Gospodarka Jemenu przeszła od relatywnie niskiego, lecz stabilniejszego poziomu dochodu na mieszkańca do jednej z najgłębszych i najdłuższych recesji na świecie. Od 2015 r. realny PKB per capita spadł o około 58–60%, a kraj został faktycznie podzielony na dwie strefy gospodarcze z konkurującymi instytucjami, różnymi reżimami kursowymi i odmienną dynamiką cen.
Fragmentacja państwa, słabość krajowej statystyki oraz konieczność stosowania modeli sprawiają, że dane makroekonomiczne należy traktować jako szacunki obarczone znaczną niepewnością.
Najbardziej spójne i porównywalne dane obejmują lata 2020–2025. Pokazują utrzymującą się recesję, spadek PKB per capita oraz względną stagnację nominalnej wartości produktu przy wysokiej inflacji i dewaluacji jemeńskiego riala.
Według Banku Światowego nominalny PKB Jemenu wynosił około 21,61 mld USD w 2018 r., a PKB per capita 633,9 USD. W 2025 r. PKB per capita szacowano już na 468 USD. Jeden z najnowszych szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego wskazuje na jeszcze niższą wartość — około 383,75 USD.
PKB nie oddaje jednak pełnej skali cierpienia ludności, degradacji infrastruktury, rozpadu instytucji ani ograniczonego dostępu do żywności, wody, edukacji i ochrony zdrowia. W przypadku Jemenu dane o produkcji i dochodzie należy zawsze analizować razem ze wskaźnikami humanitarnymi i społecznymi.
Znaczenie analizy PKB Jemenu w warunkach długotrwałego kryzysu
Analiza PKB Jemenu ma szczególne znaczenie, ponieważ kraj ten doświadcza jednego z najpoważniejszych kryzysów humanitarnych i gospodarczych na świecie. Dane makroekonomiczne należą do nielicznych narzędzi pozwalających ocenić skalę oraz dynamikę załamania.
Bank Światowy szacuje, że od 2015 r. realny PKB per capita spadł o około 58%. Oznacza to drastyczne obniżenie materialnego poziomu życia przeciętnego mieszkańca.
Jednocześnie gospodarka została podzielona na obszary kontrolowane przez międzynarodowo uznawany rząd oraz tereny znajdujące się pod kontrolą ruchu Huti. Obie strefy mają odrębne instytucje fiskalne, monetarne i regulacyjne, a także różne kursy walutowe oraz struktury cen.
Podział gospodarczy znacząco utrudnia prowadzenie jednolitej polityki państwa i tworzenie rachunków narodowych obejmujących cały Jemen.
Kryzys gospodarczy bezpośrednio przekłada się na warunki życia mieszkańców:
- bezpieczeństwo żywnościowe – około 17 mln osób doświadcza niedoboru żywności, a ponad dwie trzecie ludności zmaga się z niewystarczającą konsumpcją;
- dostęp do wody i infrastruktury sanitarnej – około 18 mln osób nie ma dostępu do bezpiecznej wody ani odpowiednich warunków sanitarnych;
- strategie przetrwania – rodziny ograniczają liczbę posiłków, zadłużają się, sprzedają majątek, wysyłają dzieci do pracy lub rezygnują z ich edukacji.
Bank Światowy rozpatruje trzy możliwe ścieżki rozwoju kraju:
- utrzymanie obecnego stanu – oznaczające dalszą stagnację, fragmentację gospodarczą i pogarszanie się warunków życia;
- eskalacja konfliktu – prowadząca do kolejnych zniszczeń, spadku produkcji i wzrostu potrzeb humanitarnych;
- trwały pokój – umożliwiający średni wzrost PKB na poziomie około 5% rocznie przez 15 lat, wspierany inwestycjami, odbudową instytucji i rekonstrukcją infrastruktury.
Przy interpretacji danych trzeba rozróżniać podstawowe kategorie produktu krajowego brutto:
- PKB nominalny – pokazuje pieniężną wartość gospodarki w cenach bieżących, dlatego silnie reaguje na inflację i zmiany kursowe;
- PKB realny – mierzy zmianę wolumenu produkcji po skorygowaniu wpływu cen;
- PKB per capita – dzieli wartość produktu przez liczbę mieszkańców, dzięki czemu przybliża przeciętny poziom dochodu;
- PKB według parytetu siły nabywczej – uwzględnia różnice cen między państwami, ale w warunkach konfliktu jest szczególnie trudny do wiarygodnego obliczenia.
Źródła danych, definicje i ramy czasowe analizy
Główne źródła statystyczne
Podstawowym źródłem informacji o gospodarce Jemenu są wskaźniki rozwoju światowego Banku Światowego oraz cykliczne analizy poświęcone sytuacji ekonomicznej kraju. Baza Banku Światowego udostępnia między innymi nominalny PKB, PKB per capita i roczne tempo wzrostu gospodarczego.
Ostatnie oficjalne dane rachunków narodowych dla Jemenu dostępne w tej bazie sięgają 2018 r. Według Banku Światowego nominalny PKB wynosił wówczas około 21,61 mld USD, PKB per capita 633,9 USD, a roczne tempo wzrostu gospodarczego 0,8%. Wartości te są użytecznym punktem odniesienia, choć konflikt trwał już od kilku lat.
