Dane statystyczne dla Madagaskaru pokazują paradoksalny obraz gospodarki. W ujęciu makroekonomicznym kraj od ponad dekady notuje dodatni wzrost realnego PKB, z wyjątkiem gwałtownej recesji wywołanej pandemią COVID-19. Jednocześnie w perspektywie wielopokoleniowej realny dochód na mieszkańca pozostaje niższy niż w momencie uzyskania niepodległości w 1960 r.
W latach 2015–2023 realny PKB Madagaskaru rósł średnio o około 3–4% rocznie, podczas gdy liczba ludności zwiększała się o około 2,4% rocznie. Oznaczało to jedynie umiarkowaną poprawę, a okresami stagnację realnego PKB per capita.
Dane nominalne Banku Światowego wskazują, że produkt krajowy brutto wzrósł z około 11,3 mld USD w 2015 r. do ponad 15,8 mld USD w 2023 r. Szacunki na 2024 r. zbliżają się natomiast do 17,2 mld USD. PKB per capita w bieżących dolarach zwiększył się z około 456 do 521 USD, a według nowszych danych osiągnął około 550–600 USD w połowie lat 20. XXI wieku.
Jednocześnie szeregi w stałych cenach z 2015 r. pokazują spadek realnego PKB per capita z 812 USD w 1960 r. do około 456–457 USD w latach 2024–2025. Przeciętny mieszkaniec Madagaskaru pozostaje więc realnie uboższy niż mieszkaniec kraju wkrótce po uzyskaniu niepodległości.
PKB per capita według parytetu siły nabywczej sięga około 2,0–2,1 tys. dolarów międzynarodowych, co plasuje Madagaskar w dolnej części światowej i afrykańskiej hierarchii dochodowej. Jednocześnie około 70% ludności żyło w 2022 r. poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa. Pokazuje to ograniczenia PKB jako miary dobrobytu, zwłaszcza w gospodarce z dużą szarą strefą, silną zależnością od zasobów naturalnych i niedoskonałymi statystykami rachunków narodowych.
Ramy analizy, zakres czasowy i źródła danych
Główny horyzont ilościowy obejmuje zamknięty okres 2015–2023, dla którego dostępna jest spójna roczna seria PKB opracowana według jednolitej metodologii i pochodząca z jednego źródła statystycznego.
Ze względu na ograniczoną jakość wcześniejszych rachunków narodowych Madagaskaru oraz prace rewizyjne prowadzone przez krajowy urząd statystyczny INSTAT podstawę analizy stanowią szeregi Banku Światowego. Uzupełniają je informacje publikowane przez INSTAT i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Długookresowe tło sięga 1960 r. i opiera się na danych o realnym PKB per capita w stałych dolarach z bazy World Development Indicators oraz dokumentach Banku Światowego dotyczących gospodarki i ubóstwa na Madagaskarze.
W analizie należy rozróżnić trzy podstawowe kategorie makroekonomiczne:
- PKB nominalny – produkt krajowy brutto wyrażony w bieżących cenach, w ariary malgaskim lub dolarach amerykańskich przeliczonych według bieżącego kursu walutowego;
- PKB realny – wartość skorygowana o zmiany poziomu cen i mierzona w cenach stałych określonego roku bazowego, dzięki czemu pokazuje ilościowe zmiany produkcji bez wpływu inflacji;
- PKB według parytetu siły nabywczej – wartość uwzględniająca różnice poziomu cen między krajami, wykorzystywana przede wszystkim do porównań międzynarodowych.
Wartości per capita uzyskuje się przez podzielenie PKB przez średnioroczną liczbę ludności, zgodnie z definicjami stosowanymi w bazie World Development Indicators oraz serii FRED Banku Rezerwy Federalnej w St. Louis. Dokładność PKB per capita zależy więc zarówno od jakości rachunków narodowych, jak i od wiarygodności danych demograficznych.
Istotne jest również ścisłe oddzielenie danych obserwowanych od szacunków i prognoz. Bank Światowy oznacza przewidywania literą „E”, od angielskiego estimate, czyli szacunek, albo literą „F”, od forecast, czyli prognoza.
W serii obejmującej lata 2015–2023 wartości za okres 2015–2021 są zasadniczo traktowane jako dane historyczne oparte na opublikowanych rachunkach narodowych, choć nadal mogą podlegać korektom. Dane za lata 2022–2023 mają charakter szacunkowy i bazują na wstępnych wynikach krajowych rachunków narodowych. Rok 2024 stanowi punkt odniesienia, ale nie został włączony do głównej tabeli historycznej.
