Gotówka, karty, przelewy i płatności mobilne różnią się kosztami, poziomem bezpieczeństwa, prywatnością, dostępnością oraz odpornością na awarie. Dlatego w nowoczesnych gospodarkach funkcjonują obok siebie, zamiast całkowicie się zastępować.
Badania Narodowego Banku Polskiego, Europejskiego Banku Centralnego i Riksbanku pokazują, że każdy instrument ma własne mocne strony. Gotówka zapewnia prostotę i prywatność, natomiast płatności elektroniczne oferują wygodę, szybkość oraz wysoką efektywność przy dużej skali transakcji.
Gotówka – prostota, koszty i prywatność
Gotówka jest najstarszym i najbardziej intuicyjnym instrumentem płatniczym. Przekazanie banknotów lub monet oznacza natychmiastowe i ostateczne uregulowanie zobowiązania między stronami.
Nie wymaga rachunku bankowego, infrastruktury teleinformatycznej ani urządzeń elektronicznych. Dzięki temu pozostaje szczególnie ważna dla osób mniej biegłych cyfrowo, gorzej sytuowanych oraz mieszkających na obszarach o ograniczonym dostępie do infrastruktury cyfrowej.
Z punktu widzenia kosztów systemowych gotówka ma niejednoznaczny charakter. Koszt pojedynczej transakcji może być niski, ale częste użycie przekłada się na wysokie koszty społeczne.
Badanie EBC przeprowadzone w 13 krajach Unii Europejskiej wykazało, że całkowite społeczne koszty płatności detalicznych wynosiły około 0,96% ich łącznego PKB, czyli około 45 mld euro. Po ekstrapolacji na całą Unię Europejską wartość ta sięgała około 1% PKB, czyli 130 mld euro.
Gotówka odpowiadała za blisko połowę tych kosztów, przede wszystkim dlatego, że była najczęściej używanym instrumentem płatniczym. Jednocześnie miała średnio najniższy koszt jednostkowy transakcji – około 0,42 euro. Dla kart debetowych wynosił on około 0,70 euro.
Wyniki różniły się jednak zależnie od kraju. W części państw najniższy koszt jednostkowy miała gotówka, natomiast w około jednej trzeciej analizowanych krajów tańsze były płatności kartą debetową.
Riksbank oszacował, że w Szwecji całkowity społeczny koszt płatności gotówkowych wynosił 8,6 mld koron szwedzkich, a średni koszt pojedynczej płatności – 8,30 SEK. Dane te pokazują, że obsługa gotówki pochłania znaczące środki w skali całej gospodarki.
Z perspektywy konsumenta gotówka może wydawać się tania, ponieważ znaczną część kosztów ponoszą banki centralne, banki komercyjne, przedsiębiorcy i państwo. Są to między innymi wydatki związane z emisją, transportem, ochroną, przechowywaniem oraz obsługą kasową.
Najważniejszą przewagą gotówki pozostaje prywatność – transakcja nie pozostawia elektronicznego śladu i może zostać przeprowadzona bez udziału pośredników.
Karty, przelewy i płatności mobilne – cyfrowa codzienność
Karty płatnicze, przelewy, polecenia zapłaty i płatności mobilne stały się podstawą codziennych rozliczeń w coraz większej liczbie państw. Badania Riksbanku pokazują, że w Szwecji karta jest obecnie najpowszechniej akceptowaną metodą płatności, wyprzedzając rozwiązania mobilne, takie jak Swish, oraz gotówkę.
Szwedzki rynek płatności jest niemal w całości zdigitalizowany. Gotówką realizuje się tam jedynie około jednej na dziesięć transakcji w punktach sprzedaży.
Według ankiet Riksbanku odsetek osób, które podczas ostatniego zakupu w sklepie zapłaciły gotówką, zmniejszył się z około 40% piętnaście lat temu do 5% w 2025 roku. Spadek nastąpił po okresie stabilizacji i niewielkiego wzrostu w latach 2020–2023.
Dane te pokazują, jak szybko konsumenci wybierają płatności cyfrowe, gdy są one łatwo dostępne, niedrogie i wygodne.
