Gospodarka Jemenu łączy skrajny deficyt wody, znaczny potencjał rolny i rybny, historyczną zależność od ropy naftowej oraz głęboką fragmentację instytucjonalną wywołaną wieloletnim konfliktem. Choć rolnictwo i rybołówstwo zapewniają utrzymanie dużej części ludności, przez lata to sektor naftowy decydował o kondycji finansów publicznych i eksporcie.
Według szacunków Banku Światowego od 2015 r. realny PKB per capita Jemenu spadł o około 58–60%, co świadczy o strukturalnym załamaniu produkcji i dochodów ludności. Kraj funkcjonuje obecnie de facto jako dwa obszary gospodarcze: jeden kontrolowany przez międzynarodowo uznawany rząd (IRG), a drugi przez ruch Huti. Każdy z nich ma odrębne władze monetarne i własne uwarunkowania kursowe.
Wprowadzenie – historyczny i geograficzny kontekst gospodarki Jemenu
Położenie geograficzne i warunki naturalne
Jemen zajmuje południową część Półwyspu Arabskiego. Jego linia brzegowa ma około 2520 km i rozciąga się wzdłuż Morza Czerwonego, Zatoki Adeńskiej oraz Morza Arabskiego. Analizy UNDP i Banku Światowego podkreślają znaczenie różnorodnych siedlisk przybrzeżnych oraz bogatych zasobów rybnych.
Kraj leży w pobliżu cieśniny Bab al-Mandab, która łączy Morze Czerwone z Zatoką Adeńską i stanowi jeden z najważniejszych punktów światowego transportu morskiego. Położenie to stwarza potencjał rozwoju portów, logistyki i handlu tranzytowego, choć jego wykorzystanie zależy od bezpieczeństwa żeglugi, jakości infrastruktury i stabilności politycznej.
Jemen należy do państw najbardziej dotkniętych niedoborem wody. Najważniejsze dane dotyczące zasobów naturalnych przedstawiają się następująco:
| Wskaźnik | Wartość | Znaczenie gospodarcze |
|---|---|---|
| Odnawialne zasoby wodne | około 2,5 mld m³ rocznie | poziom niewystarczający wobec krajowego zapotrzebowania |
| Całkowite zużycie wody | około 3,5 mld m³ rocznie | przekracza naturalną zdolność odnawiania zasobów |
| Nadwyżka poboru | około 1 mld m³ rocznie | pokrywana przede wszystkim przez eksploatację wód gruntowych |
| Powierzchnia gruntów ornych | około 1,6 mln ha | ogranicza możliwości rozwoju rolnictwa ekstensywnego |
| Linia brzegowa | około 2520 km | tworzy warunki do rozwoju rybołówstwa, portów i logistyki |
Trwałe przekraczanie poziomu odnawialnych zasobów wodnych bezpośrednio zagraża rolnictwu, bezpieczeństwu żywnościowemu i zaopatrzeniu ludności. Według analiz Banku Światowego presja ta może dalej rosnąć. Prognozy dotyczące 2050 r. pokazują jednak możliwy kierunek zmian, a nie obecny stan zasobów.
Warunki klimatyczne są bardzo zróżnicowane. Według FAO roczne opady wynoszą od 50–250 mm w regionach wschodnich i przybrzeżnych do około 1200 mm na południowych wyżynach. Około połowy gruntów uprawnych wykorzystuje rolnictwo deszczowe, dlatego produkcja pozostaje silnie zależna od ilości i regularności opadów.
Zjednoczenie Jemenu i ewolucja modelu rozwoju
Współczesny Jemen powstał w 1990 r. z połączenia Jemeńskiej Republiki Arabskiej na północy oraz Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu na południu. Północ miała gospodarkę opartą głównie na rolnictwie i hodowli. Południe, skupione wokół Adenu, wyróżniało się większym znaczeniem portów, usług i transportu morskiego oraz doświadczeniem gospodarki socjalistycznej.