Nowsze informacje pochodzą z analiz gospodarczych Banku Światowego. Wiosenna publikacja z 2025 r. wskazywała, że:
- realny PKB per capita spadł od 2015 r. o około 58%,
- inflacja na terenach kontrolowanych przez uznawany międzynarodowo rząd przekroczyła w 2024 r. 30%,
- kurs riala osłabił się w ciągu roku z 1540 do 2065 YER za dolara.
Jesienna analiza z 2025 r. przewidywała spadek realnego PKB o 1,5% oraz wzrost cen podstawowego koszyka żywności o 26% rok do roku na obszarach kontrolowanych przez uznawany rząd. Publikacja z wiosny 2026 r. również oszacowała spadek realnego PKB w 2025 r. na 1,5% i wskazała na ryzyko dalszego osłabienia aktywności gospodarczej.
Drugim istotnym źródłem jest baza światowych perspektyw gospodarczych MFW. Fundusz publikuje między innymi dane o nominalnym PKB i PKB per capita. W edycji z kwietnia 2026 r. PKB per capita Jemenu w cenach bieżących oszacowano na 383,75 USD.
Wyraźna różnica między szacunkiem MFW a wartością Banku Światowego dla 2025 r. pokazuje skalę niepewności metodologicznej.
Dane o PKB według parytetu siły nabywczej opierają się między innymi na Międzynarodowym Programie Porównawczym oraz programie parytetów siły nabywczej Eurostatu i OECD. W przypadku Jemenu pozyskiwanie wiarygodnych informacji o cenach utrudniają konflikt, ograniczony dostęp do części kraju oraz fragmentacja lokalnych rynków.
Definicje podstawowych wskaźników PKB
Nominalny PKB jest sumą wartości dodanej wytworzonej przez rezydentów kraju, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o subsydia. Oblicza się go według cen obowiązujących w danym roku. Wartość wyrażona w dolarach zależy dodatkowo od zastosowanego kursu walutowego.
Realny PKB powstaje po skorygowaniu nominalnej wartości produktu o zmiany cen. Ma pokazywać faktyczną zmianę wolumenu produkcji, a nie wzrost wartości wynikający wyłącznie z inflacji. Dokładność wskaźnika zależy jednak od jakości deflatora PKB i dostępności danych o cenach.
PKB per capita oblicza się przez podzielenie całkowitego PKB przez liczbę mieszkańców. W Jemenie jego wiarygodność zależy nie tylko od jakości rachunków narodowych, lecz także od szacunków demograficznych. Brak aktualnego spisu ludności, migracje i przemieszczenia wewnętrzne zwiększają niepewność wyniku.
PKB według parytetu siły nabywczej otrzymuje się przez przeliczenie krajowego produktu na dolary międzynarodowe za pomocą kursów uwzględniających różnice w poziomach cen. Realny PKB per capita według PPP Bank Światowy podaje w stałych dolarach międzynarodowych z 2017 r.
Okres analizy
Najbardziej spójny roczny szereg danych obejmuje lata 2020–2025. Dla tego okresu Bank Światowy publikuje w jednym zestawieniu realne tempo wzrostu PKB, nominalny PKB w dolarach oraz PKB per capita.
Rok 2025 jest oznaczony jako szacunek wstępny. Dane dotyczące późniejszych lat mają charakter prognoz i nie powinny być traktowane jako wartości historyczne.
Analizowany okres obejmuje:
- głęboką recesję z 2020 r.,
- osłabienie spadku w 2021 r.,
- krótkotrwałe odbicie w 2022 r.,
- ponowne spadki w latach 2023–2025.
Dane z 2018 r. służą wyłącznie jako wcześniejszy punkt odniesienia. Nie tworzą jednego szeregu z wartościami z lat 2020–2025, ponieważ pochodzą z innej bazy i mogą opierać się na odmiennych założeniach. Szacunki MFW również należy analizować jako oddzielną serię.
Ograniczenia jakości danych
Od wybuchu konfliktu jemeńskie instytucje statystyczne działają w warunkach fragmentacji politycznej, niedoboru zasobów i ograniczonego dostępu do wielu regionów. Standardowe badania przedsiębiorstw, gospodarstw domowych i cen są prowadzone nieregularnie lub nie obejmują całego kraju.
Bank Światowy i MFW wykorzystują zatem różne źródła pośrednie:
- dane administracyjne i fiskalne,
- informacje agencji humanitarnych,
- szacunki ekspertów i modele ekonomiczne,
- dane o handlu zagranicznym, kursach walutowych i cenach podstawowych dóbr,
- informacje o wydobyciu oraz eksporcie ropy.
Nawet wartości określane jako historyczne są w przypadku Jemenu przybliżeniami i mogą podlegać rewizjom. Kolejne publikacje mogą zmieniać wcześniejsze szacunki wraz z napływem nowych informacji lub modyfikacją metodologii.
Bank Światowy i MFW mogą przyjmować różne założenia dotyczące liczby ludności, skali aktywności nieformalnej, kursów walutowych i deflatorów. Rozbieżności między ich wynikami nie muszą oznaczać błędu jednej z instytucji — odzwierciedlają przede wszystkim wyjątkowo wysoką niepewność pomiaru.