Przegląd europejskich badań przygotowany przez EBC wskazuje, że w wielu krajach koszt jednostkowy transakcji kartą debetową systematycznie spada. W części państw jest już niższy niż koszt płatności gotówką.
Sprzyjają temu efekty skali, automatyzacja rozliczeń, rozwój infrastruktury płatności natychmiastowych oraz malejące koszty technologii.
NBP w badaniu polskiego rynku, przeprowadzonym dla roku bazowego 2015, analizował społeczne i prywatne koszty gotówki, kart oraz innych instrumentów. Badanie uwzględniało cały łańcuch płatności, obejmujący bank centralny, banki komercyjne, przedsiębiorców i konsumentów.
Polityka cenowa banków oraz struktura opłat mają bezpośredni wpływ na opłacalność kart, przelewów i pozostałych form płatności elektronicznych.
Rozliczenie i rozrachunek – co dzieje się „pod spodem”
W przypadku gotówki rozliczenie i rozrachunek następują jednocześnie. Przekazanie banknotu lub monety powoduje natychmiastowe i ostateczne przeniesienie wartości między stronami, bez udziału pośredników.
W płatnościach elektronicznych występują dwa odrębne etapy.
Rozliczenie obejmuje zapisanie informacji o transakcji, sprawdzenie poprawności zlecenia oraz obliczenie sald i wzajemnych należności między uczestnikami, na przykład bankami.
Rozrachunek oznacza rzeczywiste przeniesienie środków między rachunkami uczestników systemu, często z udziałem banku centralnego.
W przypadku kart rozliczenie odbywa się w systemie organizacji kartowej i agenta rozliczeniowego. Rozrachunek między bankami następuje natomiast w wyspecjalizowanych systemach płatniczych banków centralnych lub izb rozliczeniowych.
Przelewy i polecenia zapłaty są rozliczane przez krajowe albo paneuropejskie izby rozliczeniowe. Sam rozrachunek często odbywa się w wysokokwotowych systemach banków centralnych.
Gotówka zapewnia natychmiastowy rozrachunek w chwili zapłaty, natomiast płatności elektroniczne korzystają z wielowarstwowej infrastruktury. Może ona działać w trybie odroczonego rozrachunku netto albo rozrachunku natychmiastowego.
Koszty społeczne, prywatne i ukryte
Badania NBP i EBC wskazują, że koszty płatności należy analizować z dwóch perspektyw: całej gospodarki oraz konkretnych uczestników rynku.
Koszty społeczne obejmują wszystkie zasoby wykorzystywane przez społeczeństwo, niezależnie od tego, kto ostatecznie ponosi wydatek. Należą do nich między innymi czas konsumentów, utrzymanie infrastruktury bankowej oraz obsługa kasowa w sklepach.
Koszty prywatne to wydatki ponoszone bezpośrednio przez użytkownika lub przedsiębiorcę, takie jak opłaty za kartę, prowizje od przelewów czy koszty terminali płatniczych.
W badaniu EBC około połowy społecznych kosztów płatności przypadało na banki i operatorów infrastruktury. Detaliści i pozostałe przedsiębiorstwa odpowiadali za około 46%, natomiast udział banków centralnych był niewielki.
Przegląd krajowych badań EBC wskazuje, że gotówka wiąże się ze stosunkowo niskimi kosztami stałymi, ale wysokimi kosztami zmiennymi. Obsługa dużej liczby drobnych transakcji stanowi ponad 80% kosztu jednostkowego.
W przypadku kart i innych płatności elektronicznych większe znaczenie mają koszty stałe związane z budową, utrzymaniem oraz zabezpieczeniem infrastruktury. Wraz ze wzrostem liczby transakcji koszt przypadający na pojedynczą płatność może jednak spadać.
NBP podkreśla, że porównanie instrumentów powinno uwzględniać nie tylko średni koszt transakcji, lecz także rozkład wydatków między gospodarstwami domowymi, przedsiębiorstwami, bankami i sektorem publicznym.