Po zjednoczeniu rosnącą rolę zaczęła odgrywać eksploatacja ropy naftowej i gazu. W latach 2004–2005 dochody z ropy stanowiły według szacunków rządu Stanów Zjednoczonych około 70–75% dochodów budżetowych i blisko 90% wartości eksportu. Ukształtował się w ten sposób model państwa rentierskiego, w którym dochody z zasobów naturalnych dominowały nad podatkami krajowymi i rozwojem innych sektorów.
Jednocześnie rolnictwo, hodowla i rybołówstwo pozostawały podstawą utrzymania znacznej części społeczeństwa. FAO szacowała udział rolnictwa na około 15% PKB i ponad 50% miejsc pracy. Krajowa strategia rolnictwa i rybołówstwa wskazywała natomiast, że w 2018 r. rolnictwo i branże powiązane odpowiadały za około 17% PKB, a w 2021 r. sektor rolno-spożywczy zapewniał około 28% zatrudnienia. Ponad 60% gospodarstw domowych uznawało działalność rolniczą za główne źródło utrzymania.
Gospodarka Jemenu miała więc strukturę dualną: ropa finansowała państwo i eksport, natomiast rolnictwo zapewniało pracę, dochody lokalne i część krajowej podaży żywności.
Konflikt jako trwały punkt zwrotny
Konflikt trwający od lat 2014–2015 radykalnie zmienił warunki prowadzenia działalności gospodarczej. Według Banku Światowego realny PKB per capita spadł od 2015 r. o około 58–60%. Tak głęboka redukcja produkcji na mieszkańca nie jest jedynie przejściową recesją. Ogranicza inwestycje, osłabia kapitał ludzki i trwale obniża dochody gospodarstw domowych.
Doszło również do podziału kraju na dwie strefy ekonomiczne. Około 70% ludności mieszka na terenach kontrolowanych przez Huti, natomiast większość obszarów zasobnych w węglowodory znajduje się pod kontrolą IRG. Struktury banku centralnego w Adenie i Sanie prowadzą odrębne działania, czego konsekwencją są między innymi różne kursy jemeńskiego riala.
Fragmentacja instytucji monetarnych, fiskalnych i regulacyjnych uniemożliwia prowadzenie jednolitej polityki gospodarczej oraz utrudnia przepływ kapitału i towarów.
Model rozwoju – od renty naftowej do poszukiwania dywersyfikacji
Ropa i gaz jako podstawa państwa rentierskiego
Od lat 90. XX wieku do wybuchu obecnego konfliktu Jemen pozostawał silnie zależny od wydobycia ropy. W latach 2004–2005 sektor ten odpowiadał za 70–75% dochodów budżetu i około 90% eksportu. Tak duża koncentracja narażała finanse publiczne na wahania cen surowców, zakłócenia produkcji oraz niestabilność polityczną.
Przed konfliktem potwierdzone zasoby ropy szacowano na ponad 9 mld baryłek. Jemen pozostawał jednak stosunkowo niewielkim producentem w porównaniu z państwami Zatoki Perskiej i nigdy nie osiągnął skali wydobycia największych eksporterów regionu.
Kraj w dużym stopniu korzystał z działalności zagranicznych spółek naftowych, które eksploatowały złoża na podstawie umów o podziale produkcji. Rozwiązanie to zapewniało dostęp do kapitału i technologii, ale jednocześnie potwierdzało ograniczone możliwości krajowych instytucji i przedsiębiorstw.
Od października 2022 r. eksport ropy z obszarów kontrolowanych przez IRG pozostaje zablokowany wskutek działań zbrojnych Huti. Według Banku Światowego dochody IRG z ropy, bez uwzględniania grantów, spadły w 2024 r. do około 2,5% PKB obszaru kontrolowanego przez rząd.
Model finansowania państwa oparty na rencie naftowej faktycznie się załamał, pozostawiając administrację z ograniczonymi dochodami i niewielką przestrzenią fiskalną.
