Wyspy Marshalla – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Gospodarka Republiki Wysp Marshalla jest przykładem małej, rozproszonej gospodarki wyspiarskiej, której rozwój determinują uwarunkowania geograficzne, historyczne i geopolityczne. Szczególne znaczenie mają Kompakt o wolnym stowarzyszeniu ze Stanami Zjednoczonymi oraz głęboka zależność od międzynarodowej pomocy rozwojowej.

Kraj dysponuje rozległą wyłączną strefą ekonomiczną o dużym potencjale rybołówczym, korzysta z dolara amerykańskiego, a jego obywatele mają bezwizowy dostęp do rynku pracy USA. Tworzy to wyjątkowy model integracji gospodarczej i migracyjnej. Jednocześnie Wyspy Marshalla zmagają się z wąską bazą produkcyjną, małym rynkiem krajowym, ograniczonymi zasobami lądowymi, słabymi glebami oraz wyjątkowo wysoką podatnością na zmiany klimatu i katastrofy naturalne.

Gospodarka kraju opiera się na rolnictwie i rybołówstwie subsystencyjnym, komercyjnym sektorze rybnym, produkcji kopry, usługach publicznych finansowanych z zagranicznych grantów oraz niszowych sektorach turystyki, usług finansowych i rejestracji spółek offshore.

Wprowadzenie i tło historyczne gospodarki Wysp Marshalla

Geografia, demografia i ogólne cechy gospodarki

Republika Wysp Marshalla leży w północnej części Oceanu Spokojnego. Obejmuje dwa główne łańcuchy atoli — Ralik i Ratak — oraz około 1200 wysp i wysepek rozproszonych na obszarze około 750 000 mil kwadratowych oceanu. Łączna powierzchnia lądowa wynosi zaledwie około 70 mil kwadratowych.

Dominują niskie atole koralowe, wznoszące się jedynie kilka metrów nad poziomem morza. Takie ukształtowanie terenu zasadniczo ogranicza rozwój rolnictwa i infrastruktury, a także utrudnia ochronę zasobów słodkiej wody.

Najważniejsze dane demograficzne i makroekonomiczne przedstawiają się następująco:

Wskaźnik	Wartość	Okres
Liczba ludności	42 418 osób	2021 rok
Mężczyźni	21 728 osób	2021 rok
Kobiety	20 690 osób	2021 rok
Średnioroczna zmiana liczby ludności	około 0,4%	2011–2021
Nominalny PKB	308 mln USD	2025 rok
PKB na mieszkańca	8489,1 USD	2025 rok
Wzrost PKB	2,3%	2025 rok

Dane ludnościowe obejmują zarówno zurbanizowane atole Majuro i Kwajalein, jak i słabiej zaludnione atole zewnętrzne, na których nadal dominuje gospodarka tradycyjna. Nominalny PKB na poziomie około 0,3 mld dolarów plasował Wyspy Marshalla w 2025 roku wśród najmniejszych gospodarek świata.

Struktura gospodarki jest typowa dla małych państw wyspiarskich. Sektor subsystencyjny, skoncentrowany głównie na atolach zewnętrznych, funkcjonuje równolegle z bardziej rozwiniętą gospodarką miejską w Majuro oraz na wyspie Ebeye, należącej do atolu Kwajalein.

Najważniejsze rodzaje działalności gospodarczej obejmują:

• usługi publiczne – finansowane w znacznej mierze z zagranicznych grantów;
• handel hurtowy i detaliczny – skoncentrowany przede wszystkim w Majuro i na Ebeye;
• rybołówstwo komercyjne – oparte głównie na zasobach tuńczyka;
• rolnictwo i rybołówstwo subsystencyjne – kluczowe dla społeczności na atolach zewnętrznych;
• budownictwo, turystykę i usługi biznesowe – mające uzupełniające znaczenie dla gospodarki.

Tradycyjna produkcja obejmuje połowy ryb, uprawę chlebowca, bananów, taro i pandanusa oraz przetwarzanie kokosów na koprę. Ubogie gleby i ograniczone zasoby słodkiej wody radykalnie zmniejszają jednak możliwości rozwoju rolnictwa komercyjnego.

Poszczególne atole różnią się poziomem integracji z gospodarką światową, dostępem do infrastruktury oraz możliwościami uczestnictwa w działalności rynkowej. Polityka gospodarcza musi więc uwzględniać zarówno miejską gospodarkę usługową, jak i tradycyjny model funkcjonujący na atolach zewnętrznych.

Historyczny rozwój gospodarczy — od gospodarki tradycyjnej do modelu kompaktowego

Historia gospodarcza Wysp Marshalla jest ściśle związana z politycznymi dziejami archipelagu. Szczególne znaczenie miał okres administrowania przez Stany Zjednoczone w ramach Powierniczego Terytorium Wysp Pacyfiku oraz późniejsze ustanowienie Kompaktu o wolnym stowarzyszeniu.

W 1947 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych powierzyła Stanom Zjednoczonym administrację nad Powierniczym Terytorium Wysp Pacyfiku, obejmującym między innymi Wyspy Marshalla. Lokalna gospodarka pozostawała wówczas oparta na rolnictwie i rybołówstwie subsystencyjnym, przy bardzo ograniczonej infrastrukturze i niewielkim dostępie do rynków zagranicznych.

Działalność administracyjna USA koncentrowała się w znacznej mierze na kwestiach strategicznych, w tym na próbach broni jądrowej przeprowadzanych na części atoli. Ich społeczne, zdrowotne i środowiskowe konsekwencje pozostają istotnym elementem relacji między oboma państwami.