Nominalny PKB Jemenu w latach 2020–2025
Ogólny obraz nominalnego PKB
Według danych Banku Światowego nominalny PKB Jemenu wynosił około 20,22 mld USD w 2020 r., 19,39 mld USD w 2021 r. i 23,53 mld USD w 2022 r. Następnie spadł do 19,41 mld USD w 2023 r. i 19,05 mld USD w 2024 r., po czym wzrósł do około 19,57 mld USD w 2025 r.
Względna stabilność nominalnego PKB nie oznacza stabilności realnej gospodarki. Wartość wyrażona w bieżących dolarach pozostaje pod silnym wpływem inflacji, kursów walutowych i przyjętych metod przeliczeniowych. Może więc rosnąć nawet wtedy, gdy faktyczny wolumen produkcji spada.
Najwyższy nominalny PKB w analizowanym okresie odnotowano w 2022 r. Był to również jedyny rok z dodatnim wzrostem realnym. Poprawa okazała się jednak krótkotrwała — w 2023 r. nominalny PKB zmniejszył się o ponad 4 mld USD, a gospodarka ponownie weszła w recesję.
W 2025 r. nominalny PKB wzrósł nieznacznie mimo spadku realnej produkcji o 1,5%. Zmianę tę należy wiązać przede wszystkim z cenami i kursem walutowym. Na terenach kontrolowanych przez uznawany rząd podstawowy koszyk żywności był w połowie roku o 26% droższy niż rok wcześniej.
PKB nominalny, PKB per capita i realne tempo wzrostu
Poniższa tabela przedstawia wybrane wskaźniki gospodarcze Banku Światowego. Nominalny PKB podano w milionach bieżących dolarów amerykańskich, PKB per capita w bieżących dolarach, a wzrost realnego PKB jako roczną zmianę produktu w cenach stałych:
| Rok | PKB nominalny | PKB per capita | Realny wzrost PKB | Status danych |
|---|---|---|---|---|
| 2020 | 20 220 mln USD | 560 USD | –8,5% | szacunek historyczny |
| 2021 | 19 394 mln USD | 522 USD | –1,0% | szacunek historyczny |
| 2022 | 23 534 mln USD | 616 USD | 1,5% | szacunek historyczny |
| 2023 | 19 412 mln USD | 493 USD | –2,0% | szacunek historyczny |
| 2024 | 19 046 mln USD | 469 USD | –1,5% | szacunek historyczny |
| 2025 | 19 566 mln USD | 468 USD | –1,5% | szacunek wstępny |
Nominalny PKB utrzymywał się w przedziale około 19–24 mld USD. Jednocześnie PKB per capita spadł z 560 USD w 2020 r. do 468 USD w 2025 r. Szczególnie silne pogorszenie nastąpiło między 2022 a 2023 r., gdy wartość na mieszkańca obniżyła się z 616 do 493 USD.
Realny PKB zmniejszył się w pięciu z sześciu analizowanych lat. Jedynym wyjątkiem był 2022 r., kiedy gospodarka wzrosła o 1,5%. Odbicie nie wystarczyło jednak do odwrócenia wcześniejszych strat.
Porównanie z poziomem PKB z 2018 r.
W 2018 r. nominalny PKB Jemenu wynosił około 21,61 mld USD, PKB per capita 633,9 USD, a tempo wzrostu gospodarczego 0,8%. W porównaniu z latami 2020–2025 nominalna wartość całej gospodarki nie zmniejszyła się tak gwałtownie, jak mogłaby sugerować skala kryzysu humanitarnego.
W 2020 r. nominalny PKB wynosił około 20,22 mld USD, w 2022 r. wzrósł do 23,53 mld USD, a w 2025 r. osiągnął 19,57 mld USD. Potwierdza to, że nominalny PKB może maskować rzeczywistą głębokość recesji, zwłaszcza przy wysokiej inflacji i znacznych wahaniach kursowych.
Wyraźniejszy jest spadek PKB per capita. Między 2018 a 2025 r. obniżył się on z 633,9 do 468 USD, czyli o około 26%. Realny spadek siły nabywczej był jeszcze większy, ponieważ ceny podstawowych dóbr rosły, a rial na terenach kontrolowanych przez uznawany rząd silnie się osłabiał.
Rozbieżności między szacunkami Banku Światowego i MFW
MFW oszacował PKB per capita Jemenu w jednym z najnowszych dostępnych odczytów na 383,75 USD, podczas gdy Bank Światowy podawał dla 2025 r. 468 USD.
Różnica może wynikać z kilku czynników:
- odmiennych szacunków liczby ludności,
- różnego zakresu uwzględnianej aktywności gospodarczej,
- innych kursów przeliczeniowych,
- odmiennego momentu aktualizacji danych.
W niektórych szeregach MFW pojawiają się również wartości nominalnego PKB znacznie niższe niż szacunki Banku Światowego. Bez pełnej zgodności definicji, dat i zakresu terytorialnego nie należy ich mechanicznie porównywać ani łączyć w jeden ciąg.
Obie instytucje są jednak zgodne co do kierunku zmian: PKB per capita Jemenu pozostaje wyjątkowo niski, a poziom życia mieszkańców znacząco pogorszył się od początku konfliktu.