Rolnictwo, bezpieczeństwo żywnościowe i dochody wiejskie
Rolnictwo pozostaje jednym z najważniejszych sektorów pod względem zatrudnienia i źródeł utrzymania. Rozbieżności między wskaźnikami wynikają z różnych lat, metodologii i zakresu uwzględnianych branż. Najczęściej przywoływane dane obejmują:
- udział w PKB – około 15% według FAO oraz około 17% w 2018 r. po uwzględnieniu hodowli i rybołówstwa;
- udział w zatrudnieniu – od około 28% w 2021 r. do ponad 50% według starszych szacunków FAO;
- znaczenie dla gospodarstw domowych – ponad 60% rodzin wskazywało rolnictwo jako główne źródło utrzymania;
- powierzchnia gruntów ornych – około 1,6 mln ha;
- średnia powierzchnia gospodarstwa – około 1,36 ha.
Według krajowego badania rolniczego liczba gospodarstw sięgała około 1 180 105. Dane pochodzą z okresu przed konfliktem, a rok odniesienia nie został wskazany w przytoczonym źródle. Struktura agrarna opiera się przede wszystkim na niewielkich gospodarstwach rodzinnych, często położonych na górskich tarasach. Utrudnia to mechanizację, ogranicza skalę produkcji i zwiększa udział pracy własnej.
Jemen importuje większość zbóż oraz znaczną część ryżu, olejów, cukru i produktów mlecznych. Rozdrobnione, mało wydajne rolnictwo nie jest w stanie zaspokoić krajowego popytu, co zwiększa wrażliwość gospodarki na światowe ceny żywności i zakłócenia transportowe.
Rybołówstwo jako filar dywersyfikacji
Rybołówstwo należy do nielicznych sektorów o dużym potencjale eksportowym i zatrudnieniowym. Przed wybuchem konfliktu Jemen był jednym z najważniejszych producentów ryb w regionie Morza Czerwonego i Zatoki Adeńskiej. Sektor odpowiadał za około 3% PKB, był drugim najważniejszym źródłem eksportu i zapewniał utrzymanie około 1,7 mln osób.
W 2018 r. udział rybołówstwa wynosił około 1,7% PKB ogółem oraz 11,3% PKB sektora rolnego. W 2020 r. ryby odpowiadały za około 11% eksportu towarowego i 45% eksportu rolno-spożywczego.
Małoskalowe rybołówstwo ma szczególne znaczenie dla społeczności nadmorskich. Według UNDP bezpośrednio wspierało około 83 400 rybaków i 583 600 członków ich gospodarstw domowych, czyli łącznie około 667 000 osób. Sektor stanowi istotne źródło dochodów w około 50 miejscowościach położonych nad Zatoką Adeńską i Morzem Arabskim.
Qat jako nieformalna specjalizacja gospodarcza
Qat jest rośliną o działaniu stymulującym, której liście są powszechnie konsumowane w Jemenie. Choć jego produkcja przez długi czas nie była odpowiednio ujmowana w statystykach, studium Banku Światowego z lat 90. szacowało, że rynek qatu mógł odpowiadać za około 25% PKB, 16% zatrudnienia i 30% zużycia wody. Wartości te mają charakter modelowy i odnoszą się do połowy lat 90.
Uprawa jest atrakcyjna finansowo dla rolników. Średnie marże brutto szacowano wówczas na około 400 000–600 000 rialów rocznie z hektara, czyli około 3100–4700 USD według ówczesnego kursu. Dochód z jednego metra sześciennego wody wynosił około 30–40 rialów, co przewyższało rentowność wielu innych upraw.
Bank Światowy oszacował, że produkcja qatu zużywała około 800 mln m³ wody rocznie. W samym basenie Sany było to około 80 mln m³, czyli mniej więcej 40% wód gruntowych wykorzystywanych przez rolnictwo i więcej niż zużywało miasto.
Qat zapewnia wysokie dochody pojedynczym gospodarstwom, lecz ogranicza dostępność wody dla produkcji żywności i potrzeb ludności, stając się jednym z najpoważniejszych wyzwań strukturalnych Jemenu.
Struktura sektorowa gospodarki
Sektor naftowy i energetyczny
Przed konfliktem sektor naftowy był główną gałęzią przemysłu i najważniejszym źródłem dochodów eksportowych. W 2004 r. ropa odpowiadała za około 92% eksportu towarowego, a w 2005 r. za około 87%.
