Gospodarka Kambodży w latach 2015–2023 rozwijała się szybko, jednak ten trend został przerwany przez pandemię COVID-19. Przed 2020 r. realny PKB zwiększał się o około 7–9% rocznie. W 2020 r. skurczył się o 3,56%, po czym kraj powrócił na ścieżkę wzrostu, choć jego tempo pozostało niższe niż przed pandemią.
Nominalny PKB wzrósł z około 24,2 mld USD w 2015 r. do 42,3 mld USD w 2023 r., a realny PKB zwiększył się w tym okresie z 24,2 mld USD do 36,3 mld USD.
Poprawa wyników gospodarczych znalazła odzwierciedlenie w dochodach mieszkańców, ale nie była równomierna. Dane z badania społeczno-ekonomicznego CSES 2023 wskazują na wzrost dochodów gospodarstw domowych i dochodu rozporządzalnego na mieszkańca. Jednocześnie pokazują znaczne różnice między Phnom Penh a pozostałymi regionami kraju.
Przy interpretacji danych należy uwzględnić zmianę metodologii rachunków narodowych, w tym wprowadzenie nowego punktu odniesienia opartego na tablicach podaży i wykorzystania za 2014 r.
Wprowadzenie – cel, zakres i znaczenie
Okres 2015–2023 obejmuje trzy wyraźne fazy rozwoju gospodarczego Kambodży: szybki wzrost przed pandemią, recesję w 2020 r. oraz stopniowe odbicie w latach 2021–2023. Pozwala to ocenić zarówno długookresową dynamikę gospodarki wschodzącej, jak i jej odporność na silny szok zewnętrzny.
Analiza obejmuje cztery podstawowe miary gospodarcze:
- nominalny PKB – pokazuje finansową wartość produkcji w cenach obowiązujących w danym roku;
- realny PKB – mierzy zmianę wolumenu produkcji po skorygowaniu wpływu inflacji;
- PKB na mieszkańca – uwzględnia liczbę ludności i ułatwia ocenę przeciętnego poziomu rozwoju;
- PKB według parytetu siły nabywczej – uwzględnia różnice w poziomie cen między państwami.
Rozróżnienie tych wskaźników jest niezbędne, ponieważ każdy z nich opisuje inny wymiar aktywności gospodarczej i poziomu życia.
PKB można obliczać trzema równoważnymi metodami:
- metodą produkcyjną – jako sumę wartości dodanej wytworzonej przez poszczególne sektory;
- metodą dochodową – jako sumę dochodów z pracy, kapitału i innych czynników produkcji;
- metodą wydatkową – jako sumę konsumpcji, inwestycji, wydatków publicznych oraz eksportu netto.
Źródła danych, definicje i metodologia pomiaru PKB
Źródła danych oficjalnych i wtórnych
Podstawowym źródłem informacji o gospodarce Kambodży są rachunki narodowe prowadzone przez Narodowy Instytut Statystyki Kambodży (NIS). Instytut publikuje dane o PKB w cenach bieżących i stałych, a także tablice podaży i wykorzystania służące do ustalania punktów odniesienia dla rachunków narodowych.
Istotną rolę odgrywa również baza Banku Światowego WDI. Zawiera ona między innymi dane dotyczące PKB w bieżących dolarach, PKB w cenach stałych, wskaźników na mieszkańca oraz wartości według parytetu siły nabywczej. Dane opierają się przede wszystkim na oficjalnych statystykach krajowych, ale w razie braków mogą być uzupełniane szacunkami, interpolacjami lub informacjami innych instytucji międzynarodowych.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy publikuje dane o Kambodży w bazie WEO, obejmującej wartości historyczne i prognozy. Azjatycki Bank Rozwoju dostarcza natomiast informacji o dynamice realnego PKB, sytuacji sektorowej oraz uwarunkowaniach wzrostu w regionie Azji i Pacyfiku.