Realny PKB i dynamika gospodarki Jemenu
Zmiany realnego PKB w latach 2020–2025
W latach 2020–2025 gospodarka Jemenu znajdowała się niemal nieprzerwanie w recesji. Realny PKB spadł o 8,5% w 2020 r. i o 1,0% w 2021 r. W 2022 r. wzrósł o 1,5%, po czym ponownie zmniejszył się o 2,0% w 2023 r. oraz po 1,5% w latach 2024 i 2025.
Głęboki spadek z 2020 r. był wynikiem kumulacji wojny, problemów fiskalnych, ograniczeń eksportu ropy oraz globalnych zakłóceń związanych z pandemią COVID-19. Recesja zbiegła się ze wzrostem liczby ludności, dlatego spadek realnego PKB per capita był jeszcze dotkliwszy.
W 2022 r. nastąpiła przejściowa poprawa. Wzrost realnego PKB o 1,5% szedł w parze ze wzrostem nominalnego produktu i PKB per capita. Nie był to jednak początek trwałej odbudowy.
Możliwości rozwoju nadal ograniczały:
- blokada eksportu ropy,
- słaby klimat inwestycyjny,
- zniszczona infrastruktura,
- fragmentacja instytucjonalna,
- pogarszające się warunki działania sektora bankowego.
W 2023 r. gospodarka ponownie weszła w recesję. Spadek utrzymał się także w latach 2024–2025, między innymi z powodu dalszych ograniczeń eksportu ropy, mniejszego wsparcia donorskiego oraz napięć wokół Morza Czerwonego.
Spadek realnego PKB per capita od 2015 r.
Bank Światowy szacuje, że od 2015 r. realny PKB per capita Jemenu spadł o około 58%. Oznacza to, że na przeciętnego mieszkańca przypada realnie mniej niż połowa dóbr i usług dostępnych przed nasileniem konfliktu.
Spadek wynika zarówno z kurczenia się gospodarki, jak i ze wzrostu liczby ludności. Nawet przy stabilnym całkowitym PKB rosnąca populacja prowadziłaby do obniżenia wartości produktu przypadającego na mieszkańca. W Jemenie efekt demograficzny nakłada się jednak na głęboką recesję.
Konsekwencją jest wzrost ubóstwa, niedożywienia i zależności od pomocy humanitarnej. Spadek dochodów zmusza rodziny do ograniczania konsumpcji, rezygnacji z edukacji, zadłużania się oraz sprzedaży aktywów niezbędnych do utrzymania gospodarstw domowych.
Strukturalne przyczyny recesji
Za długotrwałą recesję odpowiada kilka wzajemnie wzmacniających się czynników:
- konflikt zbrojny – niszczy infrastrukturę, zakłóca produkcję, ogranicza inwestycje i zwiększa niepewność prawną;
- blokada eksportu ropy – zmniejsza wpływy budżetowe i osłabia zdolność państwa do finansowania usług publicznych, importu oraz inwestycji;
- fragmentacja instytucjonalna – utrudnia przepływ pieniędzy między regionami, funkcjonowanie banków i prowadzenie spójnej polityki makroekonomicznej;
- napięcia wokół Morza Czerwonego – zwiększają koszty transportu i ubezpieczenia, utrudniając handel zagraniczny;
- spadek zaufania – zniechęca krajowych i zagranicznych inwestorów do angażowania kapitału.
Dochody z eksportu ropy spadły w 2024 r. do około 2,5% PKB. Ograniczyło to zdolność władz uznawanych międzynarodowo do finansowania podstawowych usług i stabilizowania gospodarki.
Różnice między strefami kontrolowanymi przez rząd i Huti
Na terenach kontrolowanych przez uznawany międzynarodowo rząd występują wysoka inflacja i silna dewaluacja waluty. W 2024 r. inflacja przekroczyła 30%. W połowie 2025 r. kurs na rynku w Adenie osiągnął około 2905 YER za dolara, zanim działania stabilizacyjne doprowadziły do częściowego umocnienia riala.
Na obszarach kontrolowanych przez Huti obowiązuje zakaz używania nowych banknotów. Doprowadziło to do niedoboru gotówki, ograniczenia płynności i wzrostu znaczenia wymiany barterowej. Część transakcji pozostaje przez to poza oficjalnymi statystykami pieniężnymi.
Ogólnokrajowy PKB jest uśrednieniem wyników dwóch odmiennie funkcjonujących systemów gospodarczych. Nie pokazuje pełnego zróżnicowania regionalnego ani różnic w cenach, dostępie do pieniądza i warunkach prowadzenia działalności.
PKB per capita — poziom i zmiany
Dane nominalne z lat 2018 i 2020–2025
W 2018 r. PKB per capita Jemenu wynosił 633,9 USD. W 2020 r. obniżył się do 560 USD, a w 2021 r. do 522 USD. Przejściowy wzrost do 616 USD w 2022 r. nie okazał się trwały. W 2023 r. wartość spadła do 493 USD, w 2024 r. do 469 USD, a w 2025 r. do 468 USD.