Jednostki mają kluczowe znaczenie dla prawidłowej interpretacji. Wskaźnik Banku Światowego „PKB w bieżących dolarach amerykańskich” przedstawia nominalny PKB w milionach lub miliardach USD. „PKB per capita w bieżących dolarach amerykańskich” pokazuje wartość przypadającą na jednego mieszkańca. Z kolei „PKB per capita w stałych dolarach amerykańskich z 2015 r.” uwzględnia inflację za pomocą deflatora PKB.
Wskaźniki „PKB per capita według PPP w bieżących dolarach międzynarodowych” oraz „PKB per capita według PPP w stałych dolarach międzynarodowych z 2021 r.” są wyrażane w dolarach międzynarodowych. Jednostka ta ma odzwierciedlać siłę nabywczą dolara amerykańskiego w Stanach Zjednoczonych w określonym roku bazowym. Metadane programu International Comparison Program wskazują, że wykorzystywane dane PPP były dostępne co najmniej 30 maja 2024 r.
Dane o populacji, tempie jej wzrostu i innych wskaźnikach społeczno-ekonomicznych pochodzą przede wszystkim z tych samych dokumentów Banku Światowego co informacje o PKB. Zapewnia to względną spójność definicyjną.
Bank Światowy zwracał jednak uwagę na problemy wynikające z nieaktualnych spisów ludności oraz wykorzystywania projekcji z 1993 r. do tworzenia ram doboru prób w badaniach gospodarstw domowych. Zwiększa to ryzyko błędów w szacowaniu liczby mieszkańców, a tym samym PKB per capita.
Dane Międzynarodowego Funduszu Walutowego pochodzą głównie z bazy World Economic Outlook, obejmującej szeregi PKB w bieżących cenach, PKB per capita według PPP oraz prognozy. Według edycji z kwietnia 2026 r. nominalny PKB Madagaskaru szacowano na około 21,19 mld USD, a PKB per capita według PPP na około 2,11 tys. dolarów międzynarodowych.
Portal FRED, odwołujący się bezpośrednio do wskaźników World Development Indicators, udostępnia serię PKB per capita dla Madagaskaru do 2025 r., zaktualizowaną 7 lipca 2026 r.
Krajowy urząd statystyczny INSTAT odpowiada za oficjalne rachunki narodowe w walucie krajowej. Udostępnia tabele za lata 1984–2020, przeliczone według nowego roku bazowego 2007. Dane dzielą PKB na sektor pierwotny, wtórny i usługowy oraz przedstawiają wartości w cenach nabycia.
Bank Światowy wskazywał jednak na stosowanie przestarzałych zasad Systemu Rachunków Narodowych, rzadkie zmiany roku bazowego i niekompletność źródeł, szczególnie w odniesieniu do przedsiębiorstw oraz rolnictwa. Z tego powodu szeregi Banku Światowego są bardziej odpowiednie do porównań w dolarach, natomiast dane INSTAT pomagają wyjaśnić sektorowe źródła zmian PKB.
Ewolucja i jakość rachunków narodowych Madagaskaru
System statystyki gospodarczej Madagaskaru przez wiele lat wykazywał słabości wpływające zarówno na poziom, jak i dynamikę raportowanego PKB. Jeszcze w połowie lat 2010. kraj nie stosował w pełni zaleceń Systemu Rachunków Narodowych z 1993 r., a w praktyce w dużej mierze opierał się na strukturze pochodzącej z 1968 r.
Oznaczało to ograniczony zakres rejestrowania usług rynkowych i nierynkowych, słabsze ujęcie sektora finansowego oraz niepełne dane o przedsiębiorstwach, zwłaszcza małych i nieformalnych.
Jednym z głównych problemów była rzadka aktualizacja roku bazowego. Zgodnie z międzynarodowymi praktykami powinien on być zmieniany mniej więcej co pięć lat, aby struktura produkcji, konsumpcji i inwestycji odpowiadała aktualnemu kształtowi gospodarki.
Na Madagaskarze przez długi czas stosowano rok bazowy 1984, mimo że kraj przeszedł liberalizację handlu, rozwój przemysłu eksportowego, ekspansję usług oraz wzrost znaczenia turystyki i telekomunikacji. Długotrwałe stosowanie nieaktualnego roku bazowego zwiększa ryzyko zniekształcenia zarówno poziomu PKB, jak i udziału poszczególnych sektorów.
INSTAT, przy wsparciu MFW i Banku Światowego, rozpoczął w 2014 r. zmianę roku bazowego oraz wdrażanie standardu SNA 1993. Opracowano nowe szacunki PKB z rokiem bazowym 2007, a część wyników udostępniono w tabelach przeliczonych rachunków narodowych za lata 1984–2020. Początkowo nowe dane nie były jednak w pełni zwalidowane, a rachunki za lata 2008–2015 pozostawały w przygotowaniu.