Po 2015 r. brakuje pełnych danych o produkcji ropy w całym kraju. Dostępne źródła koncentrują się przede wszystkim na przychodach budżetowych i blokadzie eksportu. Można jednak stwierdzić, że działalność sektora została poważnie ograniczona przez niestabilność, niedobór inwestycji i zagrożenia dla infrastruktury.
Dochody naftowe finansowały również subsydia energetyczne i import paliw. Ich spadek zmniejszył zdolność państwa do łagodzenia cen energii, podnosząc koszty produkcji, transportu, nawadniania i przechowywania żywności. Skutki kryzysu naftowego są więc odczuwalne również w rolnictwie, rybołówstwie i przemyśle.
Rolnictwo – produkcja i ograniczenia wodne
Około 50% gruntów uprawnych wykorzystuje rolnictwo deszczowe, natomiast pozostała część wymaga nawadniania, często przy użyciu wód gruntowych. Zróżnicowane opady wymuszają stosowanie lokalnych systemów produkcji, a susze i zmienność klimatu bezpośrednio wpływają na plony.
W Jemenie uprawia się zboża, warzywa, owoce, kawę oraz qat. Produkcja kawy, owoców cytrusowych, bananów i wybranych warzyw może wspierać eksport produktów o większej wartości dodanej. Warunkiem jest jednak poprawa dostępu do wody, infrastruktury, energii i rynków zbytu.
Średnia powierzchnia gospodarstwa wynosi około 1,36 ha. Mała skala produkcji ogranicza mechanizację i utrudnia formalizację zatrudnienia. Jednocześnie zachęca rolników do wybierania upraw zapewniających możliwie wysoki dochód z jednostki ziemi i wody, co częściowo tłumaczy popularność qatu.
Rybołówstwo i przemysł rybny
Przed konfliktem rybołówstwo zapewniało pracę około 500 000–700 000 osób, zależnie od zakresu uwzględnianych zawodów. Szacunek 1,7 mln beneficjentów obejmuje ludność utrzymującą się z sektora bezpośrednio i pośrednio.
Konflikt doprowadził do zniszczenia infrastruktury portowej, ograniczył dostęp do lodu i chłodni oraz zwiększył koszty paliwa i transportu. Wartość eksportu ryb spadła z około 289 mln USD w 2013 r. do 74 mln USD w 2018 r.
Najważniejsze bariery rozwoju sektora obejmują:
- zniszczoną infrastrukturę – uszkodzenia portów i miejsc wyładunku ograniczają skalę połowów;
- niewystarczający łańcuch chłodniczy – brak lodu, chłodni i sprawnego transportu zwiększa straty;
- wysokie koszty paliwa – ograniczają opłacalność małoskalowych połowów;
- nielegalne połowy – słaby monitoring ułatwia działalność zagranicznych flot;
- ryzyko przełowienia – brak skutecznego zarządzania zagraża trwałości zasobów.
Odbudowa portów, chłodni, kontroli jakości i systemu monitorowania połowów mogłaby ponownie uczynić rybołówstwo jednym z najważniejszych sektorów eksportowych Jemenu.
Przemysł przetwórczy, budownictwo i usługi
Dane o przemyśle i usługach są fragmentaryczne, szczególnie po 2014 r. Historycznie ważną rolę odgrywały rafinacja ropy, produkcja tekstyliów bawełnianych i wyrobów skórzanych, przetwórstwo żywności, produkcja cementu i aluminium, naprawa statków oraz przetwarzanie gazu ziemnego.
Rozwój przemysłu ograniczają niestabilne dostawy energii, trudny dostęp do surowców i finansowania, zniszczona infrastruktura oraz wysokie koszty transportu. Problemy te szczególnie silnie dotykają małe i średnie przedsiębiorstwa.
Sektor usług obejmuje handel, transport, komunikację i administrację publiczną. W pierwszej dekadzie XXI wieku jego udział szacowano na około 39,7–52,2% PKB, ale na mniej niż 25% zatrudnienia. Brakuje porównywalnych danych dla okresu po wybuchu konfliktu.
System finansowy i bank centralny
System finansowy Jemenu jest słabo rozwinięty i zdominowany przez banki. Dostęp do kredytu pozostaje ograniczony, a znaczna część ludności nie korzysta z formalnych usług finansowych. Utrudnia to inwestycje, rozwój przedsiębiorstw i bezpieczne gromadzenie oszczędności.