Wzrost z 2022 r. wynikał z krótkotrwałej poprawy realnej aktywności, zmian cenowo-kursowych oraz możliwych rewizji danych demograficznych. Nie oznaczał powrotu gospodarki na trwałą ścieżkę rozwoju.
Między 2018 a 2025 r. nominalny PKB per capita zmniejszył się o około 165,9 USD, czyli o ponad 26%. Wartości nominalne nie uwzględniają jednak w pełni wzrostu cen, dlatego rzeczywiste pogorszenie siły nabywczej było większe.
Związek między PKB per capita a ubóstwem
Spadek PKB per capita bezpośrednio wiąże się z pogorszeniem sytuacji materialnej mieszkańców. Ponad 60% gospodarstw domowych w obu strefach deklaruje niedostateczną konsumpcję żywności. Wiele rodzin zaciąga długi, sprzedaje majątek, ogranicza posiłki lub wysyła dzieci do pracy.
Zmniejszenie dochodu na mieszkańca jest szczególnie dotkliwe ze względu na bardzo niski poziom wyjściowy. Spadek o około 166 USD rocznie oznacza utratę ponad jednej czwartej nominalnego dochodu przypadającego na osobę. Przy wysokiej inflacji może decydować o możliwości zakupu żywności, leków i podstawowych usług.
PKB per capita pozostaje jednak średnią i nie pokazuje rozkładu dochodów. Część zasobów może koncentrować się w rękach grup kontrolujących handel, finanse, administrację lub strategiczne sektory gospodarki. Rzeczywista sytuacja większości mieszkańców może być więc gorsza, niż sugeruje średnia krajowa.
Na terenach kontrolowanych przez uznawany rząd głównym problemem jest utrata siły nabywczej wskutek inflacji i dewaluacji. Na obszarach kontrolowanych przez Huti dostęp do dóbr ograniczają natomiast niedobór gotówki i osłabienie rynku pieniężnego.
PKB per capita a inne mierniki dobrobytu
PKB per capita należy interpretować razem z danymi dotyczącymi:
- bezpieczeństwa żywnościowego,
- dostępu do wody i infrastruktury sanitarnej,
- zdrowia i dostępności opieki medycznej,
- edukacji i liczby dzieci pozostających poza szkołą,
- ubóstwa, nierówności i przymusowych przesiedleń.
Istotnym wskaźnikiem jest także skala destrukcyjnych strategii przetrwania. Praca dzieci, rezygnacja z edukacji, żebranie i sprzedaż majątku nie są bezpośrednio widoczne w PKB, ale mają długofalowe skutki dla kapitału ludzkiego i przyszłego potencjału gospodarczego.
Spadek PKB per capita potwierdza głębokość kryzysu, lecz nie zastępuje analizy ubóstwa, nierówności i dostępu do podstawowych usług.
Pozycja Jemenu w porównaniach międzynarodowych
Według jednego z najnowszych szacunków MFW PKB per capita Jemenu wynosi około 383,75 USD. Plasuje to kraj w grupie państw o najniższym dochodzie na mieszkańca na świecie oraz na końcu zestawień dotyczących Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.
Różnica między szacunkiem MFW a wartością 468 USD podawaną przez Bank Światowy dla 2025 r. nie zmienia podstawowego wniosku. Jemen dysponuje bardzo małą bazą dochodową, co ogranicza możliwości finansowania usług publicznych, infrastruktury i odbudowy kraju.
PPP i poziom realnego dobrobytu w Jemenie
Koncepcja parytetu siły nabywczej
Parytet siły nabywczej służy do korygowania różnic w poziomach cen między krajami. PKB przelicza się na dolary międzynarodowe, które mają odpowiadać sile nabywczej dolara amerykańskiego w Stanach Zjednoczonych.
W państwach o niskim poziomie cen PKB per capita według PPP jest zwykle wyższy od wartości przeliczonej po kursie rynkowym. Oznacza to, że nominalny dochód w dolarach może zaniżać ilość dóbr i usług dostępnych lokalnie.
W przypadku Jemenu wykorzystanie PPP jest szczególnie trudne. Wysoka inflacja w jednej części kraju, niedobór gotówki i odmienna dynamika cen w drugiej oraz duże różnice regionalne utrudniają wyznaczenie reprezentatywnego poziomu cen.
Dostępność danych PPP i ich ograniczenia
Dane Banku Światowego dotyczące PKB per capita według PPP opierają się na Międzynarodowym Programie Porównawczym, rachunkach narodowych oraz statystyce demograficznej. W Jemenie wszystkie te elementy są obarczone podwyższoną niepewnością.
Do obliczenia PPP potrzebne są szczegółowe dane o cenach wielu dóbr i usług w różnych regionach. Konflikt, ograniczony dostęp do części kraju oraz nieregularne funkcjonowanie rynków utrudniają prowadzenie takich badań.
Problemem jest także budowa jednego koszyka cenowego. Ceny i dostępność towarów mogą znacznie różnić się między obszarami kontrolowanymi przez uznawany rząd a terenami kontrolowanymi przez Huti. Ogólnokrajowy wskaźnik może więc nie odzwierciedlać doświadczeń mieszkańców żadnej z tych stref.