Oznacza to, że dane sprzed 2008 r. i wartości z późniejszych lat mogą opierać się na różnych standardach oraz latach bazowych. Bez wykorzystania zharmonizowanych serii międzynarodowych, takich jak World Development Indicators, tworzenie wiarygodnych porównań długookresowych jest utrudnione.
Tabele INSTAT przedstawiają wartości PKB według sektorów za lata 2016–2020. W 2019 r. sektor pierwotny wytworzył 5094,35 jednostki wartości dodanej, sektor wtórny 3436,32, a sektor usługowy 11 699,84. Łączny PKB w cenach bazowych wyniósł 19 673,72, a po doliczeniu podatków od produktów otrzymywano PKB w cenach nabycia. Dane są wyrażone w miliardach ariary, a ich prawidłowa interpretacja wymaga uwzględnienia metadanych INSTAT.
Bezpośrednie porównywanie tych wartości z szeregami w dolarach amerykańskich byłoby nieuprawnione bez znajomości kursów walutowych, deflatorów i współczynników konwersji. Dane krajowe pozostają jednak użyteczne przy analizie struktury gospodarki oraz sektorowych źródeł zmian produkcji.
Jakość rachunków narodowych dodatkowo komplikuje niepewność danych demograficznych. Jeżeli liczba ludności jest niedoszacowana, PKB per capita zostaje zawyżony. Jeżeli populacja jest przeszacowana, wskaźnik zostaje zaniżony. Przy tempie wzrostu ludności wynoszącym około 2,4–2,7% rocznie nawet niewielkie błędy w projekcjach mogą po kilkunastu latach prowadzić do znaczących rozbieżności.
Bank Światowy harmonizuje dane między krajami i łączy informacje z wielu źródeł, w tym z MFW, ONZ, OECD oraz Eurostatu. Nie oznacza to jednak, że publikowane wartości są ostateczne.
Seria FRED oparta na wskaźniku WDI NY.GDP.PCAP.CD podaje dla Madagaskaru PKB per capita na poziomie 483,47 USD w 2021 r., 504,06 USD w 2022 r., 514,06 USD w 2023 r. i 550,38 USD w 2024 r. Dane te zaktualizowano 7 lipca 2026 r.
W starszym dokumencie Banku Światowego dotyczącym perspektyw makroekonomicznych i ubóstwa dla tych samych lat wskazano odpowiednio 503,4, 511,1, 520,7 i 554,2 USD. Różnice prawdopodobnie wynikają z późniejszych rewizji PKB oraz populacji. Nawet w obrębie jednej instytucji dane nie są statyczne, dlatego ich interpretacja wymaga uwzględnienia daty aktualizacji.
Nominalny PKB i wzrost realny Madagaskaru w latach 2015–2023
Roczna seria PKB na podstawie danych Banku Światowego
Spójna roczna seria za lata 2015–2023 pochodzi z tabeli Banku Światowego dotyczącej sytuacji makroekonomicznej i ubóstwa na Madagaskarze. Obejmuje tempo wzrostu realnego PKB, populację, nominalny PKB w bieżących dolarach amerykańskich oraz PKB per capita.
Populacja wzrosła z 24,9 mln mieszkańców w 2015 r. do 30,3 mln w 2023 r. Dla 2024 r. wskazano już 31,1 mln osób. Wartości te są spójne z danymi dotyczącymi PKB i PKB per capita.
Tabela 1. PKB, wzrost realny i populacja Madagaskaru w latach 2015–2023:
| Rok | Wzrost realnego PKB | PKB nominalny | PKB per capita | Populacja | Status danych |
|---|---|---|---|---|---|
| 2015 | 3,1% | 11 323,0 mln USD | 455,6 USD | 24,9 mln | historyczne |
| 2016 | 4,0% | 11 848,6 mln USD | 464,6 USD | 25,5 mln | historyczne |
| 2017 | 3,9% | 13 176,3 mln USD | 503,5 USD | 26,2 mln | historyczne |
| 2018 | 3,2% | 13 760,0 mln USD | 512,5 USD | 26,8 mln | historyczne |
| 2019 | 4,4% | 14 104,7 mln USD | 512,3 USD | 27,5 mln | historyczne |
| 2020 | -7,1% | 13 051,4 mln USD | 462,4 USD | 28,2 mln | historyczne, pandemia |
| 2021 | 5,7% | 14 554,8 mln USD | 503,4 USD | 28,9 mln | historyczne, wstępne |
| 2022 | 4,0% | 15 134,7 mln USD | 511,1 USD | 29,6 mln | szacunek Banku Światowego |
| 2023 | 3,8% | 15 790,1 mln USD | 520,7 USD | 30,3 mln | szacunek Banku Światowego |
Źródło: obliczenia na podstawie danych Banku Światowego dotyczących Madagaskaru.