Przełomowym momentem było wejście w życie Kompaktu o wolnym stowarzyszeniu. Porozumienie uznało Wyspy Marshalla za suwerenne państwo pozostające w wolnym stowarzyszeniu ze Stanami Zjednoczonymi. Pierwszy Kompakt zaczął obowiązywać w 1986 roku, a jego postanowienia dotyczące pomocy gospodarczej obejmowały okres do roku budżetowego 2001.

Kompakt zapewnił Wyspom Marshalla pomoc finansową, dostęp do wybranych programów federalnych USA oraz amerykańskie gwarancje w zakresie obronności i bezpieczeństwa. Jednocześnie potwierdził suwerenność państwa marshallańskiego.

W 2003 roku podpisano Zmieniony Kompakt, który przewidywał kolejne 20 lat wsparcia, obejmujące lata budżetowe 2004–2023. Pomoc przyjęła formę grantów oraz wpłat do specjalnego funduszu powierniczego, mającego stopniowo ograniczać zależność budżetu od bieżących transferów.

Skalę finansowania kompaktowego pokazują następujące dane:

Okres	Granty kompaktowe	Wpłaty do funduszu powierniczego
1987–2003	690 mln USD	brak danych w zestawieniu
2004–2023	722 mln USD	276 mln USD
2024–2043	część pakietu o łącznej wartości około 2,3 mld USD	700 mln USD w ciągu pierwszych czterech lat

Dane te odnoszą się do transferów kompaktowych i nie obejmują pozostałej pomocy bilateralnej ani wsparcia wojskowego. W niektórych okresach bezpośrednie finansowanie ze Stanów Zjednoczonych odpowiadało za około 60% budżetu krajowego.

Według Departamentu Stanu USA od 2004 roku Stany Zjednoczone przekazały Wyspom Marshalla ponad miliard dolarów w formie bezpośredniej pomocy, subsydiów i wsparcia finansowego. Kwota ta odpowiadała około 70% łącznego PKB kraju w analizowanym okresie.

Model rozwoju Wysp Marshalla jest kształtowany przede wszystkim przez instytucje kompaktowe, a nie wyłącznie przez krajową działalność produkcyjną.

Trzecia generacja porozumień kompaktowych została podpisana w 2023 roku i weszła w życie 1 maja 2024 roku. Wydłużyła okres pomocy gospodarczej do roku budżetowego 2043. Wyspy Marshalla mają otrzymać granty i wpłaty do funduszu powierniczego o łącznej wartości około 2,3 mld dolarów.

Średnia roczna wartość grantów ma wynosić około 76 mln dolarów. Finansowanie jest przeznaczone przede wszystkim na:

• edukację i ochronę zdrowia – poprawę jakości i dostępności podstawowych usług;
• infrastrukturę – rozwój obiektów i sieci odpornych na zagrożenia klimatyczne;
• sektor publiczny i prywatny – wzmacnianie zdolności instytucjonalnych i gospodarczych;
• ochronę środowiska – finansowanie działań adaptacyjnych i zarządzania zasobami;
• sprawozdawczość i odpowiedzialność finansową – poprawę przejrzystości wydatków;
• rozwój atolu Enewetak – wsparcie społeczności dotkniętych długotrwałymi konsekwencjami prób jądrowych.

Wykorzystanie środków nadzoruje Wspólny Komitet ds. Zarządzania Gospodarczego i Odpowiedzialności Finansowej, znany jako JEMFAC.

Równolegle zmieniała się struktura gospodarki realnej. Kopra i rybołówstwo subsystencyjne zachowały znaczenie na atolach zewnętrznych, natomiast w Majuro i na Ebeye rozwinęły się handel, bankowość, usługi profesjonalne oraz administracja publiczna. Proces ten wspierały środki kompaktowe i obecność amerykańskiej instalacji wojskowej na atolu Kwajalein.

Lotnisko na Kwajalein pełni również funkcję drugiego krajowego portu przesiadkowego dla połączeń międzynarodowych. Za planowanie gospodarcze i statystykę odpowiada natomiast Biuro Polityki Gospodarczej, Planowania i Statystyki, czyli EPPSO.

Model rozwoju gospodarczego i rola pomocy zewnętrznej

Kompakt o wolnym stowarzyszeniu jako rama rozwoju

Kompakt o wolnym stowarzyszeniu jest nie tylko traktatem politycznym, lecz także centralną ramą instytucjonalną rozwoju gospodarczego Wysp Marshalla. Zmieniony Kompakt nie określa daty wygaśnięcia relacji międzyrządowych ani postanowień dotyczących migracji i bezpieczeństwa. Szczegółowe zasady pomocy gospodarczej zostały natomiast przedłużone w 2024 roku o kolejne 20 lat.

Porozumienie powierza Stanom Zjednoczonym pełną odpowiedzialność za obronność i bezpieczeństwo Wysp Marshalla. Zapewnia jednocześnie państwu gwarancje bezpieczeństwa oraz dostęp do wybranych amerykańskich programów i usług federalnych.

Najważniejszymi instrumentami ekonomicznymi są granty sektorowe oraz fundusz powierniczy. Przy rocznym PKB wynoszącym około 0,3 mld dolarów skala transferów pozostaje wyjątkowo duża. Pomoc zagraniczna jest jednym z głównych czynników kształtujących dochód narodowy, zatrudnienie i poziom usług publicznych.

Granty sektorowe obejmują osiem kluczowych obszarów:

• edukację,
• ochronę zdrowia,
• infrastrukturę,
• rozwój potencjału sektora publicznego,
• rozwój sektora prywatnego,
• ochronę środowiska,
• sprawozdawczość i odpowiedzialność finansową,
• rozwój atolu Enewetak.

Znaczna część inwestycji w kapitał ludzki, infrastrukturę i instytucje jest więc finansowana zewnętrznie. Projekty muszą jednak spełniać kryteria efektywności i przejrzystości nadzorowane przez JEMFAC.

