Analiza produktu krajowego brutto Watykanu prowadzi do paradoksu. Jest to międzynarodowo uznany podmiot, który emituje własne monety euro i uczestniczy w pracach organizacji międzynarodowych, a jednocześnie nie posiada oficjalnej serii PKB opracowanej zgodnie z międzynarodowymi standardami rachunków narodowych.
Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Eurostat nie publikują szeregu czasowego PKB Watykanu. Państwo nie ma również urzędu statystycznego przygotowującego rachunki narodowe. Najczęściej cytowane wartości opierają się na fragmentarycznych danych budżetowych oraz wtórnych szacunkach, których metodologia nie została ujawniona.
Dostępne informacje pozwalają analizować przychody, wydatki, nadwyżki i deficyty instytucji watykańskich, lecz nie wystarczają do zbudowania wiarygodnej serii PKB zgodnej z Systemem Rachunków Narodowych SNA. Konieczne jest zatem wyjaśnienie różnic między budżetem a produktem krajowym brutto oraz wskazanie ograniczeń PKB jako miary dobrobytu.
Kontekst instytucjonalny – różnica między Stolicą Apostolską a Państwem Watykańskim
Dualna natura Watykanu w prawie i statystyce
Punktem wyjścia do analizy ekonomicznej jest rozróżnienie między Stolicą Apostolską a Państwem Miasta Watykańskiego. Chociaż pojęcia te bywają stosowane zamiennie, odnoszą się do odmiennych podmiotów:
| Podmiot | Charakter | Główne zadania | Znaczenie dla analizy PKB |
|---|---|---|---|
| Stolica Apostolska | instytucja Kościoła katolickiego posiadająca osobowość prawną w prawie międzynarodowym | sprawowanie władzy duchowej i administracyjnej, utrzymywanie stosunków dyplomatycznych oraz zawieranie traktatów | obejmuje działalność globalną, której nie można automatycznie przypisać gospodarce Watykanu |
| Państwo Miasta Watykańskiego | suwerenne państwo o powierzchni około 44 hektarów, utworzone na mocy traktatów laterańskich z 1929 roku | zapewnienie niezależności Stolicy Apostolskiej oraz zarządzanie terytorium, infrastrukturą, muzeami, pocztą i emisją monet | stanowi terytorium, dla którego teoretycznie można byłoby opracować rachunki narodowe |
Rachunki narodowe w standardzie SNA opierają się na zasadach terytorialności i rezydencji ekonomicznej. Obejmują działalność jednostek, które mają centrum interesów ekonomicznych w danej gospodarce. W przypadku Watykanu trudno jednak oddzielić lokalne usługi, takie jak sprzedaż biletów do Muzeów Watykańskich, od przepływów związanych z globalną misją Kościoła, w tym darowizn i inwestycji zagranicznych.
CIA World Factbook stosuje nazwę „Holy See (Vatican City)”, która zaciera granicę między instytucją religijną a państwem terytorialnym. Podobny problem występuje w dokumentach Sekretariatu ds. Ekonomii. Skonsolidowane sprawozdania Stolicy Apostolskiej obejmują dykasterie, fundacje i jednostki powiązane, z których tylko część działa fizycznie na terytorium Watykanu.
Nawet szczegółowe sprawozdania finansowe Stolicy Apostolskiej nie są bezpośrednim odpowiednikiem PKB Państwa Watykańskiego.
Instytucje odpowiedzialne za finanse i gospodarkę
Najwyższą władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą w Watykanie sprawuje papież. Zarządzanie finansami i działalnością gospodarczą jest jednak rozdzielone między kilka instytucji:
- Sekretariat ds. Ekonomii – koordynuje i nadzoruje finanse Stolicy Apostolskiej, przygotowuje budżet, publikuje sprawozdania oraz reformuje zasady rachunkowości i kontroli;
- Gubernatorat Państwa Miasta Watykańskiego – odpowiada za administrację terytorialną, bezpieczeństwo, infrastrukturę, muzea, pocztę, wydawnictwa i emisję monet;
- Instytut Dzieł Religijnych – działa jako instytucja finansowa o specjalnym statusie, obsługując podmioty kościelne i fundacje;
- dykasterie, fundacje i pozostałe jednostki Kurii Rzymskiej – realizują zadania religijne, administracyjne, kulturalne i charytatywne w wielu państwach.
