Zakres analizy, główne źródła i rozróżnienie miar PKB
Okres analizy oraz rok kalendarzowy i fiskalny
Główny okres analizy obejmuje lata kalendarzowe 2019–2024. Dla tego przedziału Narodowy Instytut Statystyki Rwandy (National Institute of Statistics of Rwanda, NISR) publikuje spójny, zrewidowany szereg rocznego PKB w cenach bieżących.
Według danych NISR PKB wyniósł 9 308 mld Frw w 2019 r., 9 594 mld Frw w 2020 r., 10 953 mld Frw w 2021 r., 13 720 mld Frw w 2022 r., 16 626 mld Frw w 2023 r. oraz 18 785 mld Frw w 2024 r. Wartości te pochodzą ze zrewidowanej serii opartej na roku bazowym 2024.
Analizowany okres obejmuje rok poprzedzający pandemię COVID-19, wywołane przez nią zaburzenia oraz późniejszą fazę silnego odbicia gospodarczego.
Dane kalendarzowe należy odróżnić od danych dla roku fiskalnego, który w Rwandzie trwa od 1 lipca do 30 czerwca kolejnego roku. NISR publikuje rachunki PKB również w takim ujęciu, jednak nie są one bezpośrednio porównywalne z danymi kalendarzowymi. Przykładowo PKB w cenach bieżących wyniósł 15 283 mld Frw w roku fiskalnym 2022/23 oraz 17 684 mld Frw w roku fiskalnym 2023/24.
Dane o PKB per capita obejmują lata 2021–2025. Pochodzą z serii Banku Światowego, dostępnej również w serwisie FRED pod nazwą „Produkt krajowy brutto na mieszkańca w Rwandzie” i kodem NY.GDP.PCAP.CD.
PKB per capita wyniósł 842,58 USD w 2021 r., 1 007,06 USD w 2022 r., 1 061,06 USD w 2023 r., 1 059,94 USD w 2024 r. oraz 1 123,74 USD w 2025 r. Wszystkie wartości wyrażono w bieżących dolarach amerykańskich, bez korekty według parytetu siły nabywczej.
NISR podaje nieco inne wartości PKB per capita, między innymi 1 054 USD w 2023 r. i 1 029 USD w 2024 r. Rozbieżności mogą wynikać z odmiennych założeń dotyczących liczby ludności, kursów walutowych i metod agregacji. Danych NISR i Banku Światowego nie należy więc mechanicznie łączyć ani uśredniać.
Główne źródła danych – NISR, Bank Światowy i MFW
Podstawowym źródłem danych o PKB w walucie krajowej oraz strukturze gospodarki jest Narodowy Instytut Statystyki Rwandy. NISR publikuje roczne rachunki narodowe, szeregi PKB w cenach bieżących i stałych, dane według rodzajów działalności oraz wybrane agregaty wydatkowe.
Uzupełniającym źródłem jest „Rocznik statystyczny Rwandy”. Zawiera on między innymi PKB w cenach bieżących i stałych, PKB per capita we frankach rwandyjskich i dolarach, deflator PKB oraz informacje o strukturze sektorowej.
Rocznik z 2024 r. opiera się jednak na wcześniejszej bazie rachunków narodowych. Z tego powodu zawarte w nim wartości mogą różnić się od późniejszej serii przeliczonej według roku bazowego 2024.
Drugim kluczowym źródłem są bazy Banku Światowego, w tym World Development Indicators. Obejmują one PKB w bieżących dolarach, PKB per capita oraz realne tempo wzrostu gospodarczego. Dane bazują na krajowych rachunkach narodowych, ale są ujednolicane metodologicznie i w razie potrzeby uzupełniane szacunkami Banku Światowego.
Według tej instytucji całkowity PKB Rwandy w 2025 r. wyniósł 16,37 mld USD, PKB per capita osiągnął 1 123,7 USD, a realny wzrost gospodarczy wyniósł 9,4%. W latach 2022–2024 gospodarka rozwijała się natomiast średnio w tempie 8,5% rocznie.
Trzecim ważnym źródłem jest Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) i jego baza World Economic Outlook. Udostępnia ona między innymi następujące wskaźniki:
- PKB w cenach bieżących wyrażony w miliardach USD,
- PKB per capita w cenach bieżących wyrażony w USD,
- PKB według parytetu siły nabywczej.