Roczne wartości przedstawione w dalszej części analizy pochodzą z serwisu Worldometer, który zestawia dane z oficjalnych źródeł międzynarodowych. Worldometer nie jest krajowym urzędem statystycznym, dlatego jego dane należy traktować jako wtórną prezentację, a nie pierwotne źródło rachunków narodowych.
PKB nominalny, realny i według parytetu siły nabywczej
Nominalny PKB przedstawia wartość dóbr i usług finalnych w bieżących cenach danego roku. Po przeliczeniu na dolary amerykańskie zależy nie tylko od wielkości produkcji, lecz także od inflacji i kursu walutowego. Wzrost nominalnego PKB nie musi więc oznaczać równie dużego zwiększenia realnej aktywności gospodarczej.
Realny PKB jest skorygowany o zmiany poziomu cen. W bazie WDI odpowiednia seria dla Kambodży jest wyrażana w stałych dolarach z 2015 r. Umożliwia to porównywanie wielkości produkcji w kolejnych latach bez zniekształceń wynikających z inflacji.
PKB według parytetu siły nabywczej (PPP) uwzględnia różnice w poziomie cen między krajami. Jest wyrażany w dolarach międzynarodowych, czyli umownych jednostkach o porównywalnej sile nabywczej. W państwach o relatywnie niskich cenach, takich jak Kambodża, PKB według PPP jest zwykle wyższy od wartości przeliczonej według rynkowego kursu walutowego.
PKB na mieszkańca oblicza się przez podzielenie całkowitego PKB przez liczbę ludności. Wskaźnik ten lepiej niż łączny PKB odzwierciedla przeciętny poziom produkcji przypadający na jedną osobę. Nie pokazuje jednak nierówności dochodowych, różnic regionalnych ani faktycznych dochodów rozporządzalnych gospodarstw domowych.
Jednostki, ceny bazowe i przeliczenia walutowe
W krajowych rachunkach narodowych PKB Kambodży jest pierwotnie wyrażany w rielach kambodżańskich. Przeliczenie na dolary amerykańskie wymaga zastosowania odpowiedniego kursu walutowego, dlatego wartości publikowane przez poszczególne instytucje mogą się nieznacznie różnić.
W przedstawionej serii wartości nominalnego i realnego PKB za 2015 r. są identyczne, ponieważ rok ten pełni funkcję roku bazowego dla cen stałych. W kolejnych latach różnica między obiema wartościami rośnie na skutek zmian cen.
Kolumna PKB na mieszkańca odpowiada ilorazowi realnego PKB i liczby ludności, dlatego przedstawia realny PKB na mieszkańca w stałych dolarach, a nie nominalny PKB na mieszkańca.
Przykładowo realny PKB na poziomie 36,3 mld USD w 2023 r., podzielony przez 17,42 mln mieszkańców, daje około 2 084 USD na osobę. Nominalny PKB na mieszkańca, obliczony na podstawie wartości 42,34 mld USD, wynosiłby natomiast około 2 430 USD.
Dane obserwowane i szacunki
Nie wszystkie wartości w międzynarodowych bazach są bezpośrednimi wynikami ostatecznych rachunków narodowych. Część danych, szczególnie dotyczących najnowszych lub najstarszych okresów, może opierać się na szacunkach, interpolacjach i ekstrapolacji trendów.
Wartości z lat po pandemii podlegały rewizjom wraz z napływem pełniejszych danych administracyjnych oraz wyników badań przedsiębiorstw. Seria za lata 2015–2023 jest stosunkowo spójna, ale może zostać poddana dalszym, zazwyczaj niewielkim korektom. Najważniejsze pozostają zatem kierunek zmian i skala dynamiki, a nie pozorna precyzja pojedynczych wartości.