Dokumenty Sekretariatu ds. Ekonomii są najważniejszym źródłem oficjalnych informacji o przychodach, kosztach, aktywach i zobowiązaniach. Mają jednak charakter sprawozdawczości instytucjonalnej, a nie rachunków narodowych.
Opracowanie PKB wymagałoby przypisania wszystkich jednostek do sektorów SNA, takich jak przedsiębiorstwa niefinansowe, instytucje finansowe, sektor instytucji rządowych i samorządowych, gospodarstwa domowe oraz instytucje niekomercyjne. Należałoby również określić ich rezydencję ekonomiczną, co w przypadku organizacji działających globalnie jest szczególnie trudne.
Niekomercyjna gospodarka oparta na usługach
CIA World Factbook określa gospodarkę Watykanu jako unikalną i niekomercyjną. Jej finansowanie pochodzi z kilku źródeł:
- składek diecezji katolickich i Obolu św. Piotra,
- sprzedaży biletów do muzeów, publikacji, znaczków, monet, medali i pamiątek,
- dochodów z nieruchomości oraz inwestycji,
- wpłat instytucji powiązanych.
Profil gospodarki jest niemal całkowicie usługowy. Produkcja materialna obejmuje głównie druk, monety, medale, mozaiki i stroje. Największe znaczenie mają usługi administracyjne, religijne, kulturalne, turystyczne i finansowe.
Siłę roboczą tworzą duchowni, osoby konsekrowane, funkcjonariusze Gwardii Szwajcarskiej oraz około 3000 świeckich pracowników, z których większość mieszka w Rzymie.
Klasyczne wskaźniki makroekonomiczne, takie jak produkcja przemysłowa, eksport towarów czy stopa bezrobocia, mają w przypadku Watykanu ograniczoną wartość poznawczą. Duża część aktywności służy realizacji celów religijnych, kulturalnych i charytatywnych, a nie maksymalizacji zysku.
Dostępność danych PKB i okres analizy
Brak danych Banku Światowego, MFW i Eurostatu
Dla Watykanu nie istnieje oficjalny, wieloletni szereg PKB w bazach Banku Światowego, MFW ani Eurostatu. Bank Światowy publikuje dane dla większości państw, w tym Włoch, San Marino i Malty, lecz nie prowadzi odrębnej serii dla Stolicy Apostolskiej lub Państwa Watykańskiego.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy nie udostępnia regularnych danych ani prognoz PKB Watykanu w bazie World Economic Outlook. Watykan nie jest członkiem MFW i nie podlega standardowym procedurom nadzoru makroekonomicznego tej instytucji.
Dokumenty Sekretariatu ds. Ekonomii przedstawiają rachunki wyników, bilanse, aktywa, pasywa, przychody i koszty. Nie zawierają jednak danych niezbędnych do obliczenia PKB, takich jak:
- wartość dodana brutto według sektorów,
- konsumpcja i nakłady inwestycyjne,
- eksport oraz import dóbr i usług,
- deflator PKB i inne wskaźniki cenowe.
Nie można zatem wiarygodnie oddzielić nominalnego PKB od realnego ani obliczyć PKB według parytetu siły nabywczej. Rekonstrukcja tych wartości na podstawie budżetu wymagałaby arbitralnych założeń i nie zapewniałaby porównywalności z innymi państwami.