Baza MFW obejmuje zarówno dane historyczne, jak i prognozy. PKB w cenach bieżących oznacza całkowitą wartość finalnych dóbr i usług wytworzonych w kraju w danym okresie. PKB per capita jest natomiast tą wartością podzieloną przez średnią liczbę ludności. Wskaźniki te mierzą aktywność gospodarczą, a nie pełny dobrobyt mieszkańców.
PKB nominalny, realny i według parytetu siły nabywczej
PKB nominalny, realny oraz PKB według parytetu siły nabywczej przedstawiają gospodarkę z różnych perspektyw i nie powinny być stosowane zamiennie.
PKB nominalny jest wyrażony w cenach bieżących. Jego zmiany odzwierciedlają zarówno wzrost lub spadek wolumenu produkcji, jak i zmiany poziomu cen. Sam wzrost nominalnego PKB nie przesądza więc o realnym rozwoju gospodarki.
PKB realny oblicza się w cenach stałych, aby zmierzyć zmiany wolumenu produkcji. NISR wskazuje, że w 2024 r. realny PKB Rwandy wzrósł o 8,9%. Jednocześnie deflator PKB, przy bazie 2017=100, zwiększył się ze 145 w 2023 r. do 151 w 2024 r., co według publikowanych danych odpowiada zmianie poziomu cen o 4,4%.
PKB według parytetu siły nabywczej (PPP) uwzględnia różnice poziomu cen między krajami. Jest szczególnie przydatny w międzynarodowych porównaniach realnej siły nabywczej i skali produkcji. W państwach o relatywnie niskich cenach, takich jak Rwanda, PKB według PPP jest zazwyczaj wyższy od PKB przeliczonego według rynkowego kursu walutowego.
Należy również odróżniać dane obserwowane od szacunków. Seria NISR za lata 2019–2024 opiera się na oficjalnych rachunkach narodowych oraz tabelach podaży i wykorzystania. Wartości Banku Światowego za 2025 r. mogą natomiast zawierać elementy estymacji. Powinny być zatem traktowane jako szacunki instytucjonalne, a nie ostateczne dane krajowe.
Nominalny PKB Rwandy w latach 2019–2024
PKB w cenach bieżących według zrewidowanej serii NISR
Poniższe dane przedstawiają całkowity PKB Rwandy w cenach bieżących w latach 2019–2024. Wszystkie wartości wyrażono w miliardach franków rwandyjskich. Dane za lata 2019–2023 przeliczono zgodnie z nową bazą 2024, dlatego mogą różnić się od wartości publikowanych przed rebazowaniem:
| Rok | PKB w cenach bieżących (mld Frw) | Jednostka i seria | Źródło |
|---|---|---|---|
| 2019 | 9 308 | PKB kalendarzowy w cenach bieżących, seria po rebazowaniu 2024 | NISR, „Roczne rachunki narodowe PKB 2024” |
| 2020 | 9 594 | PKB kalendarzowy w cenach bieżących, seria po rebazowaniu 2024 | NISR, „Roczne rachunki narodowe PKB 2024” |
| 2021 | 10 953 | PKB kalendarzowy w cenach bieżących, seria po rebazowaniu 2024 | NISR, „Roczne rachunki narodowe PKB 2024” |
| 2022 | 13 720 | PKB kalendarzowy w cenach bieżących, seria po rebazowaniu 2024 | NISR, „Roczne rachunki narodowe PKB 2024” |
| 2023 | 16 626 | PKB kalendarzowy w cenach bieżących, seria po rebazowaniu 2024 | NISR, „Roczne rachunki narodowe PKB 2024” |
| 2024 | 18 785 | PKB kalendarzowy w cenach bieżących, seria po rebazowaniu 2024 | NISR, „Roczne rachunki narodowe PKB 2024” |
Nominalny PKB Rwandy zwiększył się z 9 308 mld Frw w 2019 r. do 18 785 mld Frw w 2024 r. W ciągu pięciu lat dzielących wartości początkową i końcową nominalna wartość wytwarzanych dóbr i usług niemal się podwoiła.
Wzrost ten obejmuje zarówno realne zwiększenie produkcji, jak i wpływ zmian cen. Między 2023 a 2024 r. nominalny PKB wzrósł o około 13%, podczas gdy realny wzrost wyniósł 8,9%, a zmiana deflatora PKB – 4,4%.