Riksbank wykazał natomiast, że w Szwecji koszty obsługi gotówki są istotne w skali całej gospodarki. Był to jeden z czynników sprzyjających przesunięciu preferencji konsumentów w stronę kart i płatności mobilnych.
Bezpieczeństwo i prywatność
Gotówka wiąże się z ryzykiem fizycznym, takim jak kradzież, zgubienie lub zniszczenie. Jednocześnie zapewnia wysoki poziom prywatności, ponieważ bez dodatkowych dowodów transakcję trudno powiązać z konkretną osobą.
Anonimowość gotówki może jednak utrudniać przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu nielegalnej działalności. Na ten problem zwracają uwagę banki centralne oraz instytucje nadzorcze.
Płatności elektroniczne są zabezpieczane za pomocą szyfrowania, silnego uwierzytelniania oraz nadzoru instytucji finansowych. Generują jednak inne zagrożenia, takie jak oszustwa internetowe, wyłudzanie danych, przejęcia tożsamości czy nadużycia wynikające z błędów użytkowników.
Riksbank ocenia rynek płatności jako generalnie bezpieczny, lecz podkreśla, że oszustwa i pranie pieniędzy pozostają istotnymi problemami wymagającymi stałego monitorowania.
Płatności elektroniczne pozostawiają rozbudowane ślady danych o zachowaniach konsumentów. Informacje te mogą służyć między innymi do analizy zdolności kredytowej, ale jednocześnie rodzą pytania o ochronę danych osobowych i profilowanie klientów.
Wybór między gotówką a płatnością elektroniczną często oznacza kompromis między prywatnością a wygodą oraz dostępem do usług dodatkowych. Do takich usług należą historia transakcji, procedura obciążenia zwrotnego czy programy lojalnościowe.
Dostępność i włączenie finansowe
Gotówka jest z natury dostępna – do jej używania nie są potrzebne rachunek bankowy, smartfon ani identyfikacja elektroniczna. Pozostaje więc ważnym narzędziem włączenia finansowego.
Riksbank zwraca uwagę, że wraz z cyfryzacją rośnie znaczenie zapewnienia wszystkim mieszkańcom dostępu do rachunku płatniczego oraz prostych i niedrogich metod płatności. Dotyczy to zwłaszcza osób starszych, osób z niepełnosprawnościami i użytkowników mniej sprawnie posługujących się technologią.
Szwedzkie doświadczenia pokazują, że intensywna cyfryzacja może utrudniać udział w rynku płatności osobom bez rachunku bankowego lub cyfrowej identyfikacji. Z tego powodu Riksbank rozważa między innymi wprowadzenie państwowej identyfikacji elektronicznej jako alternatywy dla rozwiązań komercyjnych.
NBP wskazuje, że koszt i dostępność poszczególnych form płatności bezpośrednio wpływają na ryzyko wykluczenia finansowego części gospodarstw domowych.
Płatności podczas awarii – test odporności systemu
Jedną z najważniejszych różnic między gotówką a instrumentami elektronicznymi jest sposób działania w sytuacji awarii. Może to być przerwa w dostawie energii, niedostępność sieci telekomunikacyjnej albo problem w systemach bankowych.
Gotówka pozostaje jedynym powszechnym instrumentem płatniczym całkowicie niezależnym od infrastruktury cyfrowej. Jeśli użytkownik ma dostęp do banknotów i monet, może zapłacić nawet wtedy, gdy terminale, aplikacje lub systemy bankowe przestaną działać.
Płatności elektroniczne zależą od sprawności wielu elementów infrastruktury: urządzeń użytkowników, sieci telekomunikacyjnych, systemów bankowych, izb rozliczeniowych oraz systemów rozrachunkowych banków centralnych.
Riksbank podkreśla, że szwedzka infrastruktura płatnicza jest generalnie sprawna, a współpraca instytucji zwiększa jej odporność. Jednocześnie wskazuje na zagrożenia związane z płatnościami natychmiastowymi i potrzebę odpowiedniego zarządzania ryzykiem.
W silnie zdigitalizowanej gospodarce utrzymanie dostępu do prostych i przystępnych cenowo metod płatności, w tym gotówki, jest ważnym elementem odporności całego systemu.