Dane finansowe jako niedoskonały substytut PKB
Najbliższym substytutem danych o skali działalności są informacje budżetowe CIA World Factbook oraz skonsolidowane sprawozdania Stolicy Apostolskiej. Najważniejsze dostępne wartości przedstawiają się następująco:
| Rok | Zakres danych | Przychody | Wydatki lub koszty | Wynik |
|---|---|---|---|---|
| 2005 | dane CIA | 247 mln USD | 243 mln USD | około 4 mln USD nadwyżki |
| 2013 | dane CIA przytaczane przez Michigan Journal of Economics | 315 mln USD | 348 mln USD | około 33 mln USD deficytu |
| 2021 | rozszerzona konsolidacja Stolicy Apostolskiej | 1,093 mld EUR | 1,096 mld EUR | około 3 mln EUR deficytu |
| 2022 | budżet Stolicy Apostolskiej | 769,6 mln EUR | brak porównywalnej wartości w przywołanych danych | brak porównywalnej wartości |
| 2024 | skonsolidowany wynik Stolicy Apostolskiej | brak pełnej wartości w przywołanych danych | brak pełnej wartości w przywołanych danych | 1,6 mln EUR nadwyżki |
Wartości te opisują finanse instytucji, a nie produkt krajowy brutto. Budżet obejmuje darowizny, transfery, dochody z inwestycji i przepływy między jednostkami. PKB mierzy natomiast wartość dodaną powstałą w procesie produkcji.
CIA nie publikuje metodologii przeliczania budżetu Watykanu na PKB. W World Factbook wartość PKB według parytetu siły nabywczej oznaczono jako „NA”, czyli „brak danych”. Potwierdza to, że dane budżetowe nie są traktowane jako rachunki narodowe.
Wtórne szacunki PKB per capita
Michigan Journal of Economics przywołał szacunek PKB per capita na poziomie 21 198 USD, pochodzący z pracy Kuznetsovej z 2018 roku. Serwisy wtórne, takie jak Georank, publikują wartości zbliżone do 21,2 mln USD PKB ogółem, 21 tys. USD na mieszkańca oraz 30 tys. USD według parytetu siły nabywczej.
Źródła te nie ujawniają jednak szczegółowej metodologii. Nie wiadomo, czy podstawą obliczeń były przychody budżetowe, szacowana wartość dodana, liczba mieszkańców czy jeszcze inne założenia. Nie wyjaśniono także sposobu potraktowania globalnej działalności Stolicy Apostolskiej.
Wtórnych szacunków nie należy przedstawiać jako oficjalnego PKB ani wykorzystywać do obliczania tempa wzrostu gospodarczego. Mogą one co najwyżej sygnalizować, że materialne warunki życia w Watykanie są zbliżone do występujących w rozwiniętych gospodarkach europejskich.
Zmiana zakresu konsolidacji w 2021 roku
Sprawozdanie za 2021 rok objęło większą część Stolicy Apostolskiej, z wyjątkiem Gubernatoratu Państwa Watykańskiego i IOR. Liczba konsolidowanych jednostek wzrosła z 60 do 92. Aktywa zwiększyły się z 2,2 mld do 3,9 mld euro, a pasywa z 0,8 mld do 2,3 mld euro.
Przychody wzrosły z 248 mln do 1,093 mld euro, natomiast koszty z 315 mln do 1,096 mld euro. W dawnym, węższym zakresie Kurii wykazano jednocześnie nadwyżkę 28,8 mln euro, wynikającą głównie z lepszych rezultatów finansowych.
Tak gwałtowny wzrost przychodów nie oznaczał kilkukrotnego zwiększenia produkcji. Wynikał przede wszystkim z objęcia sprawozdaniem większej liczby jednostek. Łączenie wcześniejszych danych CIA ze sprawozdaniami po 2021 roku prowadziłoby więc do mylących wniosków.