W 2020 r., mimo gospodarczych skutków pandemii COVID-19, nominalny PKB wzrósł z 9 308 do 9 594 mld Frw. Nie oznacza to jednak zwiększenia realnej produkcji. Wartość PKB w cenach stałych spadła w tym samym okresie, co pokazuje, że dane nominalne mogą maskować realną recesję.
W latach 2021–2024 nominalny PKB zwiększył się z 10 953 do 18 785 mld Frw. Wzrost ten był związany z szybkim odbiciem gospodarczym, rozwojem usług, budownictwa i przemysłu oraz zmianami ogólnego poziomu cen.
Wcześniejszy rocznik statystyczny podawał dla lat 2019–2023 wartości odpowiednio 9 305, 9 596, 10 930, 13 716 i 16 355 mld Frw. Różnice względem nowszej serii wynikają z zastosowania tabel podaży i wykorzystania dla roku bazowego 2024, aktualizacji wag sektorowych oraz uwzględnienia nowych danych produkcyjnych i handlowych.
Porównania w czasie powinny opierać się na jednej, spójnej serii po rebazowaniu.
Związek wzrostu PKB ze strukturą sektorową
W 2024 r. sektor usług odpowiadał za 48% PKB Rwandy, rolnictwo za 25%, przemysł za 21%, a podatki pośrednie pomniejszone o subsydia na produkty za około 7%. Suma zaokrąglonych udziałów może nieznacznie przekraczać 100%.
Rosnące znaczenie usług wskazuje na stopniową transformację strukturalną gospodarki. Do głównych źródeł wzrostu należały handel, transport i magazynowanie, budownictwo oraz wybrane gałęzie przemysłu przetwórczego.
Bank Światowy wskazuje, że handel i transport odpowiadały za około 40% nowych miejsc pracy, natomiast rozwój budownictwa wspierał dynamikę całego sektora przemysłowego.
Rolnictwo pozostaje ważną częścią gospodarki i źródłem utrzymania znacznej części ludności. Po okresie słabszych wyników, związanych między innymi z niekorzystnymi warunkami pogodowymi, sektor ten odnotował wzrost o 7,4% w jednym z analizowanych okresów. Przełożyło się to na większą produkcję żywności i wzrost dochodów na obszarach wiejskich.
Wzrost nominalnego PKB nie wynikał wyłącznie z inflacji, lecz także z realnego zwiększenia produkcji w usługach, budownictwie, przemyśle i rolnictwie.
Realny wzrost PKB i dynamika w cenach stałych
Realny wzrost gospodarczy i deflator PKB
Realny wzrost PKB przedstawia zmianę wolumenu produkcji po wyeliminowaniu wpływu cen. Jest zatem lepszym miernikiem dynamiki gospodarczej niż wzrost nominalny.
W 2024 r. realny PKB Rwandy wzrósł o 8,9%. Roczna dynamika wyniosła 9,7% w pierwszym kwartale, 9,8% w drugim, 8,1% w trzecim oraz 8,0% w czwartym kwartale. W całym roku wartość dodana rolnictwa zwiększyła się o 5%, przemysłu o 10%, a usług również o 10%.
Deflator PKB oblicza się jako relację PKB w cenach bieżących do PKB w cenach stałych. Przy bazie 2017=100 jego wartość wzrosła ze 145 w 2023 r. do 151 w 2024 r. Według publikowanych danych odpowiadało to zmianie poziomu cen o 4,4%.
Bank Światowy wskazuje, że w 2025 r. realny PKB Rwandy wzrósł o 9,4%, po średnim tempie 8,5% w latach 2022–2024. Dane te potwierdzają utrzymywanie się wysokiej dynamiki gospodarczej po pandemicznym spowolnieniu.
Dynamika w latach 2019–2024 – od pandemii do silnego odbicia
Wartość PKB w stałych cenach z 2017 r. wyniosła 9 142 mld Frw w 2019 r., wobec 8 351 mld Frw w 2018 r. Rwanda znajdowała się więc w fazie szybkiego wzrostu jeszcze przed wybuchem pandemii COVID-19.
W 2020 r. realny PKB spadł do 8 833 mld Frw. Był to wyraźny spadek w porównaniu z 2019 r., mimo niewielkiego wzrostu nominalnego PKB.
W kolejnych latach nastąpiło odbicie. Realny PKB zwiększył się do 9 789 mld Frw w 2021 r., 10 587 mld Frw w 2022 r. oraz 11 460 mld Frw w 2023 r.