Na mocy Kompaktu Wyspy Marshalla korzystają także z usług amerykańskich instytucji federalnych, takich jak Federalna Administracja Lotnictwa, Poczta Stanów Zjednoczonych oraz Narodowa Służba Pogodowa. Ogranicza to koszt samodzielnego tworzenia krajowych instytucji odpowiedzialnych za te dziedziny.

Istotnym społecznie elementem porozumień jest umowa wynikająca z sekcji 177, dotycząca roszczeń związanych z amerykańskimi próbami broni jądrowej. Przewidziała ona rekompensaty finansowe oraz wsparcie przesiedleń, rehabilitacji skażonych atoli i opieki zdrowotnej. Łączna wartość świadczeń przekroczyła 600 mln dolarów, co po uwzględnieniu inflacji odpowiada ponad miliardowi dolarów w obecnych cenach.

Najważniejszym wyzwaniem jest wykorzystanie modelu kompaktowego do zwiększania samodzielności gospodarczej, a nie do utrwalania zależności od transferów zewnętrznych.

Donorzy wielostronni i sektorowe wsparcie rozwojowe

Stany Zjednoczone pozostają najważniejszym partnerem finansowym Wysp Marshalla, jednak kraj korzysta również ze wsparcia instytucji wielostronnych i innych donorów bilateralnych. Do najważniejszych należą Azjatycki Bank Rozwoju, Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz organizacje systemu Narodów Zjednoczonych.

Wyspy Marshalla przystąpiły do Azjatyckiego Banku Rozwoju w 1990 roku. Według danych dostępnych do końca 2025 roku ADB zobowiązał się do udzielenia 83 pożyczek, grantów i projektów pomocy technicznej o łącznej wartości 310 mln dolarów. Dwanaście aktywnych grantów publicznych miało łączną wartość 143,73 mln dolarów.

Największe zaangażowanie ADB obejmowało:

Obszar	Wartość wsparcia
Zarządzanie sektorem publicznym	117,02 mln USD
Sektor wodny i infrastruktura miejska	83,89 mln USD
Energetyka	43,37 mln USD
Edukacja	23,13 mln USD

Mniejsze środki przeznaczono na ochronę zdrowia, rolnictwo, rozwój obszarów wiejskich i transport. Strategia ADB koncentruje się na odporności gospodarki, adaptacji klimatycznej, jakości usług publicznych oraz zarządzaniu finansami publicznymi.

Bank Światowy prowadzi projekty inwestycyjne i analizy diagnostyczne. Wskazuje pięć głównych obszarów strategicznych:

• zarządzanie finansami publicznymi,
• świadczenie usług publicznych,
• sektor rybołówstwa,
• rynek pracy i mobilność siły roboczej,
• odporność na katastrofy i zmiany klimatu.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy monitoruje stabilność makroekonomiczną i wspiera reformy instytucjonalne. Ze względu na brak banku centralnego i stosowanie dolara amerykańskiego jego działania dotyczą przede wszystkim polityki fiskalnej, nadzoru finansowego i ram regulacyjnych. Wyspy Marshalla są członkiem MFW od 21 maja 1992 roku.

Do najważniejszych rekomendacji MFW należą:

• kompleksowa reforma podatkowa – mająca zwiększyć krajowe dochody publiczne;
• poprawa efektywności wydatków socjalnych – pozwalająca lepiej kierować pomoc do potrzebujących;
• utworzenie krajowego organu monetarnego – odpowiedzialnego za nadzór i regulacje;
• wzmocnienie systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy – istotne dla wiarygodności sektora finansowego.

Wśród pozostałych partnerów bilateralnych ważną rolę odgrywają Australia, Japonia, Tajwan, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Tajlandia i Unia Europejska. Różnorodność źródeł finansowania uzupełnia model kompaktowy, ale zwiększa potrzebę skutecznej koordynacji pomocy.

Finanse publiczne i znaczenie pomocy w dochodach budżetu

Struktura finansów publicznych najlepiej pokazuje skalę zależności od pomocy zewnętrznej. W niektórych latach bezpośrednie wsparcie USA stanowiło około 60% budżetu krajowego. Wartość ta nie jest stała, ponieważ udział grantów zmienia się wraz z dochodami podatkowymi i wpływami ze sprzedaży praw połowowych.

Od 2004 roku Stany Zjednoczone przekazały Wyspom Marshalla ponad miliard dolarów bezpośredniej pomocy, subsydiów i wsparcia finansowego. Krajowe podatki i opłaty pokrywają więc jedynie część kosztów funkcjonowania sektora publicznego.

Ministerstwo Finansów przygotowuje budżet, zarządza dochodami i wydatkami oraz współpracuje z partnerami międzynarodowymi. Na potrzeby opodatkowania klasyfikuje przedsiębiorstwa według rocznych przychodów brutto, a nie według liczby pracowników. Rozwiązanie to może wpływać na obciążenia poszczególnych firm i strukturę sektora prywatnego.

Najważniejszym wyzwaniem fiskalnym jest przekształcenie grantów i dochodów z zasobów morskich w trwały kapitał ludzki, odporną infrastrukturę oraz stabilne krajowe źródła dochodu.

Struktura sektorowa gospodarki — od subsystencji do usług

Sektor tradycyjny — rolnictwo, kopra i rybołówstwo subsystencyjne

Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo subsystencyjne zachowują kluczowe znaczenie na atolach zewnętrznych. Dostęp do formalnego rynku pracy jest tam ograniczony, a dochody pieniężne pochodzą głównie z produkcji kopry i sprzedaży rękodzieła.

Najważniejsze uprawy obejmują taro, kokosy, chlebowiec, papaję, banany i pandanus. Produkcja jest silnie zależna od wód gruntowych oraz stabilności słodkowodnej soczewki znajdującej się pod powierzchnią atoli.