Struktura przychodów w 2022 roku
Budżet Stolicy Apostolskiej na 2022 rok przewidywał łączne przychody w wysokości 769,6 mln euro. Składały się na nie:
- przychody samodzielnie wypracowane – 496 mln euro;
- darowizny zewnętrzne – 186,3 mln euro;
- wkłady jednostek powiązanych – 40 mln euro;
- Obol św. Piotra i fundusze celowe – 47,3 mln euro.
Struktura ta pokazuje, że Watykan łączy działalność usługową i zarządzanie majątkiem z finansowaniem opartym na transferach. Sprzedaż biletu do muzeum wiąże się z produkcją usługi. Darowizna nie stanowi natomiast zapłaty za konkretne świadczenie, dlatego nie zwiększa PKB bezpośrednio, choć może finansować działalność ujmowaną w rachunkach narodowych.
Okres analizy 2005–2024
Najbardziej uzasadniony okres analizy obejmuje lata 2005–2024. Dla tego przedziału dostępne są fragmentaryczne dane CIA, informacje o sytuacji finansowej w 2013 roku oraz bardziej szczegółowe sprawozdania odnoszące się między innymi do lat 2019, 2021, 2022 i 2024.
Dane wskazują na niewielką nadwyżkę w 2005 roku, deficyt w 2013 roku, pogorszenie wyników podczas pandemii COVID-19 oraz późniejsze działania naprawcze. Nie pozwalają jednak ocenić pełnej dynamiki gospodarczej, ponieważ brakuje spójnych danych o wartości dodanej, cenach, konsumpcji, inwestycjach i handlu zagranicznym.
Pandemia ograniczyła wpływy z muzeów, nieruchomości, inwestycji i działalności komercyjnej. Jednocześnie koszty personelu pozostały stosunkowo stabilne, co zwiększyło znaczenie darowizn i środków rezerwowych.
Jak SNA traktuje instytucje niekomercyjne i religijne
Granice produkcji gospodarczej
System Rachunków Narodowych definiuje produkcję jako działalność polegającą na wytwarzaniu dóbr i usług z wykorzystaniem pracy, kapitału oraz zasobów naturalnych. Uwzględnia zarówno produkcję rynkową, jak i część usług świadczonych nieodpłatnie przez instytucje publiczne oraz niekomercyjne.
Do granic produkcji SNA zalicza się między innymi:
- dobra i usługi sprzedawane po ekonomicznie znaczących cenach,
- nieodpłatne usługi publiczne i niekomercyjne,
- wybrane rodzaje produkcji na własne potrzeby,
- usługi religijne świadczone przez zorganizowane instytucje.
Poza rachunkami pozostaje większość usług wykonywanych wewnątrz gospodarstw domowych, takich jak sprzątanie, gotowanie czy opieka nad członkami rodziny.
Instytucje niekomercyjne obsługujące gospodarstwa domowe, określane jako NPISH, obejmują organizacje charytatywne, fundacje, stowarzyszenia kulturalne i wspólnoty religijne. SNA zalicza do nich między innymi parafie, synagogi, meczety, świątynie i sanktuaria organizujące nabożeństwa oraz promujące przekonania religijne.
Jeżeli usługi są świadczone bezpłatnie lub za symboliczną opłatą, ich wartość ustala się zwykle metodą sumy kosztów. Obejmuje ona wynagrodzenia, zużycie dóbr i usług pośrednich oraz zużycie kapitału trwałego. Darowizny finansujące działalność są klasyfikowane jako transfery, a nie jako zapłata za produkcję.
Religia jako działalność gospodarcza
SNA uznaje zorganizowane świadczenie usług religijnych za część działalności gospodarczej. Może ono obejmować organizację nabożeństw, udzielanie sakramentów, katechezę, działalność charytatywną, zarządzanie budynkami oraz produkcję publikacji i przedmiotów kultu.
Nie oznacza to jednak, że PKB mierzy pełną społeczną wartość religii. Poczucie sensu, wspólnoty, bezpieczeństwa duchowego i przynależności nie ma bezpośredniej ceny rynkowej.