Dynamikę tego okresu można podzielić na trzy etapy:
- wysoki wzrost przed pandemią,
- realny spadek produkcji w 2020 r.,
- silne odbicie i utrwalenie wzrostu w latach 2021–2024.
Według Banku Światowego średnie tempo wzrostu Rwandy w latach 2022–2024 było wyższe niż w grupie krajów o niskich dochodach. Rwanda należała tym samym do najszybciej rozwijających się gospodarek w swojej grupie dochodowej.
PKB per capita w latach 2021–2025
PKB per capita w bieżących dolarach według Banku Światowego i FRED
PKB per capita przedstawia wartość produkcji przypadającą średnio na jednego mieszkańca. Nie jest tożsamy z dochodem rozporządzalnym gospodarstw domowych ani z przeciętnym wynagrodzeniem, ale pozwala ocenić zmiany skali gospodarki w relacji do liczby ludności.
Wartości PKB per capita w bieżących dolarach przedstawiają się następująco:
| Rok | PKB per capita w bieżących USD | Jednostka i seria | Źródło |
|---|---|---|---|
| 2021 | 842,58 | PKB per capita w bieżących USD, seria WDI/FRED | FRED, PCAGDPRWA646NWDB, Bank Światowy |
| 2022 | 1 007,06 | PKB per capita w bieżących USD, seria WDI/FRED | FRED, PCAGDPRWA646NWDB, Bank Światowy |
| 2023 | 1 061,06 | PKB per capita w bieżących USD, seria WDI/FRED | FRED, PCAGDPRWA646NWDB, Bank Światowy |
| 2024 | 1 059,94 | PKB per capita w bieżących USD, seria WDI/FRED | FRED, PCAGDPRWA646NWDB, Bank Światowy |
| 2025 | 1 123,74 | PKB per capita w bieżących USD, seria WDI/FRED | FRED, PCAGDPRWA646NWDB, Bank Światowy |
PKB per capita Rwandy wzrósł z około 843 USD w 2021 r. do około 1 124 USD w 2025 r. Oznacza to wzrost o około jedną trzecią. Największą zmianę odnotowano między 2021 a 2022 r., kiedy wskaźnik zwiększył się o około 20%.
Między 2023 a 2024 r. PKB per capita nieznacznie spadł z 1 061,06 do 1 059,94 USD. Mogło to wynikać z osłabienia franka rwandyjskiego względem dolara lub ze wzrostu liczby ludności szybszego niż wzrost nominalnego PKB wyrażonego w USD.
Spadek wartości PKB per capita w dolarach nie oznaczał recesji. Realny PKB wzrósł w 2024 r. o 8,9%, a nominalny PKB wyrażony we frankach rwandyjskich zwiększył się o około 13%.
W 2025 r. PKB per capita wzrósł do 1 123,74 USD. Według Banku Światowego było to więcej niż średnia dla grupy krajów o niskich dochodach, wynosząca 837,4 USD. Różnica sięgała około 34%.
NISR podawał niższe wartości: 1 054 USD w 2023 r. oraz 1 029 USD w 2024 r. Rozbieżności nie zmieniają ogólnego kierunku zmian, ale pokazują, jak ważne jest stosowanie jednej serii źródłowej w porównaniach między latami.
Znaczenie dynamiki PKB per capita
Wzrost PKB per capita w latach 2021–2025 był związany z szybkim rozwojem całej gospodarki. Na poziom wskaźnika wpływały jednak również zmiany liczby ludności i kursu walutowego.
Wzrost z około 843 USD w 2021 r. do 1 007 USD w 2022 r. można wiązać z odbiciem gospodarczym po pandemii oraz zmianami kursu franka rwandyjskiego względem dolara. Kolejny wzrost, do 1 061 USD w 2023 r., odzwierciedlał dalszą ekspansję usług, przemysłu i rolnictwa.
PKB per capita pozostaje jednak wartością średnią. Nie pokazuje rozkładu dochodów, poziomu nierówności ani skali ubóstwa. Wzrost tego wskaźnika może współistnieć z trudną sytuacją części społeczeństwa, jeżeli korzyści wynikające z rozwoju gospodarczego nie są rozłożone równomiernie.