Historyczny przebieg PKB Kambodży w latach 2015–2023
Roczna seria PKB i PKB na mieszkańca
Poniższa tabela przedstawia zmiany nominalnego i realnego PKB, tempa wzrostu gospodarczego, realnego PKB na mieszkańca oraz liczby ludności:
| Rok | PKB nominalny, bieżące USD | PKB realny, stałe USD | Realny wzrost PKB | Realny PKB na mieszkańca | Ludność |
|---|---|---|---|---|---|
| 2015 | 24 174 170 369 | 24 174 170 369 | 7,21% | 1 547 USD | 15 623 251 |
| 2016 | 26 556 545 153 | 26 085 259 688 | 7,91% | 1 645 USD | 15 852 803 |
| 2017 | 29 355 665 910 | 28 191 654 622 | 8,08% | 1 754 USD | 16 073 372 |
| 2018 | 33 145 892 169 | 30 665 817 314 | 8,78% | 1 884 USD | 16 274 522 |
| 2019 | 36 685 356 408 | 33 099 747 943 | 7,94% | 2 008 USD | 16 481 304 |
| 2020 | 34 818 073 901 | 31 922 812 945 | -3,56% | 1 909 USD | 16 725 474 |
| 2021 | 36 790 163 687 | 32 909 177 696 | 3,09% | 1 939 USD | 16 974 305 |
| 2022 | 39 994 532 960 | 34 588 654 431 | 5,10% | 2 011 USD | 17 201 724 |
| 2023 | 42 335 646 896 | 36 304 274 723 | 4,96% | 2 084 USD | 17 423 880 |
Źródło: Worldometer, „PKB Kambodży”. Wartości realne należy interpretować jako serię wyrażoną w cenach stałych zbliżonych do poziomu z 2015 r.
W latach 2015–2023 nominalny PKB Kambodży zwiększył się o około 75%, a realny PKB wzrósł o około 50%. Realny PKB na mieszkańca zwiększył się z 1 547 USD do 2 084 USD, czyli o około 35%, mimo wzrostu populacji z 15,62 mln do 17,42 mln osób.
Ogólne trendy i skala ekspansji
W latach 2015–2019 Kambodża należała do najszybciej rozwijających się gospodarek świata. Realny wzrost PKB wynosił od 7,21% do 8,78% rocznie.
Ekspansję wspierały przede wszystkim następujące obszary:
- przemysł odzieżowy i obuwniczy – generujący znaczną część eksportu i zatrudnienia;
- budownictwo i nieruchomości – napędzane urbanizacją oraz inwestycjami;
- bezpośrednie inwestycje zagraniczne – zapewniające dostęp do kapitału i rynków eksportowych;
- turystyka – wspierająca hotelarstwo, gastronomię, transport i handel.
Nominalny PKB wzrósł w tym okresie z 24,2 mld USD do 36,7 mld USD. Realny PKB na mieszkańca zwiększył się z 1 547 USD do 2 008 USD, czyli o około 30%. Oznacza to, że produkcja rosła znacznie szybciej niż liczba ludności.
W 2020 r. nastąpiło gwałtowne odwrócenie trendu: realny PKB spadł o 3,56%, nominalny PKB zmniejszył się o około 1,9 mld USD, a realny PKB na mieszkańca obniżył się do 1 909 USD.
W latach 2021–2023 gospodarka powróciła do wzrostu. Realny PKB zwiększył się o 3,09% w 2021 r., 5,10% w 2022 r. i 4,96% w 2023 r. Odbicie było wyraźne, ale jego tempo pozostało niższe niż przed pandemią.
Okres szybkiego wzrostu przed pandemią
Model wzrostu Kambodży przed pandemią opierał się głównie na eksporcie pracochłonnych produktów, zwłaszcza odzieży i obuwia. Niskie koszty pracy, preferencyjny dostęp do części rynków zagranicznych oraz napływ kapitału sprzyjały rozwojowi produkcji eksportowej.
Drugim ważnym źródłem wzrostu była turystyka, związana między innymi z kompleksem Angkor Wat oraz rozwojem Phnom Penh. Rosnąca liczba odwiedzających wspierała hotelarstwo, gastronomię, transport i handel. Jednocześnie dynamicznie rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, komercyjne i infrastrukturalne.