Nominalny PKB Madagaskaru wzrósł z 11,3 mld USD w 2015 r. do około 15,8 mld USD w 2023 r., czyli o około 40%. W tym samym czasie populacja zwiększyła się z 24,9 mln do 30,3 mln, a więc o około 22%.
W konsekwencji PKB per capita wzrósł z 455,6 do 520,7 USD, czyli o niespełna 15%. Szybki przyrost ludności sprawił, że wartość produkcji przypadająca na jednego mieszkańca zwiększała się znacznie wolniej niż łączny PKB.
W latach 2015–2019 tempo wzrostu realnego PKB wynosiło kolejno 3,1%, 4,0%, 3,9%, 3,2% i 4,4%. Daje to średnio około 3,7% rocznie.
W 2020 r. aktywność gospodarcza spadła o 7,1%, co było najgłębszą recesją od czasu kryzysu politycznego z 2002 r. Spadek wiązał się przede wszystkim z pandemią COVID-19 oraz ograniczeniami w handlu, turystyce i mobilności.
W 2021 r. nastąpiło odbicie o 5,7%, a w latach 2022–2023 wzrost ustabilizował się odpowiednio na poziomie około 4,0% i 3,8%. Gospodarka wróciła na ścieżkę umiarkowanego wzrostu, jednak jego tempo pozostało niewystarczające do szybkiej poprawy poziomu życia przy tak dynamicznym wzroście populacji.
Wartości nominalne w dolarach są wrażliwe na inflację oraz zmiany kursu ariary wobec dolara. Wzrost z 11,3 do 15,8 mld USD nie wynikał więc wyłącznie ze zwiększenia wolumenu produkcji, lecz odzwierciedlał również zmiany cen i kursów walutowych.
Do oceny ilościowego rozwoju gospodarki bardziej odpowiednie jest tempo wzrostu realnego PKB, natomiast do porównań międzynarodowych lepiej wykorzystać wartości według PPP.
Średnie tempo wzrostu i wahania cykliczne
Średni wzrost realnego PKB w latach 2015–2019 wyniósł około 3,7% rocznie, czyli nieco więcej niż średnia 3,0% dla całej dekady 2010–2019. Gospodarka przyspieszyła względem pierwszych lat po kryzysie politycznym z 2009 r., ale wzrost populacji o około 2,6–2,7% rocznie ograniczał poprawę wyników przypadających na jednego mieszkańca.
Wzrost realnego PKB na poziomie 3,7% przy przyroście ludności przekraczającym 2,5% oznaczał zwiększenie realnego PKB per capita przeważnie tylko o około 1–1,5% rocznie. Było to zbyt mało, aby szybko ograniczyć ubóstwo i zmniejszyć dystans wobec innych państw afrykańskich.
Recesja w 2020 r. przerwała okres umiarkowanego wzrostu. Realny PKB spadł o 7,1%, nominalny PKB w dolarach zmniejszył się z 14,1 do 13,1 mld USD, a PKB per capita z 512,3 do 462,4 USD.
Główne przyczyny załamania obejmowały:
- spadek aktywności w turystyce,
- słabszy popyt na towary eksportowe,
- zakłócenia w międzynarodowych łańcuchach dostaw,
- ograniczenia mobilności uderzające w usługi i drobny handel.
W 2021 r. realny PKB wzrósł o 5,7%, nominalny PKB zwiększył się do 14,55 mld USD, a PKB per capita do 503,4 USD. W kolejnych dwóch latach tempo wzrostu ustabilizowało się w pobliżu 4%. Odbudowa była jednak nierównomierna i nie zapewniała wystarczającej liczby miejsc pracy dla szybko rosnącej populacji.
Powiązanie z rachunkami INSTAT i strukturą sektorową
Dane INSTAT pomagają ustalić, które sektory odpowiadały za wzrost lub spadek produkcji. W latach 2016–2019 wzrost odnotowały wszystkie trzy główne sektory. Wartość sektora usługowego zwiększyła się z 10 519,55 do 11 699,84, sektora pierwotnego z 4730,89 do 5094,35, a sektora wtórnego z 2982,51 do 3436,32.
Dane sugerują, że głównym motorem wzrostu były usługi. Według szacunków za 2017 r. odpowiadały one za około 60% PKB, podczas gdy rolnictwo stanowiło 23,7%, a przemysł około 16%.
W 2020 r. wartość dodana sektora wtórnego spadła z 3436,32 do 2423,33, a sektora usługowego z 11 699,84 do 10 935,40. Sektor pierwotny pozostał względnie stabilny, zwiększając wartość z 5094,35 do 5123,25.
Recesja skoncentrowała się przede wszystkim w przemyśle i usługach, w tym w turystyce, transporcie, handlu, przetwórstwie oraz budownictwie.
