kapitału ludzkiego, stabilnych regulacji, skutecznego cyberbezpieczeństwa i właściwej ochrony danych.
Najważniejsze długoterminowe wyzwania Samoa to dywersyfikacja gospodarki, zwiększenie produktywności, formalizacja zatrudnienia, ograniczenie ubóstwa i nierówności oraz wzmocnienie odporności na zmiany klimatu i globalne wstrząsy.