Stabilna sytuacja makroekonomiczna, umiarkowana inflacja i stosunkowo stabilny kurs walutowy ułatwiały inwestowanie. Korzyści ze wzrostu nie były jednak rozłożone równomiernie: największe miasta oraz regiony powiązane z eksportem i turystyką rozwijały się szybciej niż obszary zależne od rolnictwa małoskalowego i zatrudnienia nieformalnego.
Załamanie związane z pandemią COVID-19
Rok 2020 był jedynym w analizowanym okresie, w którym Kambodża odnotowała spadek realnego PKB. Zamknięcie granic i ograniczenie międzynarodowych podróży niemal zatrzymały zagraniczną turystykę. Uderzyło to w hotele, restauracje, przewoźników, przewodników oraz liczne małe przedsiębiorstwa zależne od ruchu turystycznego.
Zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw i osłabienie popytu w krajach rozwiniętych ograniczyły produkcję odzieży i obuwia. Część fabryk czasowo zawieszała działalność, a pracownicy tracili zatrudnienie lub byli kierowani na bezpłatne urlopy.
Spadły również inwestycje i konsumpcja gospodarstw domowych. Programy transferów pieniężnych oraz inne działania osłonowe częściowo złagodziły skutki kryzysu, ale nie zrekompensowały w pełni utraconych dochodów.
Odbicie po pandemii
Odbudowę gospodarczą w latach 2021–2023 napędzały wzrost produkcji przemysłowej, ożywienie eksportu oraz stopniowy powrót turystów. W 2023 r. realny PKB przekroczył poziom sprzed pandemii, a nominalny PKB osiągnął 42,34 mld USD.
Dane CSES 2023 wskazują, że przeciętny miesięczny dochód gospodarstwa domowego wynosił około 2,58 mln rieli, natomiast średni miesięczny dochód rozporządzalny na mieszkańca sięgał około 606 tys. rieli. W porównaniu z 2021 r. wartości te wzrosły odpowiednio o około 11% i 12%.
Odbiciu towarzyszyły jednak nowe wyzwania:
- wzrost cen energii i żywności – ograniczający siłę nabywczą gospodarstw domowych;
- zakłócenia w handlu międzynarodowym – wpływające na eksport i dostępność komponentów;
- napięcia geopolityczne – zwiększające niepewność gospodarczą;
- ograniczanie części preferencji handlowych – osłabiające konkurencyjność niektórych branż.
Czynniki te zwiększyły potrzebę dywersyfikacji gospodarki oraz rozwoju sektorów o wyższej wartości dodanej.
Zmiany PKB na mieszkańca i ich związek z demografią
W latach 2015–2023 liczba ludności Kambodży wzrosła o około 1,8 mln osób, czyli o 11,5%. W tym samym czasie realny PKB zwiększył się o około 50%. Dzięki temu realny PKB na mieszkańca wzrósł o około 35%.
Przed pandemią dynamika realnego PKB znacznie przewyższała tempo wzrostu liczby ludności. Przy wzroście gospodarki na poziomie 7–9% i przyroście populacji wynoszącym około 1,3–1,5% realna produkcja na mieszkańca zwiększała się zazwyczaj o około 6% rocznie.
W 2020 r. sytuacja się odwróciła: gospodarka się skurczyła, a liczba ludności nadal rosła. W efekcie realny PKB na mieszkańca spadł o około 5%. W latach 2021–2023 wskaźnik ponownie wzrastał, choć wolniej niż przed pandemią.
PKB na mieszkańca i kontekst PPP
Znaczenie PKB na mieszkańca dla oceny dobrobytu
PKB na mieszkańca jest przydatny w ocenie poziomu rozwoju, ponieważ uwzględnia liczbę ludności. Nie należy go jednak utożsamiać z przeciętnym wynagrodzeniem ani dochodem rozporządzalnym.