Bank Centralny Jemenu formalnie ma siedzibę w Sanie, lecz jego funkcje zostały podzielone między instytucje działające w Sanie i Adenie. Sprawozdania CBY z Adenu odnoszą się przede wszystkim do obszarów kontrolowanych przez IRG.
Wybrane wskaźniki monetarne dla tej strefy przedstawiają się następująco:
| Wskaźnik | Wartość | Zakres danych |
|---|---|---|
| Wzrost agregatu M2 w 2024 r. | 17,9% rok do roku | obszar IRG |
| Agregat M2 w 2024 r. | 13 502,9 mld rialów | wobec 11 449,0 mld rialów w 2023 r. |
| Średni kurs w 2023 r. | 1378,19 riala za 1 USD | obszar IRG |
| Średni kurs w 2024 r. | 1841,60 riala za 1 USD | obszar IRG |
| Średni kurs w 2025 r. | 2078,30 riala za 1 USD | dane przytoczone przez CBY |
W 2024 r. kurs w strefie IRG osłabił się z około 1540 do 2065 rialów za 1 USD. Bank centralny wykorzystywał aukcje walutowe, interwencje rynkowe i regulacje dotyczące banków komercyjnych. Jego skuteczność ograniczały jednak niewielkie rezerwy, spadek dochodów z ropy i fragmentacja instytucjonalna.
Handel zagraniczny, integracja regionalna i zasoby naturalne
Zmiana struktury eksportu
Przed konfliktem eksport Jemenu był niemal całkowicie uzależniony od ropy. W 2004 r. surowiec stanowił około 92% eksportu towarowego, a rok później około 87%. Pozostałe towary obejmowały między innymi ryby, złoto, chemikalia przemysłowe, złom żelaza, warzywa i owoce.
Po załamaniu eksportu naftowego wzrosło względne znaczenie produktów rolno-spożywczych. W 2020 r. odpowiadały one za około 24,6% całkowitego eksportu. Same ryby generowały około 11% eksportu towarowego i 45% eksportu rolno-spożywczego.
Jemen eksportuje ryby do około 34 krajów, w tym na rynki europejskie i azjatyckie oraz do państw sąsiednich. Przed konfliktem liczba odbiorców wynosiła około 50. Pomimo spadku rybołówstwo zachowało więc stosunkowo zróżnicowany portfel rynków zagranicznych.
Zależność od importu
Jemen sprowadza znaczną część żywności, zwłaszcza pszenicę, ryż, oleje roślinne, cukier i produkty mleczne. Importuje również paliwa, maszyny i inne dobra inwestycyjne.
Dane CBY za lata 2023–2025 zawierają wartości 68, 71 i 78 dla całkowitego importu dóbr i usług, lecz w przytoczonym materiale nie wyjaśniono ich jednostki. Analogicznie import paliw określono wartościami 19, 14 i 15, żywności 17, 12 i 13, a pozostałych produktów 33, 45 i 50. Bez informacji o skali nie można traktować tych danych jako kwot ani jednoznacznych udziałów.
Zależność od zagranicznych dostaw żywności i paliw sprawia, że kraj jest szczególnie narażony na wzrost cen światowych, niedobór walut oraz zakłócenia transportu morskiego.
W wybranych latach między 1990 a 2020 r. import dóbr i usług odpowiadał za około 34–47% PKB, natomiast eksport za 9–30% PKB. Chociaż dostępny fragment źródła nie przypisuje wartości do konkretnych lat, wskazuje na utrzymujący się deficyt handlowy i zależność od finansowania zewnętrznego.
Zasoby naturalne
Jemen dysponuje ograniczonymi zasobami ziemi i wody, lecz ma wartościowe zasoby morskie oraz energetyczne. Przy populacji przekraczającej 30 mln mieszkańców powierzchnia gruntów ornych wynosząca około 1,6 mln ha pozostaje niewielka. Możliwości rozszerzania produkcji rolnej przez zajmowanie nowych terenów są więc ograniczone.