Dane sektorowe należy jednak interpretować ostrożnie. Niekompletne rejestry przedsiębiorstw i ograniczone informacje o rolnictwie oznaczają, że część aktywności nieformalnej może nie być właściwie ujmowana. Mimo tych zastrzeżeń można stwierdzić, że wzrost w latach 2015–2019 był stosunkowo szeroki sektorowo, natomiast recesja z 2020 r. najsilniej dotknęła działalność pozarolniczą.
PKB per capita, realny dochód i parytet siły nabywczej
PKB per capita w bieżących dolarach
Według danych Banku Światowego PKB per capita Madagaskaru wzrósł z 455,6 USD w 2015 r. do 520,7 USD w 2023 r., z przejściowym spadkiem do 462,4 USD w roku pandemicznym. W ciągu dziewięciu lat wskaźnik zwiększył się o około 65 USD, czyli średnio o 7–8 USD rocznie.
Porównanie starszych danych z nowszą serią World Development Indicators pokazuje skalę późniejszych rewizji. Seria FRED podaje 483,47 USD w 2021 r., 504,06 USD w 2022 r., 514,06 USD w 2023 r., 550,38 USD w 2024 r. i 599,27 USD w 2025 r. Starsze dane Banku Światowego wskazywały dla lat 2021–2024 odpowiednio 503,4, 511,1, 520,7 i 554,2 USD.
Różnice wynoszące od kilku do kilkudziesięciu dolarów na osobę prawdopodobnie wynikają z korekt szacunków PKB i populacji. Dla 2025 r. Bank Światowy wskazuje około 599,3 USD na mieszkańca. Inne opracowania podają około 616 USD przy nominalnym PKB równym 19,38 mld USD i populacji wynoszącej około 31 mln osób.
PKB per capita w bieżących dolarach nie jest bezpośrednią miarą poziomu życia, ponieważ łączy efekty realnego wzrostu, inflacji i zmian kursu walutowego. Dewaluacja ariary może obniżać wartość PKB w dolarach nawet wtedy, gdy gospodarka rozwija się realnie.
Realny PKB per capita w stałych cenach z 2015 r.
Do oceny długookresowych zmian poziomu życia bardziej przydatny jest PKB per capita w stałych cenach. Dane Banku Światowego wskazują, że realny PKB per capita spadł z 812 USD w 1960 r. do około 456,5 USD w 2025 r. Oznacza to obniżenie wskaźnika o około 44% w ciągu 65 lat.
Jest to zjawisko wyjątkowe w skali międzynarodowej. W większości państw realny dochód na mieszkańca wzrósł w tym okresie, nawet jeśli tempo poprawy było niewielkie. Na Madagaskarze długotrwała stagnacja wynikała z kryzysów politycznych, słabego wzrostu gospodarczego, szybkiego przyrostu ludności oraz niewystarczających inwestycji w kapitał ludzki i infrastrukturę.
Po okresie stagnacji w latach 60. i 70. nastąpił kryzys lat 80. i początku lat 90., związany z zadłużeniem, inflacją i spadkiem dochodów realnych. Liberalizacja gospodarcza, inwestycje w tekstylia i górnictwo oraz wsparcie międzynarodowe przyniosły częściowe ożywienie, ale zostało ono przerwane kryzysami politycznymi w 2002 i 2009 r.
Po każdym z tych wstrząsów następowało powolne odrabianie strat, bez wejścia na trwałą ścieżkę wzrostu wyraźnie przewyższającego tempo przyrostu ludności.
Średni roczny wzrost realnego PKB per capita w latach 2010–2019 wynosił około 0,3%. W 2020 r. wskaźnik spadł o około 9,4%, a w latach 2021–2023 zwiększał się odpowiednio o około 3,2%, 1,6% i 1,4% rocznie. Nawet przy wzroście o około 1,7–2,0% w latach 2024–2025 poziom realnego PKB per capita pozostaje niższy niż w 1960 r.
Dzisiejszy realny PKB per capita odpowiada około 56% poziomu z 1960 r. Porównanie ma pewne ograniczenia, ponieważ dane historyczne opierają się na niepełnych źródłach, a jakość dawnych deflatorów cenowych jest niepewna. Skala spadku jest jednak zbyt duża, aby można ją było wyjaśnić wyłącznie błędami statystycznymi.
PKB per capita według parytetu siły nabywczej
PKB per capita według PPP uwzględnia różnice poziomu cen między krajami. Bank Światowy i inne źródła wskazują, że w połowie lat 20. XXI wieku wskaźnik ten wynosił na Madagaskarze około 2040 dolarów międzynarodowych. MFW podaje zbliżoną wartość około 2,11 tys. dolarów międzynarodowych.
Po uwzględnieniu niższych cen dóbr i usług siła nabywcza przeciętnego mieszkańca jest więc wyższa, niż sugeruje nominalne 600 USD na osobę. Relacja między wartością według PPP a wartością nominalną wynosi około 3,5.