Wskaźnik obejmuje także zyski przedsiębiorstw, podatki i inne elementy, które nie trafiają bezpośrednio do budżetów gospodarstw domowych. Wzrost PKB na mieszkańca może więc współwystępować z utrzymującymi się nierównościami.
W Kambodży najwyższe dochody koncentrują się w Phnom Penh i innych ośrodkach miejskich. Część obszarów wiejskich pozostaje natomiast zależna od rolnictwa, migracji zarobkowej oraz pracy nieformalnej.
Realny wzrost dochodu na mieszkańca
Realny PKB na mieszkańca wzrósł z 1 547 USD w 2015 r. do 2 084 USD w 2023 r. Najszybsza poprawa nastąpiła przed pandemią. W 2020 r. wskaźnik spadł o około 5%, natomiast w kolejnych latach ponownie zaczął rosnąć.
W 2021 r. wzrost realnego PKB tylko nieznacznie przewyższał dynamikę liczby ludności, dlatego poprawa w przeliczeniu na mieszkańca była umiarkowana. W latach 2022–2023 realny PKB na mieszkańca zwiększał się szybciej, o około 3,5–4% rocznie.
PKB na mieszkańca a dochody gospodarstw domowych
Dane CSES pozwalają porównać wyniki makroekonomiczne z faktycznymi zasobami gospodarstw domowych. Różnica między PKB na mieszkańca a dochodem rozporządzalnym wynika z zakresu obu wskaźników. PKB obejmuje dochody całej gospodarki, natomiast dochód rozporządzalny pokazuje środki pozostające gospodarstwom po uwzględnieniu podatków i transferów.
Według NIS nominalny PKB na mieszkańca w 2023 r. wynosił około 2 476 USD. Wartość ta jest zbliżona do około 2 430 USD, uzyskanych przez podzielenie nominalnego PKB z tabeli przez liczbę ludności. Różnica względem 2 084 USD wynika przede wszystkim z tego, że ostatnia wartość została obliczona na podstawie realnego PKB w cenach stałych.
Wzrost gospodarczy przełożył się na poprawę przeciętnych dochodów, lecz korzyści były silnie zróżnicowane regionalnie. W Phnom Penh średni dochód rozporządzalny gospodarstwa domowego wynosił około 3,98 mln rieli miesięcznie, podczas gdy w pozostałych regionach był znacznie niższy.
PPP i porównania międzynarodowe
Porównywanie nominalnego PKB na mieszkańca według rynkowych kursów walutowych może zaniżać siłę nabywczą mieszkańców krajów o niższym poziomie cen. W Kambodży wiele usług lokalnych, żywność, transport i część kosztów mieszkaniowych są tańsze niż w państwach wysoko rozwiniętych. Z tego względu PKB na mieszkańca według PPP jest wyższy od wartości wyrażonej po kursie rynkowym.
PPP ułatwia porównanie ilości dóbr i usług, które można nabyć w różnych państwach. Nie oznacza jednak, że ich jakość i dostępność są identyczne. Niższe ceny mogą współwystępować z gorszą infrastrukturą, ograniczonym dostępem do opieki zdrowotnej lub niższą jakością usług publicznych.
Ograniczenia PPP w ocenie dobrobytu
Parytet siły nabywczej jest obliczany na podstawie badań cen określonych koszyków dóbr i usług. Koszyki te nie zawsze dokładnie odzwierciedlają strukturę konsumpcji wszystkich grup społecznych. W Kambodży szczególne znaczenie mają różnice między Phnom Penh a obszarami wiejskimi.
PPP nie uwzględnia nierówności dochodowych, jakości produktów, dostępności usług ani kosztów środowiskowych. Jest użytecznym narzędziem porównań międzynarodowych, ale nie powinien zastępować danych o dochodach gospodarstw domowych, ubóstwie i jakości życia.