PKB według parytetu siły nabywczej i porównania międzynarodowe
Znaczenie wskaźników PPPGDP i PKB per capita
PKB wyrażony w walucie krajowej lub przeliczony na dolary według rynkowego kursu walutowego różni się od PKB według parytetu siły nabywczej. Stosowany przez MFW wskaźnik PPPGDP przedstawia wartość produkcji z wykorzystaniem kursów PPP, które uwzględniają różnice poziomu cen między krajami.
PKB per capita w cenach bieżących oblicza się natomiast przez podzielenie nominalnego PKB przez średnią liczbę ludności i przeliczenie wyniku na dolary według kursu rynkowego. Jest to metoda stosowana w prezentowanej serii Banku Światowego i FRED.
Istotą PPP jest porównanie siły nabywczej walut na podstawie cen reprezentatywnego koszyka dóbr i usług. W krajach o niższym poziomie cen kwota wyrażona w lokalnej walucie może pozwalać na zakup większej ilości dóbr i usług, niż wynikałoby to z prostego przeliczenia według kursu rynkowego.
PKB per capita według PPP lepiej nadaje się do porównywania realnej siły nabywczej mieszkańców różnych państw niż PKB per capita w bieżących dolarach. Nadal nie jest jednak kompletną miarą dobrobytu.
Rola PPP w porównywaniu poziomu dochodu
PKB per capita Rwandy na poziomie 1 123,7 USD w 2025 r. jest znacznie niższy od wartości przekraczających 40 000–50 000 USD w wielu krajach wysoko rozwiniętych. Porównanie oparte wyłącznie na bieżących dolarach zawyża jednak różnicę w realnej sile nabywczej, ponieważ ceny wielu dóbr i usług są w Rwandzie niższe.
Po uwzględnieniu PPP różnica między poziomem konsumpcji mieszkańca Rwandy a mieszkańca kraju wysoko rozwiniętego pozostaje duża, ale jest mniejsza, niż sugerują wartości przeliczone według nominalnego kursu dolara.
Dane PPP wykorzystuje się między innymi do:
- porównywania realnego poziomu produkcji między krajami,
- badania konwergencji gospodarczej,
- obliczania dochodowych składników wskaźników rozwoju społecznego,
- prowadzenia międzynarodowych analiz ubóstwa i konsumpcji.
PPP ma również ograniczenia. Kursy parytetowe oblicza się na podstawie międzynarodowych badań cen, takich jak International Comparison Program, które są prowadzone okresowo. Dane mogą więc z opóźnieniem odzwierciedlać zmiany struktury cen.
Reprezentatywny koszyk dóbr i usług nie zawsze odpowiada również strukturze wydatków najuboższych gospodarstw domowych.
Rebazowanie PKB i porównywalność danych
Historia rebazowania PKB w Rwandzie
Rebazowanie rachunków narodowych polega na zmianie roku referencyjnego oraz aktualizacji struktury gospodarki wykorzystywanej do obliczania PKB. Pozwala uwzględnić nowe rodzaje działalności, zmiany cen, strukturę konsumpcji i nowsze dane statystyczne.
W Rwandzie kolejne zmiany bazy obejmowały:
- bazę 2006 wdrożoną w 2009 r.,
- bazę 2011 wdrożoną w 2014 r.,
- bazę 2014 wdrożoną w 2017 r.,
- bazę 2017 wdrożoną w 2020 r.,
- bazę 2024 wdrożoną w 2025 r.
Podstawą rebazowania są szczegółowe tabele podaży i wykorzystania, które przedstawiają produkcję, import, eksport oraz zużycie dóbr i usług w gospodarce. Umożliwiają one sprawdzenie spójności rachunków od strony produkcji i wydatków.
Nowa baza pozwala uwzględnić między innymi rozwój usług, handlu elektronicznego, działalności cyfrowej i nowych form produkcji, które mogły być niedoszacowane w starszych rachunkach. W rezultacie wartości PKB po rebazowaniu mogą być wyższe lub niższe od wcześniej publikowanych danych.
Szeregów opartych na różnych latach bazowych nie należy łączyć w jedną serię bez odpowiedniego przeliczenia. Dla lat 2019–2023 dostępne są zarówno dane oparte na bazie 2017, jak i nowsza seria oparta na bazie 2024. Różnią się one wartościami, zakresem uwzględnianej działalności oraz wagami stosowanymi w agregacji.
Serie kalendarzowe, fiskalne, obserwacje i szacunki
Drugim źródłem nieporównywalności jest różnica między rokiem kalendarzowym a fiskalnym. W Rwandzie rok fiskalny trwa od lipca do czerwca, dlatego obejmuje części dwóch kolejnych lat kalendarzowych.