Znacznie większy potencjał mają zasoby morskie. Linia brzegowa o długości 2520 km zapewnia dostęp do łowisk Morza Czerwonego, Zatoki Adeńskiej i Morza Arabskiego. Według Banku Światowego w wodach Jemenu występuje ponad 350 gatunków ryb i innych organizmów morskich.
Wśród zasobów energetycznych największe znaczenie mają ropa i gaz. Potwierdzone zasoby ropy przed konfliktem szacowano na ponad 9 mld baryłek, lecz dane te nie zostały kompleksowo zaktualizowane po 2014 r.
Integracja regionalna
Handel wewnątrz regionu Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej pozostaje słabo rozwinięty, mimo dużego potencjału. Państwa Zatoki Perskiej zgłaszają znaczny popyt na żywność, w tym ryby i mięso, lecz bariery logistyczne, regulacyjne i polityczne ograniczają możliwości eksportowe Jemenu.
Przed konfliktem kraj odpowiadał za ponad 50% produkcji i eksportu ryb w regionie Morza Czerwonego i Zatoki Adeńskiej. Poprawa infrastruktury, kontroli jakości i zarządzania zasobami mogłaby zwiększyć handel regionalny oraz ograniczyć zależność od ropy.
Instytucje i polityka gospodarcza
Rola organizacji międzynarodowych
Po 2015 r. Jemen stał się jednym z największych odbiorców międzynarodowej pomocy humanitarnej i rozwojowej. Najważniejsze instytucje pełnią odmienne, lecz uzupełniające się funkcje:
- Bank Światowy i IDA – od 2016 r. przekazały ponad 3,9 mld USD w formie grantów na podstawowe usługi i wzmacnianie odporności gospodarki;
- MFW – dostarcza danych i prognoz makroekonomicznych, choć bezpośrednią współpracę finansową ogranicza fragmentacja instytucjonalna;
- FAO – wspiera produkcję rolną, hodowlę, rybołówstwo, zarządzanie zasobami oraz bezpieczeństwo żywnościowe;
- UNDP – rozwija między innymi łańcuchy wartości w sektorze rybnym i wspiera tworzenie miejsc pracy.
Znaczna część pomocy jest wdrażana za pośrednictwem agencji ONZ ze względu na osłabienie krajowych struktur administracyjnych. Finansowanie zewnętrzne podtrzymuje podstawowe usługi, lecz nie zastępuje stabilnych dochodów publicznych ani sprawnych instytucji państwa.
Polityka pieniężna i walutowa
Wzrost podaży pieniądza w strefie IRG był w ostatnich latach bardzo zmienny: od około 11,8% w 2020 r. do około 44,9% w 2022 r., a następnie 17,9% w 2024 r. Dynamika ta może wynikać zarówno z finansowania deficytu, jak i ze zmian wartości depozytów oraz zaufania do banków.
Polityka kursowa koncentruje się na ograniczaniu deprecjacji riala. Zadanie to komplikuje brak jednolitego rynku walutowego, ograniczony poziom rezerw oraz niepełna kontrola nad przepływem kapitału i finansowaniem importu.
Bez odbudowy jednolitego banku centralnego i wspólnych ram monetarnych trwała stabilizacja waluty będzie niezwykle trudna.
Zarządzanie sektorem naftowym i rybołówstwem
Zarządzanie sektorem naftowym historycznie skupiało się w rękach władz centralnych oraz zagranicznych przedsiębiorstw działających na podstawie umów o podziale produkcji. Po wybuchu konfliktu infrastruktura znalazła się pod kontrolą różnych podmiotów, a bezpieczeństwo tankowców, portów i instalacji wydobywczych stało się jednym z podstawowych problemów.
W rybołówstwie najważniejsze wyzwania to przełowienie, nielegalna działalność zagranicznych flot, słaby monitoring oraz brak chłodni i efektywnego systemu dystrybucji. Skuteczna polityka sektorowa wymaga zarówno inwestycji infrastrukturalnych, jak i odbudowy zdolności regulacyjnych państwa.