Co PPP mówi o poziomie życia
PKB per capita według PPP może lepiej niż kurs rynkowy pokazywać lokalną siłę nabywczą dochodu. Nie zmienia jednak wniosku o dramatycznym pogorszeniu poziomu życia.
Spadek realnego PKB per capita o około 58% od 2015 r. oznacza, że przeciętny mieszkaniec ma dostęp do znacznie mniejszej ilości dóbr i usług niezależnie od zastosowanego przelicznika.
Użyteczność PPP maleje także wtedy, gdy duża część konsumpcji odbywa się poza zwykłym rynkiem pieniężnym. W Jemenie istotną rolę odgrywają pomoc humanitarna, subsydiowane dostawy, wsparcie rodzinne i barter. Ich wartość oraz trwałość są trudne do ujęcia w standardowych rachunkach.
PPP ułatwia porównania międzynarodowe, ale nie mierzy stabilności dostępu do żywności, wody, leków i usług publicznych.
Dlaczego PPP jest problematyczne w gospodarce objętej konfliktem
Wiarygodność PPP w warunkach wojny ograniczają przede wszystkim:
- gwałtowne zmiany cen – ceny obserwowane na jednym rynku mogą nie mieć zastosowania w innym regionie;
- niedobory towarów – część produktów może być okresowo niedostępna, co utrudnia ich porównywanie;
- ograniczony dostęp badaczy – informacje często obejmują jedynie wybrane miasta lub grupy ludności;
- duży sektor nieformalny – barter i produkcja na własne potrzeby nie mają łatwej do ustalenia ceny pieniężnej;
- zmieniona struktura konsumpcji – gospodarstwa koncentrują wydatki na żywności, wodzie i lekach, rezygnując z innych dóbr oraz usług.
PKB jako miara dobrobytu — ograniczenia i alternatywy
Rozwój koncepcji PKB i jej zastosowanie
PKB powstał w pierwszej połowie XX wieku jako narzędzie służące do oceny skali produkcji, recesji i ekspansji. Z czasem zaczęto go wykorzystywać także jako przybliżoną miarę dobrobytu, ponieważ państwa o wyższym PKB per capita zazwyczaj dysponowały lepszą infrastrukturą, edukacją i ochroną zdrowia.
PKB nie został jednak zaprojektowany jako pełny wskaźnik jakości życia. Nie uwzględnia między innymi rozkładu dochodów, pracy nieodpłatnej, czasu wolnego, stanu środowiska, bezpieczeństwa ani jakości instytucji.
W przypadku Jemenu ograniczenia te są szczególnie widoczne. PKB nie mierzy strachu, przemocy, traumy, rozpadu więzi społecznych ani wartości utraconego kapitału ludzkiego. Nie pokazuje również pełnych kosztów zniszczonej infrastruktury i degradacji zasobów naturalnych.
Mimo tych ograniczeń PKB pozostaje potrzebny do oceny sytuacji fiskalnej, zdolności obsługi zadłużenia, możliwości finansowania usług publicznych i potencjału odbudowy. Powinien być jednak traktowany jako jeden z wielu wskaźników, a nie kompletna miara dobrobytu.
Najważniejsze ograniczenia PKB
W kontekście Jemenu PKB ma kilka szczególnie istotnych ograniczeń:
- nieodpłatna praca – wskaźnik nie obejmuje w pełni opieki nad dziećmi, pomocy rodzinnej i wsparcia sąsiedzkiego;
- nierówności – stabilny PKB per capita może współistnieć z koncentracją dochodów w rękach niewielkiej grupy;
- koszty środowiskowe – degradacja gleb, zniszczenie infrastruktury wodnej i wyczerpywanie zasobów nie są właściwie odzwierciedlane;
- jakość usług – wydatki na szkoły i szpitale mogą być rejestrowane, nawet jeśli placówki nie mają personelu lub nie są dostępne dla mieszkańców;
- straty ludzkie – śmierć, obrażenia, trauma i przymusowe przesiedlenia nie znajdują bezpośredniego odzwierciedlenia w PKB.
Specyficzne problemy pomiaru PKB w Jemenie
Fragmentacja państwa wymaga agregowania danych z dwóch stref o odmiennych systemach monetarnych, fiskalnych i regulacyjnych. Jedna wartość PKB dla całego kraju może maskować bardzo duże różnice regionalne.
Znaczna część gospodarki działa poza oficjalnym systemem bankowym i fiskalnym. Dotyczy to szczególnie barteru, drobnego handlu i produkcji na własne potrzeby. Brak informacji utrudnia oszacowanie skali tej aktywności.
Niepełne może być również ujęcie pomocy humanitarnej i transferów rzeczowych. Dostawy żywności, wody i leków zwiększają faktyczną konsumpcję, ale nie zawsze są w pełni widoczne w krajowych rachunkach. Jednocześnie zależność od pomocy nie stanowi trwałego źródła dochodu ani stabilnego rozwoju.
Najpoważniejszym ograniczeniem jest nieuwzględnianie bezpośrednich strat ludzkich, które mają fundamentalne znaczenie dla dobrobytu społeczeństwa.