W przypadku Watykanu różnica między mierzoną produkcją a niematerialnym oddziaływaniem jest wyjątkowo duża. Nawet poprawnie obliczone PKB obejmowałoby głównie administrację, utrzymanie budynków, muzea, działalność wydawniczą, finanse i obsługę turystów. Nie odzwierciedlałoby globalnego wpływu papieża i instytucji watykańskich na życie duchowe wiernych.
Rezydencja ekonomiczna i globalna misja
SNA przypisuje jednostki do gospodarek na podstawie ich centrum interesów ekonomicznych. Jednostka jest zwykle rezydentem danego państwa, jeżeli prowadzi w nim działalność przez co najmniej rok i utrzymuje z nim najważniejsze związki produkcyjne.
Wiele instytucji Stolicy Apostolskiej działa transnarodowo. Dykasterie koordynują misje, projekty charytatywne, inicjatywy edukacyjne i programy kulturalne w licznych państwach, mimo że ich księgowość może być prowadzona w Watykanie.
Obol św. Piotra jest przykładem transferu napływającego z zagranicy. Nie stanowi płatności za konkretne dobro lub usługę, dlatego nie zwiększa PKB bezpośrednio. Umożliwia jednak finansowanie działalności instytucji niekomercyjnych.
Problem rezydencji dotyczy również pracowników. Większość świeckich osób zatrudnionych przez instytucje watykańskie mieszka we Włoszech. Ich praca może tworzyć wartość dodaną w Watykanie, podczas gdy konsumpcja gospodarstw domowych odbywa się głównie w gospodarce włoskiej.
Prawidłowe ujęcie tych zależności wymagałoby szczegółowego bilansu płatniczego, rachunków sektorowych oraz danych o wynagrodzeniach, transferach i handlu usługami.
Dlaczego sprawozdawczość finansowa nie zastępuje PKB
Reformy przeprowadzone w latach 2020–2022 zwiększyły przejrzystość finansów Stolicy Apostolskiej. Rozszerzono zakres konsolidacji, usprawniono kontrolę kosztów i ujęto zobowiązania funduszu emerytalnego. W sprawozdaniu za 2021 rok wykazano zobowiązania netto tego funduszu w wysokości 631,4 mln euro.
Sprawozdawczość finansowa i rachunki narodowe realizują jednak odmienne cele. Pierwsza przedstawia majątek, zobowiązania i wynik konkretnej organizacji. Druga mierzy produkcję wszystkich jednostek będących rezydentami danej gospodarki.
Dokumenty Sekretariatu ds. Ekonomii nie rozdzielają w pełni produkcji rynkowej i nierynkowej, nie obliczają wartości dodanej brutto oraz nie prezentują deflatorów, konsumpcji, inwestycji, eksportu i importu. Obejmują ponadto jednostki działające w różnych państwach, przez co przypominają sprawozdawczość organizacji transnarodowej bardziej niż rachunki narodowe pojedynczego kraju.
PKB jako miara dobrobytu
Wnioski Komisji Stiglitz-Sen-Fitoussi
PKB przez dekady pozostawał podstawowym wskaźnikiem aktywności gospodarczej. Nie opisuje jednak podziału dochodów, jakości życia, pracy nieodpłatnej ani pełnych kosztów środowiskowych.
W 2008 roku powołano Komisję ds. Pomiaru Wydajności Gospodarczej i Postępu Społecznego, kierowaną przez Josepha Stiglitza, Amartyę Sena i Jean-Paula Fitoussiego. Jej raport z 2009 roku podkreślał, że PKB służy do pomiaru aktywności gospodarczej, a nie pełnego dobrobytu społeczeństwa.