Gospodarka nieformalna i polityka wobec qatu
Polityka wobec qatu przez długi czas pozostawała niespójna. Władze nie prowadziły jednoznacznej strategii ograniczania upraw, a programy rozwojowe często pomijały ich wpływ na zasoby wodne. Jednocześnie qat był społecznie akceptowany i silnie zakorzeniony w gospodarce.
Nieformalność wykracza jednak daleko poza tę uprawę. Według ostatniego badania rynku pracy z 2014 r. około 8 na 10 zatrudnionych pracowało bez formalnej umowy, zabezpieczenia społecznego i pełnej ochrony prawnej.
Reformy nie mogą ograniczać się do zakazów. Powinny tworzyć realne alternatywy dochodowe, upraszczać rejestrację działalności i stopniowo rozszerzać dostęp do ubezpieczeń społecznych.
Rynek pracy i kapitał ludzki
Aktywność zawodowa, bezrobocie i nierówności płci
Brak nowych badań po 2014 r. ogranicza wiarygodność statystyk rynku pracy. MOP publikuje jednak szacunki modelowe oparte na dostępnych danych i prognozach.
Najważniejsze wskaźniki dla 2024 r. przedstawiają się następująco:
| Wskaźnik | Wartość |
|---|---|
| Ogólny współczynnik aktywności zawodowej | 32,8% |
| Aktywność zawodowa mężczyzn | 60,5% |
| Aktywność zawodowa kobiet | 4,9% |
| Stopa bezrobocia ogółem | 17,1% |
| Stopa bezrobocia kobiet | 29,5% |
| Bezrobocie osób w wieku 15–24 lat | 32,4% |
Skrajnie niski udział kobiet w rynku pracy oraz wysokie bezrobocie młodzieży wskazują na bariery społeczne, niedobór miejsc pracy i niedopasowanie kwalifikacji. Ponieważ są to szacunki modelowe wykorzystujące między innymi dane z 2014 r., należy interpretować je ostrożnie.
Nieformalność, ubóstwo pracujących i migracja
Około 80% zatrudnionych pracowało w 2014 r. nieformalnie. MOP szacuje ponadto, że w 2024 r. około połowa pracujących mieszkała w gospodarstwach domowych osiągających dochód niższy niż 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej. Samo zatrudnienie nie gwarantuje zatem wyjścia z ubóstwa.
W jednym z okresów analizowanych przez Bank Światowy saldo migracji wynosiło około –81 tys. osób. Brak jednoznacznego roku odniesienia uniemożliwia szczegółową interpretację, ale ujemny wynik wskazuje na przewagę wyjazdów, napędzanych konfliktem i brakiem perspektyw ekonomicznych.
Edukacja i produktywność
Konflikt doprowadził do przerw w nauce, ograniczenia inwestycji w edukację i spadku produktywności. Brakuje aktualnych, kompleksowych danych o poziomie wykształcenia, odsetku osób kończących szkołę i jakości nauczania.
Osłabienie kapitału ludzkiego ogranicza możliwości rozwoju przemysłu, nowoczesnych usług i przedsiębiorstw wykorzystujących bardziej zaawansowane technologie. Skutki wieloletnich przerw edukacyjnych mogą być odczuwalne długo po zakończeniu konfliktu.
Zatrudnienie publiczne i wynagrodzenia
Spadek dochodów fiskalnych utrudnia administracji IRG terminową wypłatę wynagrodzeń. Ograniczenia wydatkowe objęły również subsydia i podstawowe usługi publiczne. Brakuje szczegółowych danych o liczbie pracowników administracji i wysokości płac, lecz sektor publiczny nie zapewnia już takiej stabilności zatrudnienia jak przed konfliktem.
Atuty i ograniczenia modelu rozwojowego
Najważniejsze atuty strukturalne
Pomimo głębokiego kryzysu Jemen dysponuje zasobami, które mogą wspierać odbudowę i dywersyfikację. Do najważniejszych atutów należą:
- strategiczne położenie – bliskość cieśniny Bab al-Mandab sprzyja rozwojowi portów, tranzytu i logistyki;
- długa linia brzegowa – około 2520 km wybrzeża zapewnia dostęp do bogatych łowisk;
- różnorodność zasobów morskich – w wodach kraju występuje ponad 350 gatunków ryb i innych organizmów;
- potencjał energii odnawialnej – warunki klimatyczne sprzyjają rozwojowi energetyki słonecznej i wiatrowej;
- doświadczenie rolnicze i portowe – tradycje produkcji kawy, żywności, rybołówstwa i obsługi transportu morskiego mogą wspierać lokalne łańcuchy wartości.