Rola wskaźników uzupełniających
Rzetelna ocena sytuacji Jemenu wymaga połączenia PKB z dodatkowymi miernikami:
- ubóstwo i nierówności – pokazują rozkład dochodów oraz skalę deprywacji;
- bezpieczeństwo żywnościowe – pozwala ocenić zdolność gospodarstw domowych do zaspokajania podstawowych potrzeb;
- zdrowie – obejmuje dostęp do opieki medycznej, niedożywienie i śmiertelność;
- edukacja – uwzględnia dostęp do szkół, liczbę dzieci poza systemem i skalę pracy dzieci;
- woda i warunki sanitarne – wskazują na dostępność podstawowej infrastruktury niezbędnej do życia.
Informacje o 17 mln osób zagrożonych brakiem bezpieczeństwa żywnościowego oraz 18 mln mieszkańców pozbawionych bezpiecznej wody są równie istotne jak dane o PKB.
Główne przyczyny zmian PKB Jemenu
Konflikt zbrojny, produkcja i inwestycje
Najważniejszą przyczyną spadku PKB jest konflikt trwający od 2015 r. Walki doprowadziły do zniszczenia dróg, mostów, sieci energetycznych, infrastruktury wodnej, szkół i szpitali. Ograniczyły również produkcję w rolnictwie, przemyśle i usługach.
Niepewność polityczna i brak bezpieczeństwa zniechęcają inwestorów krajowych oraz zagranicznych. Przedsiębiorcy nie mają pewności co do ochrony własności, możliwości egzekwowania umów i ciągłości działalności.
Bez inwestycji w kapitał fizyczny i ludzki gospodarka Jemenu nie może wejść na trwałą ścieżkę wzrostu.
Konflikt utrudnia również handel zagraniczny. Zniszczona infrastruktura portowa, blokady transportowe oraz wysokie koszty ubezpieczenia ograniczają zarówno eksport, jak i import, podnosząc ceny surowców oraz podstawowych towarów.
Blokada eksportu ropy
Ropa naftowa była jednym z najważniejszych źródeł dochodów eksportowych i budżetowych Jemenu. Ograniczenie jej sprzedaży doprowadziło do gwałtownego spadku wpływów państwa, utrudniając finansowanie usług publicznych, inwestycji i importu.
W 2024 r. dochody władz uznawanych międzynarodowo z eksportu ropy spadły do około 2,5% PKB. Cięcia wydatków i wsparcie partnerów zewnętrznych pomogły ograniczyć deficyt, lecz nie zrekompensowały utraty głównego źródła dochodów.
Blokada zniechęca także do inwestowania w wydobycie, rafinerie i infrastrukturę transportową. Potencjalnie ważny sektor przyszłej odbudowy pozostaje więc w dużej mierze niewykorzystany.
Inflacja i dewaluacja riala
W 2024 r. inflacja na terenach kontrolowanych przez uznawany rząd przekroczyła 30%. W 2025 r. podstawowy koszyk żywności był o 26% droższy niż rok wcześniej. W lipcu kurs w Adenie osiągnął około 2905 YER za dolara, po czym częściowo się umocnił.
Wysokie ceny ograniczają realną konsumpcję gospodarstw domowych. Rodziny koncentrują wydatki na żywności i lekach, rezygnując z innych dóbr oraz usług. Spadek popytu prowadzi do ograniczenia produkcji, zwolnień i zamykania przedsiębiorstw.
Dewaluacja podnosi koszty importowanych paliw, surowców i materiałów. Przedsiębiorstwa ograniczają działalność, ponieważ nie są w stanie przenieść wszystkich kosztów na klientów. Potencjalne korzyści eksportowe wynikające ze słabszej waluty pozostają niewielkie ze względu na ograniczone możliwości sprzedaży zagranicznej.
Fragmentacja instytucjonalna i utrata zaufania
Dwa ośrodki władzy, dwa systemy bankowe i różne zasady obiegu pieniądza utrudniają transakcje między regionami. Zwiększają koszty prowadzenia działalności, ograniczają dostęp do finansowania i pogłębiają niepewność prawną.
Wieloletni konflikt, korupcja i brak przejrzystości osłabiły zaufanie do instytucji. Inwestorzy obawiają się zmian regulacyjnych, utraty majątku oraz problemów z egzekwowaniem kontraktów. W rezultacie inwestycje pozostają bardzo niskie.
Dodatkowym wyzwaniem są sankcje i ryzyko związane z obsługą podmiotów działających na terenach kontrolowanych przez Huti. Banki, organizacje humanitarne i darczyńcy muszą zachowywać szczególną ostrożność, co może ograniczać przepływ środków do kraju.
Rewizje, granice i porównywalność danych
Zmiany metodologii i rewizje danych
Dane o PKB Jemenu są regularnie aktualizowane wraz z pojawianiem się nowych informacji. Rewizje mogą obejmować produkcję rolną, sektor nieformalny, handel, wydobycie ropy oraz strukturę cen.
Duże znaczenie ma wybór deflatora. Przy wysokiej inflacji i regionalnym zróżnicowaniu cen zastosowanie jednego wskaźnika dla całego kraju może prowadzić do zniekształceń w obliczeniach realnego PKB.
Rewizjom podlegają również dane demograficzne. Brak aktualnego spisu, migracje i przemieszczenia wewnętrzne wpływają na szacunki liczby ludności, a tym samym na poziom PKB per capita.