Komisja wskazała obszary, które powinny uzupełniać analizę PKB:
- dochody, konsumpcja i majątek – lepiej opisują materialną sytuację gospodarstw domowych;
- rozkład zasobów – pokazuje nierówności ukrywane przez wartości średnie;
- jakość życia – obejmuje zdrowie, edukację, bezpieczeństwo, relacje społeczne i zaangażowanie obywatelskie;
- trwałość dobrobytu – uwzględnia kapitał naturalny, klimat i sytuację przyszłych pokoleń.
Komisja zalecała także większe wykorzystanie produktu krajowego netto i krajowego dochodu rozporządzalnego netto. Wskaźniki te uwzględniają odpowiednio zużycie kapitału oraz przepływy dochodów między krajem a zagranicą.
Najważniejsze ograniczenia PKB
PKB obejmuje działalność rynkową, usługi publiczne i wybrane wartości szacunkowe. Nie rejestruje jednak wielu działań istotnych dla jakości życia.
Darmowe usługi cyfrowe mogą zwiększać wygodę użytkowników, choć ich pełna wartość nie jest widoczna w PKB. Jednocześnie wydatki na usuwanie skutków katastrof zwiększają mierzoną produkcję, mimo że służą głównie odtworzeniu wcześniejszego stanu.
PKB nie pokazuje podziału dochodów. Wzrost może trafiać przede wszystkim do najzamożniejszych grup, podczas gdy sytuacja typowego gospodarstwa domowego pozostaje bez zmian. Dlatego analizę należy uzupełniać o medianę dochodów, wskaźniki nierówności i rozkład majątku.
Istotnym ograniczeniem jest również nieuwzględnianie większości pracy domowej i wolontariatu. Opieka nad dziećmi i osobami starszymi, gotowanie, sprzątanie oraz działalność społeczna tworzą realną wartość, lecz zwykle pozostają poza granicą produkcji SNA. Ma to szczególne znaczenie dla organizacji religijnych korzystających z nieodpłatnej pracy wiernych.
PKB nie odejmuje automatycznie degradacji środowiska ani utraty kapitału naturalnego. Produkcja może rosnąć równolegle z wycinką lasów, zanieczyszczeniem wód i wzrostem emisji CO₂.
Ocena dobrobytu w Watykanie
Nawet gdyby PKB Watykanu zostało obliczone zgodnie z SNA, jego związek z dobrobytem mieszkańców i duchowym oddziaływaniem Kościoła pozostawałby ograniczony. Wskaźnik obejmowałby administrację, kulturę, muzea, wydawnictwa, nieruchomości, finanse oraz produkcję monet i medali. Nie przedstawiałby pełnej wartości pracy kapłanów, zakonników, osób świeckich i wolontariuszy.
Struktura społeczna Watykanu jest nietypowa. Znaczną część rezydentów stanowią duchowni i osoby konsekrowane, dla których maksymalizacja dochodu nie jest podstawowym celem. Świeccy pracownicy najczęściej mieszkają poza granicami państwa.
Ocena dobrobytu powinna zatem uwzględniać co najmniej:
- zdrowie i bezpieczeństwo,
- warunki pracy i stabilność zatrudnienia,
- dostęp do kultury i relacje społeczne,
- subiektywne poczucie sensu i przynależności,
- kapitał społeczny oraz zaangażowanie wspólnotowe.
Watykan jako przykład granic pomiaru gospodarczego
Darowizny, wolontariat i działalność niekomercyjna
Głównymi celami działalności Watykanu są misja religijna, duchowa, kulturalna i charytatywna. Produkcja publikacji, pamiątek, monet oraz usług turystycznych służy w znacznej mierze finansowaniu tej misji. Darowizny wiernych wynikają natomiast z altruizmu, wiary i poczucia przynależności, a nie z zakupu usług na rynku.
W takim modelu PKB nie jest wystarczającą miarą intensywności działalności ani jej społecznych efektów. Wzrost przychodów może wynikać ze skutecznego pozyskiwania funduszy lub dobrych wyników inwestycyjnych, lecz nie musi oznaczać większego wpływu duchowego. Z kolei rozwój działalności charytatywnej i wolontariatu może poprawiać dobrobyt bez wyraźnego wzrostu PKB.