Ze względu na mało żyzne gleby i trudne warunki środowiskowe rolnictwo ma przeważnie charakter subsystencyjny. Wyjątkiem pozostaje produkcja kopry, czyli suszonego miąższu kokosowego, przetwarzanego na olej i mączkę kokosową.

Starsze dane wskazują, że w 2008 roku rolnictwo odpowiadało za około 22% PKB, przemysł za 18%, a usługi za 60%. Wskaźniki te nie przedstawiają obecnej struktury gospodarki, ale pokazują historyczne znaczenie rolnictwa, kopry i powiązanego z nimi przetwórstwa.

Rybołówstwo subsystencyjne pozostaje podstawą bezpieczeństwa żywnościowego. Mieszkańcy odległych atoli nie zawsze mają regularny dostęp do importowanej żywności, dlatego korzystają z lokalnych zasobów morskich i rolniczych. Zasobom tym zagrażają podnoszenie się poziomu morza, zasolenie gleb oraz zmiany ilości i rozkładu opadów.

Choć sektor tradycyjny nie dominuje w PKB, jest niezbędny dla utrzymania społeczności na atolach zewnętrznych i zapewnienia im podstawowego bezpieczeństwa żywnościowego.

Sektor rybołówstwa komercyjnego i prawa połowowe

Rybołówstwo komercyjne i sprzedaż praw połowowych stanowią podstawę dochodów eksportowych oraz ważne źródło wpływów publicznych. Największe znaczenie mają połowy tuńczyka w wyłącznej strefie ekonomicznej Wysp Marshalla.

Według Banku Światowego w latach 2003–2017 sektor rybołówstwa przyczynił się do wzrostu PKB o 6,1%, odpowiadając za 23% całkowitego wzrostu gospodarczego w tym okresie. Sprzedaż praw połowowych stanowiła równowartość około 14% gospodarki.

Główne produkty eksportowe związane z zasobami naturalnymi to:

• mrożone ryby, przede wszystkim tuńczyk,
• tropikalne ryby akwariowe,
• ozdobne małże i koralowce,
• olej kokosowy,
• mączka kokosowa,
• wyroby rękodzielnicze.

Sprzedaż praw połowowych polega na udzielaniu licencji zagranicznym flotom eksploatującym zasoby tuńczyka w wyłącznej strefie ekonomicznej kraju. Opłaty licencyjne stanowią istotne źródło dochodów budżetowych.

Dalszy rozwój sektora ograniczają ryzyko przełowienia oraz zmiany klimatyczne wpływające na rozmieszczenie stad. Wzrost temperatury oceanu i zmiany prądów mogą przesuwać łowiska poza wyłączną strefę ekonomiczną Wysp Marshalla, zmniejszając przyszłe wpływy z licencji.

Polityka rybacka musi równoważyć maksymalizację bieżących dochodów z praw połowowych z długoterminową ochroną zasobów morskich.

Sektor kopry i przetwórstwo kokosów

Sektor kopry i przetwórstwa kokosów pozostaje tradycyjnym, lecz ważnym filarem gospodarki. Łączy produkcję na atolach zewnętrznych z komercyjnym eksportem oleju i mączki kokosowej.

Dla wielu lokalnych społeczności produkcja kopry jest głównym źródłem dochodu pieniężnego. Suszony miąższ kokosowy trafia do przedsiębiorstw skupujących, które przetwarzają go na produkty eksportowe. Znaczenie sektora zwiększają ograniczone możliwości rozwoju innych form rolnictwa komercyjnego.

Produkcja kopry jest jednak szczególnie narażona na podnoszenie się poziomu morza, zasolenie gleb, erozję wybrzeży oraz pogorszenie dostępu do wód gruntowych. Czynniki te mogą obniżać produktywność palm kokosowych.

Przyszłość sektora zależy od wsparcia drobnych producentów, modernizacji łańcucha dostaw, ochrony gleb i zasobów wodnych oraz utrzymania popytu na produkty kokosowe.

Sektor usług, administracja publiczna i baza wojskowa

Usługi są największym sektorem gospodarki Wysp Marshalla. Obejmują działalność prywatną, administrację publiczną oraz aktywność związaną z amerykańską instalacją wojskową na atolu Kwajalein. Według starszych danych w 2008 roku odpowiadały za około 60% PKB.

Nowoczesny sektor usługowy koncentruje się w Majuro i na Ebeye. Jego funkcjonowanie podtrzymują wydatki publiczne, handel, transport, usługi finansowe oraz działalność bazy wojskowej. Według danych z 2021 roku około 63% pracujących było zatrudnionych w sektorze publicznym.

Instalacja wojskowa USA na Kwajalein tworzy miejsca pracy i popyt na:

• handel i transport,
• usługi finansowe,
• budownictwo,
• naprawy i obsługę techniczną,
• usługi profesjonalne.

Porozumienia kompaktowe zapewniają Stanom Zjednoczonym wyłączne prawo dostępu do obiektów obronnych oraz możliwość blokowania dostępu sił zbrojnych państw trzecich.

W Majuro rozwijają się handel detaliczny i hurtowy, gastronomia, bankowość, ubezpieczenia, budownictwo, usługi profesjonalne oraz rejestracja spółek offshore. W kraju działają trzy banki komercyjne, ale brak banku centralnego ogranicza możliwości prowadzenia krajowej polityki monetarnej.

Sektor usług jest silnie uzależniony od wydatków kompaktowych, finansowania administracji oraz aktywności amerykańskiej instalacji wojskowej.

Turystyka jako sektor niszowy

Turystyka nie jest głównym źródłem dochodów dewizowych, lecz uzupełnia rybołówstwo i produkcję kopry. Szacuje się, że zatrudnia mniej niż 10% siły roboczej.