W roku fiskalnym 2022/23 PKB w cenach bieżących wyniósł 15 283 mld Frw, wobec 11 983 mld Frw w roku 2021/22. Usługi odpowiadały za 45% PKB, rolnictwo za 26%, przemysł za 21%, a podatki za 7%.
W roku fiskalnym 2023/24 PKB wzrósł do 17 684 mld Frw. Udział usług wyniósł 46%, rolnictwa 26%, przemysłu 21%, a podatków 7%. Wartości te nie są tożsame z kalendarzowym PKB za 2024 r., który wyniósł 18 785 mld Frw.
Istotne jest również rozróżnienie danych obserwowanych i szacowanych. Dane NISR za lata 2019–2024 pochodzą z oficjalnych rachunków narodowych. Dane Banku Światowego za 2025 r. mogą natomiast bazować na informacjach wstępnych i modelach instytucjonalnych.
Rzetelna interpretacja wymaga rozdzielenia serii kalendarzowych i fiskalnych, danych opartych na różnych latach bazowych oraz obserwacji i szacunków.
PKB jako miara dobrobytu – ograniczenia i alternatywy
Dlaczego nominalny PKB nie mierzy pełnego dobrobytu
PKB jest miarą produkcji i aktywności gospodarczej, ale nie przedstawia pełnego dobrobytu mieszkańców. MFW podkreśla, że ocena dobrobytu ekonomicznego wymaga uwzględnienia realnych dochodów, konsumpcji, cen, majątku oraz możliwości przyszłej konsumpcji.
Dobrostan obejmuje także elementy niematerialne, takie jak:
- stan zdrowia,
- jakość edukacji,
- bezpieczeństwo,
- zaufanie społeczne,
- jakość środowiska,
- czas wolny,
- subiektywne zadowolenie z życia.
Żaden z tych elementów nie jest bezpośrednio i w pełni mierzony przez PKB. Komisja Stiglitza–Sena–Fitoussi zalecała więc rozwijanie wskaźników wykraczających poza PKB oraz zwracanie większej uwagi na dochód rozporządzalny gospodarstw domowych, konsumpcję, majątek netto i rozkład dochodów.
W przypadku Rwandy szybki wzrost PKB i PKB per capita nie oznacza automatycznie, że sytuacja wszystkich mieszkańców poprawia się w jednakowym tempie. Rozwój usług, przemysłu i budownictwa może przynosić znaczne korzyści części społeczeństwa, podczas gdy gospodarstwa zależne od niskodochodowego rolnictwa mogą odczuwać mniejszą poprawę.
Najważniejsze ograniczenia PKB
PKB mierzy produkcję na terytorium gospodarki, ale nie pokazuje, jaka część wygenerowanego dochodu trafia do gospodarstw domowych. Część środków pozostaje w przedsiębiorstwach, zasila sektor publiczny, służy obsłudze zadłużenia lub trafia za granicę.
PKB nie uwzględnia również wartości nieodpłatnej pracy domowej, opieki nad dziećmi i osobami starszymi ani czasu wolnego. Ma to szczególne znaczenie w gospodarkach o dużym udziale rolnictwa rodzinnego i nieformalnej aktywności ekonomicznej.
Nominalny PKB nie eliminuje wpływu inflacji. Do oceny realnych zmian potrzebne są odpowiednie deflatory oraz wskaźniki cen dostosowane do struktury wydatków gospodarstw domowych. Deflator PKB obejmuje ceny wszystkich finalnych dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce, dlatego różni się od wskaźnika cen konsumpcyjnych.
PKB per capita nie informuje natomiast o rozkładzie dochodów. Wzrost średniej może współistnieć z utrzymywaniem się ubóstwa lub wzrostem nierówności. Pełniejsza ocena sytuacji wymaga uwzględnienia danych dotyczących:
- dochodu rozporządzalnego gospodarstw domowych,
- konsumpcji i oszczędności,
- ubóstwa dochodowego i wielowymiarowego,
- nierówności dochodowych i majątkowych,
- dostępu do edukacji i ochrony zdrowia,
- warunków mieszkaniowych i jakości środowiska.
PKB pozostaje niezbędną miarą aktywności gospodarczej, ale nie powinien być traktowany jako samodzielny wskaźnik jakości życia.