Darowizny umożliwiają świadczenie usług religijnych, ale same pozostają transferami. Wolontariat jest ważnym nakładem pracy, choć w dużej mierze nie pojawia się w rachunkach narodowych.
Dobrobyt duchowy i kapitał społeczny
Kapitał społeczny obejmuje sieci relacji, zaufanie oraz normy współpracy. Watykan wpływa na te obszary poprzez nauczanie społeczne, działalność charytatywną, wspólnoty religijne i promowanie solidarności.
Wskaźniki subiektywnego dobrostanu, takie jak satysfakcja z życia, poczucie sensu i bezpieczeństwo, mogą lepiej odzwierciedlać część efektów działalności religijnej. Ich badanie wymaga jednak metod socjologicznych i psychologicznych.
SNA nie traktuje kapitału społecznego jako odrębnego składnika majątku narodowego. Jego wpływ może być widoczny pośrednio poprzez produktywność, skłonność do współpracy, działalność dobroczynną i stabilność instytucji. Watykan można więc postrzegać jako ośrodek tworzący dobra publiczne, których wartości nie da się łatwo wyrazić w pieniądzu.
Relacja Watykanu z Włochami i światem
Watykan jest geograficznie otoczony przez Rzym i silnie zintegrowany z gospodarką włoską. Pracownicy, dostawcy, turyści i konsumenci codziennie przekraczają jego granicę. Z ekonomicznego punktu widzenia przypomina szczególny klaster instytucjonalny działający wewnątrz znacznie większego organizmu gospodarczego.
Produkcja usług w Watykanie wymaga dostaw z Włoch, a konsumpcja wielu pracowników odbywa się w Rzymie. Rozdzielenie obu gospodarek wymagałoby szczegółowych danych o handlu, wynagrodzeniach, transferach i przepływach finansowych.
Stolica Apostolska jest jednocześnie węzłem globalnych przepływów związanych z darowiznami, inwestycjami i projektami charytatywnymi. Środki napływające z jednych państw mogą finansować działalność w innych krajach.
Globalna działalność parafii, diecezji, zakonów, szkół, szpitali i organizacji charytatywnych powinna być ujmowana w rachunkach narodowych państw, w których faktycznie funkcjonują te jednostki. Nie należy przypisywać jej do PKB Watykanu wyłącznie ze względu na związek ze Stolicą Apostolską.
Kierunki dalszych badań i rozwoju statystyki
Dla mikropaństw o szczególnym statusie można rozważyć opracowanie uproszczonych rachunków narodowych. Powinny one koncentrować się na wartości dodanej w najważniejszych sektorach usługowych oraz jednoznacznie oddzielać działalność lokalną od globalnej aktywności instytucjonalnej.
Wiarygodny system statystyczny dla Watykanu wymagałby następujących działań:
- rozdzielenia przychodów z produkcji od transferów i dochodów finansowych – pozwoliłoby to odróżnić sprzedaż usług od darowizn oraz wyników inwestycyjnych;
- oszacowania wartości dodanej według sektorów – szczególnie w administracji, kulturze, turystyce, finansach i działalności wydawniczej;
- ustalenia rezydencji ekonomicznej jednostek – umożliwiłoby oddzielenie gospodarki Państwa Watykańskiego od globalnej działalności Stolicy Apostolskiej;
- opracowania rachunków satelitarnych wolontariatu – pozwoliłoby lepiej pokazać wkład pracy nieodpłatnej bez naruszania zasad SNA.
Badania dobrobytu związanego z religią powinny dodatkowo uwzględniać jakość życia, kapitał społeczny, poczucie sensu, relacje wspólnotowe i subiektywną satysfakcję. Wskaźniki te mogą uzupełniać dane finansowe, ale nie powinny być mechanicznie przeliczane na PKB.