Najważniejsze atrakcje turystyczne obejmują:

• krajobrazy atoli i rafy koralowe,
• nurkowanie i aktywności morskie,
• miejsca związane z historią II wojny światowej,
• lokalną kulturę i tradycje.

Rozwój turystyki ograniczają wysokie koszty transportu, niewielka liczba bezpośrednich połączeń lotniczych, skromna baza noclegowa i konkurencja innych kierunków wyspiarskich. Sektor został uwzględniony w obszarze „Handel, inwestycje i turystyka” Narodowego Planu Strategicznego na lata 2020–2030, ale pozostaje raczej długoterminową możliwością niż bezpośrednim motorem wzrostu.

Sektor finansowy i rejestracja spółek offshore

Sektor finansowy jest niewielki, lecz ma kilka charakterystycznych cech wynikających ze stosowania dolara amerykańskiego i działalności związanej z rejestracją spółek offshore. Rząd nie nakłada ograniczeń na konwersję ani transfer środków związanych z inwestycjami.

Brak banku centralnego oznacza, że Wyspy Marshalla nie prowadzą niezależnej polityki pieniężnej. Stabilność cen i systemu finansowego zależy w dużej mierze od sytuacji gospodarczej w USA oraz jakości krajowych regulacji fiskalnych i finansowych.

Rejestracja spółek offshore jest jedną z niszowych specjalizacji kraju. Pozwala wykorzystywać suwerenne kompetencje regulacyjne do obsługi międzynarodowej działalności korporacyjnej. Jednocześnie wymaga zachowania zgodności ze standardami przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

Priorytetem pozostaje wzmacnianie nadzoru, przejrzystości i międzynarodowej reputacji jurysdykcji.

Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa

Struktura eksportu i importu

Handel zagraniczny odzwierciedla wąską bazę produkcyjną oraz wysoką zależność od importu. Eksport obejmuje głównie mrożone ryby, olej i mączkę kokosową, tropikalne ryby akwariowe, ozdobne małże i koralowce oraz rękodzieło.

Importowane są przede wszystkim:

• żywność,
• paliwa,
• dobra konsumpcyjne,
• maszyny i urządzenia,
• materiały budowlane.

Produkcja rolna ma głównie charakter subsystencyjny, natomiast przemysł ogranicza się do drobnego rzemiosła oraz przetwórstwa tuńczyka i kopry.

Wyspy Marshalla notują trwały deficyt handlowy, finansowany przede wszystkim z grantów kompaktowych i dochodów z praw połowowych. W 2023 roku Stany Zjednoczone wyeksportowały do Wysp Marshalla towary o wartości 73 mln dolarów, a zaimportowały towary o wartości 17 mln dolarów.

Eksport opiera się na niewielkiej liczbie produktów morskich i kokosowych, podczas gdy import obejmuje większość dóbr potrzebnych gospodarstwom domowym, przedsiębiorstwom i sektorowi publicznemu.

Główni partnerzy handlowi i kontekst geopolityczny

Najważniejszymi partnerami handlowymi Wysp Marshalla są Stany Zjednoczone, Chiny, Korea Południowa, Japonia, Niemcy i Filipiny. USA są jednocześnie dostawcą towarów, odbiorcą części eksportu oraz głównym źródłem pomocy gospodarczej i budżetowej.

Położenie około 2300 mil od Honolulu, 1900 mil od Guam i 2800 mil od Tokio zwiększa koszty transportu oraz ogranicza liczbę połączeń morskich i lotniczych. Osłabia również konkurencyjność kraju jako lokalizacji działalności produkcyjnej i kierunku turystycznego.

Strategiczne położenie wzmacnia natomiast znaczenie Wysp Marshalla w regionalnym systemie bezpieczeństwa. Pomoc gospodarcza jest zatem osadzona w szerszym kontekście politycznym i obronnym.

Zależność od ograniczonej grupy partnerów i wąska baza eksportowa zwiększają podatność na zmiany popytu na produkty rybne i kokosowe, a także na wzrost cen paliw, żywności i dóbr konsumpcyjnych.

Reguły inwestycyjne i klimat inwestycyjny

Regulacje dotyczące inwestycji zagranicznych mają przyciągać kapitał do sektorów wymagających większej skali, a jednocześnie chronić wybrane obszary lokalnej przedsiębiorczości. Ustawa o licencjonowaniu zagranicznej działalności inwestycyjnej wprowadza listę zastrzeżonych rodzajów działalności, w których inwestycje zagraniczne są zabronione.

Lista obejmuje między innymi drobną produkcję rolną i akwakulturę przeznaczoną na rynek lokalny, małe piekarnie, cukiernie oraz wybrane usługi detaliczne o niewielkiej skali. Jej celem jest ochrona krajowych przedsiębiorców przed konkurencją większych podmiotów zagranicznych.

Poza działalnościami zastrzeżonymi kraj pozostaje otwarty na inwestorów. Nie ogranicza przepływu kapitału, konwersji walut ani transferu środków związanych z inwestycjami. Stosowanie dolara amerykańskiego eliminuje również ryzyko kursowe związane z lokalną walutą.

Najważniejsze zalety i ograniczenia klimatu inwestycyjnego przedstawiają się następująco:

Atuty	Ograniczenia
swoboda transferu zysków	mały rynek wewnętrzny
stabilna waluta	wysokie koszty transportu
brak ryzyka kursowego wobec USD	niedobór wykwalifikowanych pracowników
dostęp do rynku i instytucji USA	ograniczona infrastruktura

Integracja regionalna i umowy międzynarodowe

Wyspy Marshalla są zintegrowane z systemem międzynarodowym poprzez Kompakt ze Stanami Zjednoczonymi, członkostwo w ADB, MFW i Banku Światowym oraz udział w regionalnych organizacjach Pacyfiku.