Mimo tego około 2 tys. dolarów międzynarodowych rocznie nadal oznacza bardzo niski poziom dochodu, odpowiadający mniej więcej 5,5 dolara dziennie.
Madagaskar pozostaje krajem o niskich dochodach i znajduje się poniżej wielu innych państw Afryki Subsaharyjskiej. Dystans jest szczególnie widoczny w porównaniu z sąsiednimi państwami wyspiarskimi Oceanu Indyjskiego, takimi jak Mauritius.
Wskaźniki PPP również są obarczone niepewnością. Pomiędzy kolejnymi rundami programu International Comparison Program parytety aktualizuje się na podstawie zmian inflacji i kursów walutowych. Mimo tych ograniczeń PPP pozostaje bardziej użyteczne niż bieżący kurs walutowy przy porównywaniu realnej siły nabywczej mieszkańców różnych krajów.
PKB a ubóstwo i nierówności
Dane o PKB per capita należy zestawiać z poziomem ubóstwa i nierówności. Odsetek ludności żyjącej poniżej granicy 2,15 USD dziennie według PPP z 2017 r. wynosił około 69% w 2021 r. Liczba osób żyjących w ubóstwie wzrosła natomiast z 15,4 mln w 2012 r. do 21,1 mln w 2022 r.
Wzrost łącznego PKB nie zapobiegł zwiększeniu liczby osób ubogich. Wynikało to z niskiego wzrostu realnego dochodu na mieszkańca, nierównomiernego podziału korzyści oraz dużej podatności najuboższych gospodarstw domowych na kryzysy.
Część wzrostu koncentruje się w sektorach o wysokiej produktywności, takich jak górnictwo, eksport tekstyliów i nowoczesne usługi miejskie. Znaczna część ludności wiejskiej pozostaje natomiast zależna od nisko wydajnego rolnictwa i działalności nieformalnej.
Kryzysy z lat 2002, 2009 i 2020 powodowały dodatkowo trwałe straty w kapitale ludzkim oraz majątku, między innymi przez przerwanie edukacji lub konieczność sprzedaży aktywów.
PKB nie uwzględnia rozkładu dochodów, zdrowia, edukacji, bezpieczeństwa ani jakości środowiska. Wzrost gospodarczy może zatem współistnieć ze stagnacją lub pogorszeniem warunków życia dużej części społeczeństwa.
Różne szacunki PKB około 2025 r.
Dostępne wartości dla 2025 r. różnią się zależnie od źródła, daty aktualizacji, metodologii i rodzaju wskaźnika. Rozbieżności nie muszą oznaczać błędów. Często wynikają z rewizji rachunków narodowych, odmiennych założeń dotyczących kursu walutowego albo zmian szacowanej liczby ludności.
Tabela 2. Wybrane szacunki PKB i PKB per capita Madagaskaru około 2025 r.:
| Źródło | Rok | PKB nominalny | PKB per capita | PKB per capita według PPP | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| Bank Światowy, WDI | 2025 | 19,62 mld USD | 599,3 USD | brak dokładnej wartości | najnowsze wartości dostępne w bazie World Development Indicators |
| FRED na podstawie WDI | 2025 | brak danych | 599,27 USD | brak danych | seria zaktualizowana 7 lipca 2026 r. |
| MFW, WEO z kwietnia 2026 r. | około 2025 | 21,19 mld USD | brak danych | około 2110 dolarów międzynarodowych | wartości odpowiadające połowie lat 20. XXI wieku |
| Wikipedia, kompilacja danych Banku Światowego i MFW | 2025 | 19,38 mld USD | 616 USD | 2040 dolarów międzynarodowych | opracowanie wtórne wykorzystujące dane instytucji międzynarodowych |
| Bank Światowy, perspektywy makroekonomiczne i ubóstwa | 2024, szacunek | 17,21 mld USD | 554,2 USD | brak danych | szacunkowy nominalny PKB i PKB per capita |
| Bank Światowy, dane w cenach stałych | 2025 | brak danych | 456,5 USD w cenach z 2015 r. | brak danych | realny PKB per capita w stałych dolarach z 2015 r. |
Bank Światowy szacuje nominalny PKB na 19,62 mld USD, podczas gdy opracowanie wtórne podaje 19,38 mld USD. MFW wskazuje wyższą wartość 21,19 mld USD. Różnice mogą wynikać z odmiennych założeń dotyczących poziomu cen, kursu walutowego i roku referencyjnego.
PKB per capita według WDI wynosi 599,3 USD, a według opracowania wtórnego 616 USD. Różnica sięga około 3%. Wartości według PPP, wynoszące około 2040 i 2110 dolarów międzynarodowych, są do siebie zbliżone.