Problem nieporównywalnych serii
Dane Banku Światowego, cykliczne analizy gospodarcze dotyczące Jemenu i baza MFW powinny być traktowane jako odrębne serie. Mogą różnić się metodologią, zakresem, momentem aktualizacji i założeniami dotyczącymi ludności.
Wartość z 2018 r. stanowi wcześniejszy punkt odniesienia, natomiast dane z lat 2020–2025 tworzą spójny szereg pochodzący z jednego zestawienia. Szacunki MFW służą przede wszystkim porównaniom międzynarodowym i potwierdzeniu ogólnego kierunku zmian.
Mechaniczne łączenie wartości z różnych źródeł mogłoby stworzyć pozornie spójny, lecz metodologicznie błędny obraz gospodarki.
Wpływ migracji i braku spisu ludności
PKB per capita jest szczególnie wrażliwy na szacunki liczby mieszkańców. W Jemenie migracje wewnętrzne i zagraniczne, przemieszczenia z terenów walk oraz niepełna rejestracja urodzeń utrudniają określenie rzeczywistej populacji.
Niedoszacowanie liczby ludności prowadzi do zawyżenia PKB per capita, natomiast jej przeszacowanie skutkuje zaniżeniem wskaźnika. Bez aktualnego spisu trudno jednoznacznie określić skalę błędu.
Te same problemy wpływają na wskaźniki ubóstwa, zdrowia i edukacji, w których liczba ludności stanowi podstawę obliczeń. Pomimo niepewności ogólny kierunek zmian pozostaje jasny: dochód na mieszkańca spada, a skala deprywacji rośnie.
Rola instytucji statystycznych i organizacji międzynarodowych
Krajowe urzędy statystyczne są osłabione przez brak zasobów, zagrożenia dla personelu i podział administracyjny. Organizacje międzynarodowe wspierają je metodologicznie oraz finansowo, a także łączą informacje pochodzące z ministerstw, agencji humanitarnych i programów pomocowych.
Bank Światowy konsoliduje dane i przygotowuje szacunki PKB, PKB per capita oraz innych wskaźników makroekonomicznych. MFW tworzy równoległe serie umożliwiające porównania globalne i ocenę zdolności kraju do obsługi zadłużenia.
Dane te służą planowaniu pomocy, programów stabilizacyjnych i przyszłej odbudowy. Dlatego równie ważne jak publikowanie samych wartości jest jasne komunikowanie ich niepewności oraz ograniczeń metodologicznych.
Znaczenie dla polityki gospodarczej i pomocy międzynarodowej
Podstawowym warunkiem odbudowy jest zakończenie konfliktu oraz stworzenie stabilnych i inkluzywnych instytucji. Bez bezpieczeństwa nawet dobrze zaprojektowane reformy i programy pomocowe nie przełożą się na trwały wzrost.
Najważniejsze kierunki działań obejmują:
- przywrócenie eksportu ropy – połączone z przejrzystym zarządzaniem dochodami z sektora energetycznego;
- stabilizację makroekonomiczną – obejmującą ograniczenie inflacji, zahamowanie dewaluacji i odbudowę sektora bankowego;
- koordynację polityki fiskalnej i pieniężnej – wymagającą porozumienia między konkurującymi ośrodkami władzy;
- odbudowę infrastruktury – szczególnie sieci energetycznych, dróg, systemów wodnych, szkół i placówek medycznych;
- ochronę ludności cywilnej – poprzez utrzymanie dostępu do żywności, wody, ochrony zdrowia i edukacji.
Pomoc międzynarodowa pozostaje niezbędna do zaspokajania podstawowych potrzeb mieszkańców. Powinna być projektowana tak, aby ograniczać ryzyko nadużyć, respektować sankcje i jednocześnie nie odcinać ludności cywilnej od koniecznego wsparcia.
Priorytety dalszych badań statystycznych
Wzmocnienia wymagają krajowe instytucje odpowiedzialne za rachunki narodowe, statystykę cen i badania gospodarstw domowych. Potrzebne są inwestycje w kadry, systemy informatyczne oraz bezpieczne metody zbierania danych.
Najważniejsze priorytety badawcze to:
- aktualizacja danych demograficznych – poprzez nowy spis ludności lub alternatywne badania wykorzystujące technologie mobilne, dane satelitarne i informacje organizacji humanitarnych;
- pomiar sektora nieformalnego – obejmujący drobny handel, produkcję na własne potrzeby i działalność poza oficjalnym systemem finansowym;
- analiza wymiany barterowej – pozwalająca lepiej oszacować aktywność gospodarczą na obszarach dotkniętych niedoborem gotówki;
- rozwój regionalnych statystyk cen – uwzględniających różnice między strefami kontrolowanymi przez rząd i Huti;
- łączenie danych gospodarczych i społecznych – umożliwiające wspólną ocenę PKB, zdrowia, edukacji, nierówności, bezpieczeństwa żywnościowego oraz dostępu do wody i infrastruktury sanitarnej.
Tylko połączenie danych makroekonomicznych ze wskaźnikami społecznymi pozwala ocenić nie tylko wielkość gospodarki Jemenu, lecz także rzeczywistą jakość życia jego mieszkańców.