Członkostwo w ADB od 1990 roku zapewnia dostęp do programów wspierających finanse publiczne, edukację, ochronę zdrowia, infrastrukturę wodną, energetykę i zarządzanie ryzykiem katastrof. Członkostwo w MFW od 1992 roku włącza kraj do globalnego systemu nadzoru nad stabilnością makroekonomiczną i finansową.

Wyspy Marshalla współpracują również z Wydziałem Statystyki na rzecz Rozwoju Sekretariatu Wspólnoty Pacyfiku. Integracja międzynarodowa kraju ma charakter instytucjonalny, finansowy, strategiczny i migracyjny, a nie wyłącznie handlowy.

Zasoby, środowisko i podatność na zmiany klimatu

Zasoby naturalne — ocean, ryby, ziemia i woda

Zasoby naturalne Wysp Marshalla są skoncentrowane przede wszystkim w rozległej wyłącznej strefie ekonomicznej. Najważniejszym zasobem są stada tuńczyka, stanowiące podstawę rybołówstwa komercyjnego i dochodów ze sprzedaży praw połowowych.

Zasoby lądowe są bardzo ograniczone. Słabe gleby i niewielka powierzchnia atoli utrudniają rozwój rolnictwa poza produkcją kopry i subsystencyjną uprawą roślin spożywczych. Rolnictwo jest silnie uzależnione od słodkiej wody gruntowej, wykorzystywanej również przez gospodarstwa domowe.

Kraj nie dysponuje znaczącymi zasobami drewna komercyjnego. Roślinność jest zdominowana przez palmy kokosowe, krzewy i inne gatunki charakterystyczne dla środowiska koralowego. Pełni jednak ważną funkcję gospodarczą i środowiskową, wspierając produkcję kopry oraz ochronę brzegów przed erozją.

Zasoby kraju mają asymetryczny charakter: rozległe obszary morskie tworzą możliwości gospodarcze, lecz skrajnie ograniczone zasoby lądowe i wodne hamują rozwój rolnictwa oraz zwiększają podatność społeczeństwa na zmiany klimatu.

Ryzyko klimatyczne i katastrofy naturalne

Wyspy Marshalla należą do państw najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu i katastrof naturalnych. Wynika to z niewielkiej wysokości atoli, ograniczonej powierzchni lądowej oraz koncentracji infrastruktury w strefie przybrzeżnej.

Najważniejsze zagrożenia środowiskowe obejmują:

• podnoszenie się poziomu morza – zwiększające ryzyko zalewania lądu;
• zasolenie wód gruntowych i gleb – ograniczające dostęp do wody oraz produktywność rolnictwa;
• erozję wybrzeży – zagrażającą zabudowie i infrastrukturze;
• sztormy tropikalne – powodujące bezpośrednie straty materialne;
• okresowe susze – pogarszające bezpieczeństwo wodne i żywnościowe.

Gospodarkę obciążają również wysokie koszty transportu i energii, mały rynek wewnętrzny, trudności w osiąganiu korzyści skali oraz zależność od importu. Zaburzenia globalnych łańcuchów dostaw lub wzrost cen paliw mogą szybko pogorszyć sytuację gospodarstw domowych i finansów publicznych.

Zmiany temperatury oceanu i prądów morskich mogą wpływać na rozmieszczenie stad tuńczyka. Ich przesunięcie poza wyłączną strefę ekonomiczną kraju zmniejszyłoby wpływy z praw połowowych, będące jednym z filarów dochodów publicznych.

ADB wspiera projekty z zakresu adaptacji klimatycznej, infrastruktury wodnej i energetycznej oraz zarządzania ryzykiem katastrof. Bank Światowy uznaje odporność na katastrofy i zmiany klimatu za jeden z pięciu najważniejszych obszarów strategicznych dla kraju.

Filar środowiskowy Narodowego Planu Strategicznego 2020–2030

Narodowy Plan Strategiczny na lata 2020–2030 stanowi ramę długoterminowej polityki rozwoju. Zawiera odrębny filar poświęcony środowisku, zmianom klimatu i odporności. Dokument został przygotowany przez EPPSO we współpracy z Kancelarią Prezydenta.

Filar środowiskowy obejmuje cztery obszary strategiczne:

• środowisko atoli,
• zmiany klimatu,
• zarządzanie ryzykiem katastrof,
• skażenie radiacyjne.

Polityka gospodarcza Wysp Marshalla w coraz większym stopniu staje się jednocześnie polityką klimatyczną. Decyzje dotyczące infrastruktury, rolnictwa, rybołówstwa i urbanizacji muszą uwzględniać podnoszenie się poziomu morza, zjawiska ekstremalne oraz dziedzictwo skażeń radiacyjnych.

Instytucje gospodarcze, statystyka i zarządzanie

Kluczowe instytucje — EPPSO, Ministerstwo Finansów i JEMFAC

Rozwojem gospodarczym zarządzają instytucje krajowe odpowiedzialne za planowanie, statystykę, finanse i regulacje oraz organy bilateralne utworzone na mocy Kompaktu.

Najważniejsze instytucje pełnią następujące funkcje:

• EPPSO – opracowuje politykę gospodarczą, prowadzi planowanie strategiczne, monitoruje rezultaty i analizuje dane statystyczne;
• Ministerstwo Finansów – przygotowuje budżet, zarządza dochodami i wydatkami oraz odpowiada za system podatkowy i reformy fiskalne;
• JEMFAC – analizuje audyty, nadzoruje wykorzystanie środków kompaktowych i ocenia postępy w realizacji celów rozwojowych.

EPPSO zostało ustanowione ustawą z 2003 roku jako organ doradczy rządu w sprawach gospodarczych. Podlega Kancelarii Prezydenta, a jego dyrektor jest powoływany przez Komisję Służby Publicznej.