Wartości 456,5 USD w stałych cenach z 2015 r. nie można bezpośrednio porównywać z nominalnymi 599,3 USD ani z 2040 dolarami międzynarodowymi według PPP. Są to trzy odmienne kategorie:
- 456,5 USD – realna produkcja na mieszkańca wyrażona w cenach roku bazowego 2015;
- 599,3 USD – nominalna wartość na mieszkańca przeliczona według bieżącego kursu walutowego;
- 2040 dolarów międzynarodowych – siła nabywcza uwzględniająca różnice poziomu cen między krajami.
Każda interpretacja PKB powinna wskazywać źródło, rok, jednostkę, bazę cenową oraz status danych. W przypadku kraju o ograniczonych zdolnościach statystycznych dokładna wartość pozostaje szacunkiem obarczonym marginesem niepewności.
Czynniki kształtujące dynamikę PKB
Wzrost populacji a PKB per capita
Populacja Madagaskaru wzrosła z 24,9 mln w 2015 r. do 30,3 mln w 2023 r. Średnie roczne tempo przyrostu wynosiło około 2,4–2,6%, a w latach 2010–2019 sięgało około 2,7%. Tak szybki wzrost liczby ludności powoduje, że realny PKB per capita zwiększa się znacznie wolniej niż łączna produkcja.
Aby przy wzroście populacji o 2,5% rocznie dochód na mieszkańca zwiększał się o 2%, realny PKB musiałby rosnąć o około 4,5–5% rocznie. W latach 2015–2019 wzrost wynosił przeciętnie około 3,7%, co przekładało się na wzrost realnego PKB per capita o około 1,0–1,2%.
Wysoka dynamika demograficzna zwiększa także presję na ziemię uprawną, lasy i zasoby wodne. Wymaga rozbudowy szkół, szpitali, dróg oraz infrastruktury wodno-kanalizacyjnej. Jeśli inwestycje nie nadążają za wzrostem populacji, kapitał publiczny przypadający na jednego mieszkańca maleje, a produktywność rozwija się wolniej.
Kryzysy polityczne i gospodarcze
W 2002 r. spór dotyczący wyników wyborów prezydenckich doprowadził do blokad transportowych, paraliżu części gospodarki i spadku produkcji. Późniejsze ożywienie trwało zbyt krótko, aby trwale podnieść dochód na mieszkańca.
W 2009 r. przewrót polityczny doprowadził do ograniczenia części programów pomocy rozwojowej i pogorszenia klimatu inwestycyjnego. W kolejnych latach PKB per capita pozostawał w stagnacji, a ubóstwo się pogłębiało. Dopiero w latach 2015–2019 gospodarka wróciła na względnie stabilną ścieżkę wzrostu.
Pandemia COVID-19 była kolejnym silnym wstrząsem. Zależność od turystyki, eksportu surowców i produktów rolnych oraz ograniczone możliwości wsparcia fiskalnego pogłębiły recesję. W 2020 r. realny PKB spadł o 7,1%, a PKB per capita w bieżących dolarach obniżył się o około 50 USD, czyli prawie 10%.
Odbicie w latach 2021–2023 było stosunkowo szybkie na poziomie całej gospodarki, ale znacznie słabsze w przeliczeniu na mieszkańca. W 2023 r. realny PKB per capita wzrósł o około 1,4%, a na 2024 r. szacowano wzrost o około 1,7%. Było to zbyt mało, aby wyraźnie ograniczyć ubóstwo.
Struktura sektorowa gospodarki
Według szacunków za 2017 r. usługi odpowiadały za około 60,3% PKB, rolnictwo za 23,7%, a przemysł za 16%. Znaczna część działalności usługowej i rolniczej odbywa się w sektorze nieformalnym, co utrudnia jej dokładny pomiar.
Wzrost w latach 2015–2019 wspierały następujące czynniki:
- dobre zbiory i wzrost produkcji rolnej,
- rozwój przemysłu przetwórczego oraz budownictwa,
- inwestycje infrastrukturalne,
- ekspansja handlu, transportu, telekomunikacji i turystyki,
- eksport wanilii, minerałów i drewna.
Dochody eksportowe były jednak podatne na wahania cen światowych. Podczas pandemii turystyka niemal się załamała, transport międzynarodowy został ograniczony, a popyt na część eksportowanych produktów osłabł.
Rolnictwo pozostało względnie odporne, ponieważ produkcja żywności na rynek krajowy jest mniej zależna od międzynarodowych łańcuchów dostaw.
Dominacja nisko produktywnego rolnictwa i usług nieformalnych ogranicza długookresowy potencjał wzrostu. Bez inwestycji w kapitał ludzki, infrastrukturę, instytucje i klimat inwestycyjny trudno będzie osiągnąć wzrost realnego PKB wystarczający do szybkiego zwiększania dochodu na mieszkańca.