Najpoważniejsze ograniczenia
Możliwości wykorzystania tych atutów ograniczają wzajemnie powiązane bariery:
- deficyt wody – zużycie na poziomie około 3,5 mld m³ rocznie przewyższa odnawialne zasoby wynoszące około 2,5 mld m³;
- fragmentacja instytucjonalna – dwie strefy gospodarcze mają odrębne instytucje, regulacje i kursy walutowe;
- zależność od importu – kraj sprowadza podstawową żywność, paliwa i dobra inwestycyjne;
- słaba infrastruktura – zniszczenia portów, dróg, sieci energetycznych i chłodni zwiększają koszty działalności;
- nieformalność rynku pracy – około 80% zatrudnionych pracuje poza pełnym systemem prawnym i zabezpieczeniem społecznym;
- zależność od pomocy – podstawowe usługi są częściowo finansowane z niestabilnych źródeł zewnętrznych.
Od 2016 r. Bank Światowy przekazał Jemenowi ponad 3,9 mld USD za pośrednictwem IDA. Jednocześnie w jednym z ostatnich analizowanych lat plan odpowiedzi humanitarnej ONZ uzyskał finansowanie odpowiadające jedynie około 28% potrzeb. Pomoc pozostaje więc niezbędna, lecz niewystarczająca i trudna do długoterminowego planowania.
Kierunki dywersyfikacji gospodarczej
Dywersyfikacja powinna opierać się na sektorach wykorzystujących lokalne zasoby i tworzących zatrudnienie dla szerokich grup społecznych. Najważniejsze kierunki obejmują:
- rybołówstwo i przetwórstwo ryb – wymagają rozbudowy portów, chłodni, kontroli jakości i systemów monitorowania zasobów;
- rolnictwo rodzinne – potrzebuje efektywniejszego nawadniania, lepszego zarządzania glebą i łatwiejszego dostępu do rynków;
- przetwórstwo żywności – może zwiększać wartość lokalnej produkcji i ograniczać straty poprodukcyjne;
- logistyka i usługi portowe – strategiczne położenie Adenu i Bab al-Mandab umożliwia rozwój przeładunku, magazynowania i tranzytu;
- małe i średnie przedsiębiorstwa – mogą tworzyć miejsca pracy poza sektorem publicznym i wydobywczym;
- energia odnawialna – rozproszone instalacje słoneczne mogą ograniczać zależność od drogich i niestabilnych dostaw paliw.
Priorytety polityki rozwojowej
Każdy model rozwoju Jemenu musi uwzględniać skrajny deficyt wody. Konieczne są inwestycje w oszczędne systemy nawadniania, ochronę wód gruntowych, ograniczanie strat oraz stopniową zmianę struktury upraw. Reformy dotyczące qatu powinny łączyć regulacje z tworzeniem opłacalnych alternatyw dla rolników.
Równie ważna jest odbudowa wspólnych instytucji. Istnienie dwóch stref gospodarczych i różnych kursów walutowych uniemożliwia prowadzenie spójnej polityki pieniężnej, fiskalnej i handlowej. Długoterminowy rozwój wymaga zakończenia konfliktu, przywrócenia jednolitych ram gospodarczych oraz odbudowy zdolności administracyjnych państwa.
Nawet po wznowieniu eksportu ropy gospodarka nie powinna powracać do pełnej zależności od jednego surowca. Polityka rozwojowa powinna równolegle wspierać rolnictwo, rybołówstwo, przetwórstwo, logistykę i przedsiębiorczość prywatną. Połączenie odbudowy instytucji, odpowiedzialnego zarządzania zasobami oraz rozwoju sektorów tworzących liczne miejsca pracy jest podstawowym warunkiem trwałej poprawy sytuacji gospodarczej Jemenu.