Struktura EPPSO obejmuje jednostkę rozwoju polityki i strategii, jednostkę monitorowania wyników, ewaluacji i koordynacji pomocy oraz jednostkę statystyki i analiz. Biuro odpowiada między innymi za przygotowanie Narodowego Planu Strategicznego na lata 2020–2030.

Skuteczność modelu rozwoju zależy od zdolności instytucji do przekształcania pomocy finansowej w trwały kapitał ludzki, odporną infrastrukturę i sprawne usługi publiczne.

System walutowy i brak banku centralnego

Wyspy Marshalla stosują dolar amerykański jako oficjalną walutę i nie mają banku centralnego. Kraj nie prowadzi więc własnej polityki stóp procentowych, nie kontroluje podaży pieniądza i nie zarządza kursem niezależnej waluty.

Funkcje nadzoru bankowego i regulacji rynku finansowego muszą być wykonywane przez inne instytucje. MFW rekomenduje utworzenie krajowego organu monetarnego, który odpowiadałby za nadzór i regulacje, zwłaszcza w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

Stosowanie dolara zapewnia stabilność walutową, ogranicza ryzyko kursowe w relacjach z USA i eliminuje konieczność utrzymywania rezerw służących obronie kursu. Jednocześnie uniemożliwia dostosowanie polityki pieniężnej do lokalnych warunków. Głównymi narzędziami stabilizacji gospodarki pozostają polityka fiskalna i reformy strukturalne.

Zarządzanie finansami publicznymi i reforma podatkowa

Zarządzanie finansami publicznymi obejmuje planowanie budżetowe, strukturę dochodów i wydatków, przejrzystość fiskalną, audyt oraz jakość usług finansowanych ze środków kompaktowych.

MFW wskazuje na potrzebę reformy podatkowej, która poszerzyłaby bazę dochodową, uprościła system i zwiększyła skuteczność poboru podatków. Inne priorytety to poprawa ukierunkowania wydatków socjalnych, uruchomienie organu monetarnego i wzmocnienie nadzoru finansowego.

Zarządzanie sektorem publicznym jest największym obszarem zaangażowania ADB. Projekty dotyczą między innymi wieloletniego planowania budżetowego, systemów księgowych i audytowych, przejrzystości fiskalnej oraz odpowiedzialności publicznej.

Reformy podatkowe i budżetowe są nie tylko zagadnieniem technicznym, lecz także warunkiem zwiększenia samodzielności państwa.

Statystyka publiczna i jakość danych

Wiarygodne dane statystyczne są niezbędne do planowania polityki gospodarczej i oceny jej rezultatów. Wyspy Marshalla, podobnie jak wiele małych państw wyspiarskich, zmagają się jednak z ograniczoną dostępnością aktualnych danych sektorowych i społeczno-gospodarczych.

EPPSO odpowiada za gromadzenie i analizę danych. Ważnym osiągnięciem był spis powszechny z 2021 roku, który dostarczył informacji o ludności, demografii, edukacji i rynku pracy.

Spis wykazał:

• 42 418 mieszkańców,
• około 12 297 osób pracujących,
• stopę bezrobocia na poziomie około 10%.

Nadal brakuje jednak aktualnych i szczegółowych danych dotyczących udziału poszczególnych sektorów w PKB, produkcji, handlu oraz dochodów gospodarstw domowych. Rozwój nowoczesnej statystyki publicznej pozostaje warunkiem prowadzenia polityki opartej na danych.

Rynek pracy, migracje i kapitał ludzki

Struktura demograficzna i aktywność zawodowa

Rynek pracy Wysp Marshalla jest niewielki, a jego struktura odzwierciedla specyfikę gospodarki grantowej zdominowanej przez sektor publiczny. Według spisu z 2021 roku populacja w wieku co najmniej 15 lat liczyła 27 197 osób.

Najważniejsze dane dotyczące rynku pracy przedstawiają się następująco:

Wskaźnik	Wartość
Liczba pracujących	około 12 297 osób
Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku co najmniej 15 lat	około 45,2%
Liczba bezrobotnych	1371 osób
Stopa bezrobocia ogółem	około 10%
Stopa bezrobocia wśród mężczyzn	9,2%
Stopa bezrobocia wśród kobiet	11,5%

Liczna pozostaje grupa osób nieaktywnych zawodowo. Wynika to z ograniczonych możliwości formalnego zatrudnienia, obowiązków domowych, edukacji, działalności subsystencyjnej oraz migracji zagranicznej. Oprócz oficjalnego bezrobocia występuje także niedostateczne zatrudnienie, szczególnie w działalności o niskiej produktywności.

Dominacja sektora publicznego w zatrudnieniu

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech rynku pracy jest dominacja sektora publicznego. Według danych z 2021 roku około 63% pracujących było zatrudnionych w administracji i powiązanych instytucjach publicznych.

Granty kompaktowe finansują znaczną część zatrudnienia oraz usług w edukacji, ochronie zdrowia, infrastrukturze i administracji. Starsze szacunki wskazywały, że w 1988 roku rząd zatrudniał około 30,6% siły roboczej. Bezpośrednie porównanie wymaga ostrożności ze względu na różnice metodologiczne, ale dane wskazują na długoterminowy wzrost znaczenia sektora publicznego.

Dominacja administracji zapewnia względną stabilność zatrudnienia i umożliwia świadczenie podstawowych usług. Jednocześnie zwiększa ryzyko uzależnienia wynagrodzeń od grantów i osłabienia bodźców do rozwoju prywatnej przedsiębiorczości.

Migracje zagraniczne i mobilność pracowników

Na mocy Kompaktu obywatele Wysp Marshalla mogą podróżować do Stanów Zjednoczonych bez wiz, aby mieszkać, pracować i studiować, a także służyć w amerykańskich siłach zbrojnych. Tworzy to wyjątkowy kanał mobilności pracowników.