Ograniczenia PKB jako miary dobrobytu
Zakres produkcji ujmowanej w PKB
PKB jest sumą wartości dodanej wytworzonej przez rezydentów gospodarki, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o subsydia. Mierzy rynkową produkcję dóbr i usług oraz część produkcji nierynkowej, przede wszystkim usługi publiczne wyceniane na podstawie kosztów.
Nie obejmuje jednak wielu aktywności wpływających na dobrobyt, takich jak nieodpłatna praca domowa, opieka nad dziećmi i osobami starszymi, wolontariat czy wartość czasu wolnego. Część działalności nieformalnej również pozostaje poza oficjalnymi statystykami.
Na Madagaskarze dane o rolnictwie i małych przedsiębiorstwach są niepełne, a rejestry nie obejmują wszystkich podmiotów działających poza sektorem formalnym. Oficjalny PKB może więc zaniżać rzeczywistą skalę produkcji, szczególnie na obszarach wiejskich, gdzie wiele dóbr jest wytwarzanych na własne potrzeby gospodarstw domowych.
Podobne problemy występują w drobnym handlu, transporcie, naprawach i gastronomii. Zmiany PKB mogą czasami odzwierciedlać poprawę metod pomiaru, a nie wyłącznie rzeczywisty wzrost aktywności gospodarczej.
Dystrybucja dochodów i ubóstwo
PKB per capita jest średnią arytmetyczną i nie pokazuje rozkładu dochodów. Rośnie zarówno wtedy, gdy poprawa obejmuje większość społeczeństwa, jak i wówczas, gdy niemal cały przyrost trafia do niewielkiej grupy.
Przy około 69% ludności żyjącej poniżej granicy 2,15 USD dziennie PKB per capita pozostaje słabym wskaźnikiem dobrobytu większości mieszkańców. Pełniejszy obraz zapewniają między innymi:
- mediana dochodu gospodarstw domowych,
- wskaźniki ubóstwa i nierówności,
- dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i usług publicznych,
- miary ubóstwa wielowymiarowego,
- warunki mieszkaniowe i bezpieczeństwo ekonomiczne.
Wzrost generowany przez górnictwo, telekomunikację lub bankowość może zwiększać łączny PKB, przynosząc jednocześnie ograniczone korzyści ludności wiejskiej i pracownikom sektora nieformalnego. W takich warunkach wzrost gospodarczy nie musi prowadzić do istotnego ograniczenia ubóstwa.
Środowisko naturalne i zasoby
Madagaskar jest jednym z najważniejszych obszarów światowej bioróżnorodności, z licznymi gatunkami endemicznymi i wyjątkowymi ekosystemami leśnymi. Gospodarka kraju w dużej mierze opiera się jednak na eksploatacji zasobów naturalnych, w tym rolnictwie ekstensywnym, wyrębie lasów i wydobyciu surowców.
Klasyczny PKB nie uwzględnia utraty kapitału naturalnego. Wycinanie lasów zwiększa wartość produkcji w rolnictwie i leśnictwie, ale jednocześnie pogarsza stan zasobów, od których zależy przyszły dobrobyt.
Degradacja gleb i wylesianie obniżają produktywność rolnictwa, zwiększają podatność na susze i powodzie oraz ograniczają dostęp do usług ekosystemowych.
Wzrost PKB osiągany kosztem trwałej utraty zasobów naturalnych nie jest równoznaczny ze wzrostem zrównoważonego dobrobytu. Z tego względu PKB powinien być uzupełniany bilansem kapitału naturalnego, ludzkiego i społecznego.
Ograniczenia statystyczne i porównywalność danych
Rachunki narodowe INSTAT przez wiele lat opierały się na standardzie z 1968 r. i roku bazowym 1984. Dopiero w połowie lat 2010. rozpoczęto przejście na rok bazowy 2007 i standard SNA 1993. Dane sprzed i po tej zmianie nie są w pełni porównywalne, a ich mechaniczne łączenie może prowadzić do błędnych wniosków.
Wartości PKB w dolarach zależą również od kursu walutowego, który może podlegać kontroli, różnić się między rynkiem oficjalnym i równoległym oraz silnie wahać w krótkim okresie. Zmiany PKB wyrażonego w USD mogą więc odzwierciedlać sytuację na rynku walutowym bardziej niż realne zmiany produkcji.
Nie istnieje jedna niezmienna seria PKB, lecz kolejne przybliżenia aktualizowane wraz z napływem nowych danych i zmianami metodologicznymi. Różne dokumenty Banku Światowego mogą zatem podawać odmienne wartości dla tych samych lat, zależnie od daty publikacji, wykorzystanej metodologii oraz przyjętych szacunków populacji.