W latach 2000–2021 populacja kraju zmniejszyła się o ponad 22%, głównie wskutek emigracji. Migracja ogranicza presję na krajowy rynek pracy i może generować przekazy pieniężne, ale prowadzi również do odpływu wykwalifikowanych pracowników.

Bank Światowy uznaje rynek pracy i mobilność siły roboczej za jeden z najważniejszych obszarów strategicznych. Polityka migracyjna powinna ułatwiać wykorzystywanie kwalifikacji zdobywanych za granicą, przepływ wiedzy oraz powroty specjalistów.

Migracja jest trwałym elementem modelu gospodarczego Wysp Marshalla, a zarazem źródłem korzyści dochodowych i poważnego ryzyka demograficznego.

Edukacja, zdrowie i kapitał ludzki

Kapitał ludzki ma szczególne znaczenie dla małej i rozproszonej gospodarki. Spis z 2021 roku wskazuje na stosunkowo wyrównany udział dziewcząt i chłopców w edukacji. Wskaźnik parytetu płci wyniósł 0,9 w szkolnictwie podstawowym i 1,0 w szkolnictwie średnim.

Narodowy Plan Strategiczny na lata 2020–2030 zawiera odrębny filar społeczny i kulturowy, obejmujący zdrowie, edukację i szkolenia, sprawiedliwość społeczną, integrację oraz ochronę kultury i wiedzy tradycyjnej.

Edukacja i ochrona zdrowia są finansowane w dużej mierze ze środków kompaktowych oraz wspierane przez ADB i Bank Światowy. Największym wyzwaniem jest zapewnienie usług odpowiedniej jakości mieszkańcom rozproszonych atoli przy ograniczonych zasobach kadrowych i finansowych.

Poprawie dostępności usług mogą służyć:

• telemedycyna,
• nauczanie zdalne,
• mobilne programy usług publicznych,
• szkolenie lokalnych kadr medycznych i edukacyjnych.

Strukturalne atuty i ograniczenia gospodarki Wysp Marshalla

Atuty — położenie strategiczne, zasoby morskie i wsparcie sojusznicze

Gospodarka Wysp Marshalla opiera swoje możliwości rozwojowe na trzech najważniejszych atutach:

• strategiczne położenie – zwiększa znaczenie kraju w regionalnym systemie bezpieczeństwa i sprzyja utrzymaniu bliskiego partnerstwa z USA;
• zasoby morskie – rozległa wyłączna strefa ekonomiczna i stada tuńczyka tworzą podstawę eksportu oraz dochodów z praw połowowych;
• długoterminowe wsparcie międzynarodowe – granty USA oraz projekty ADB, Banku Światowego i innych partnerów finansują infrastrukturę, usługi publiczne i adaptację klimatyczną.

Nowe porozumienia kompaktowe przewidują średnio około 76 mln dolarów grantów rocznie w latach 2024–2043 oraz dodatkowe wpłaty do funduszu powierniczego.

Położenie strategiczne, zasoby morskie i wsparcie sojusznicze tworzą trzy podstawowe przewagi strukturalne gospodarki Wysp Marshalla.

Ograniczenia — mała skala, rozproszenie i podatność na wstrząsy

Rozwój kraju ograniczają wzajemnie powiązane bariery strukturalne:

• mała skala gospodarki – utrudnia osiąganie korzyści skali i zwiększa wrażliwość na wstrząsy zewnętrzne;
• rozproszenie terytorialne – podnosi koszty transportu, komunikacji, edukacji, ochrony zdrowia i administracji;
• zależność od pomocy zewnętrznej – ogranicza autonomię fiskalną i uzależnia inwestycje od stabilności relacji z donorami;
• podatność na zmiany klimatu – zagraża infrastrukturze, rolnictwu, zasobom wodnym i osadnictwu;
• wąska baza eksportowa – zwiększa wrażliwość na zmiany cen i popytu na produkty rybne oraz kokosowe;
• wysoka zależność od importu – naraża gospodarstwa domowe i sektor publiczny na wzrost globalnych cen żywności, paliw i transportu.

Ograniczenia te tworzą swoistą pułapkę małej gospodarki wyspiarskiej. Nawet znaczne transfery finansowe nie eliminują ryzyka wynikającego z geografii, zmian klimatu i zależności od kilku źródeł dochodu.

Wyzwania instytucjonalne i możliwości reform

Najważniejsze kierunki reform obejmują:

• zarządzanie finansami publicznymi – zwiększenie przejrzystości, jakości planowania i kontroli wydatków;
• reformę podatkową – poszerzenie krajowej bazy dochodowej i zmniejszenie zależności od grantów;
• świadczenie usług publicznych – poprawę dostępności edukacji, ochrony zdrowia, energii i transportu;
• zrównoważone rybołówstwo – ochronę zasobów przy jednoczesnym utrzymaniu dochodów licencyjnych;
• zarządzanie migracją i kapitałem ludzkim – ograniczenie skutków odpływu specjalistów;
• adaptację klimatyczną – rozwój odpornej infrastruktury i zabezpieczenie zasobów wodnych;
• nadzór finansowy – utworzenie organu monetarnego i wzmocnienie standardów regulacyjnych.

Narodowy Plan Strategiczny na lata 2020–2030 zakłada budowę odpornej, produktywnej i bardziej samowystarczalnej gospodarki. Filar rozwoju gospodarczego obejmuje ziemię, rolnictwo, zasoby morskie, handel, inwestycje, turystykę, sektor finansowy i usługi.

Największym wyzwaniem pozostaje przełożenie celów strategicznych na konkretne działania przy ograniczonych zasobach kadrowych, małej skali gospodarki i silnej zależności od finansowania zewnętrznego.