Przełomy w serii PKB – metodologia, rewizje i szoki gospodarcze
Zmiana punktu odniesienia na 2014 rok
Jedną z najważniejszych zmian metodologicznych było zastąpienie wcześniejszej bazy z 2000 r. nowym punktem odniesienia dla 2014 r. Wykorzystano w tym celu tablice podaży i wykorzystania przygotowane przez NIS we współpracy z ekspertami Komisji Gospodarczej i Społecznej ONZ ds. Azji i Pacyfiku.
Poprzednia baza nie odzwierciedlała w pełni rozwoju przemysłu, budownictwa, turystyki, usług finansowych ani postępującej formalizacji działalności gospodarczej. Nowy punkt odniesienia umożliwił dokładniejsze oszacowanie poziomu produkcji i zmienił udziały poszczególnych sektorów w PKB.
Zmiana bazy nie oznacza, że gospodarka nagle stała się większa, lecz że jej wcześniejszy rozmiar był oszacowany mniej dokładnie. Rewizja wpłynęła również na wskaźniki zależne od poziomu PKB, takie jak zadłużenie publiczne i deficyt budżetowy w relacji do PKB.
Metody szacowania i harmonizacja danych
Metadane ONZ wskazują, że dla poszczególnych okresów stosowano różne źródła i metody szacowania. Najstarsze dane historyczne były często rekonstruowane na podstawie trendów, udziałów i stóp wzrostu. Od początku XXI wieku większa część informacji pochodzi bezpośrednio z rachunków narodowych NIS.
Bank Światowy, MFW, ONZ i ADB korzystają z podobnej krajowej bazy danych, ale mogą stosować odmienne kursy walutowe, deflatory, zasady zaokrąglania oraz terminy aktualizacji. Poziomy PKB publikowane przez te instytucje nie zawsze są identyczne, choć zazwyczaj pokazują ten sam kierunek zmian.
Kluczowe szoki makroekonomiczne
Najsilniejszym szokiem w latach 2015–2023 była pandemia COVID-19. Jej skutki okazały się szczególnie dotkliwe ze względu na zależność Kambodży od turystyki, eksportu odzieży i obuwia oraz międzynarodowych łańcuchów dostaw.
Po pandemii pojawiły się kolejne czynniki ryzyka:
- globalna inflacja,
- wzrost cen energii i żywności,
- napięcia geopolityczne,
- droższe finansowanie zewnętrzne,
- zmiany w systemach preferencji handlowych.
Mimo tych wyzwań Kambodża utrzymała dodatni realny wzrost PKB w latach 2021–2023.
PKB jako miara dobrobytu – możliwości i ograniczenia
Atuty PKB jako wskaźnika aktywności gospodarczej
PKB jest oparty na ustandaryzowanej metodologii Systemu Rachunków Narodowych, dzięki czemu umożliwia porównania w czasie i między państwami. Pozwala mierzyć tempo wzrostu gospodarczego oraz oceniać relację zadłużenia, deficytu, inwestycji i wydatków publicznych do skali całej gospodarki.
Jako suma wartości dodanej PKB pokazuje, ile dochodu wytwarza gospodarka. Szybki wzrost może zwiększać zdolność państwa do finansowania infrastruktury, ochrony zdrowia, edukacji i polityki społecznej. Nie gwarantuje jednak, że dodatkowe środki zostaną rozdzielone równomiernie lub wykorzystane efektywnie.
Rozkład dochodów, sektor nieformalny i zasoby naturalne
Najważniejszym ograniczeniem PKB jest brak informacji o rozkładzie dochodów. Ten sam poziom PKB na mieszkańca może występować zarówno w społeczeństwie względnie równym, jak i w kraju o silnej koncentracji dochodów. W Kambodży widoczne są znaczne dysproporcje między stolicą, innymi miastami i obszarami wiejskimi.
Drugim ograniczeniem jest duża skala sektora nieformalnego. Część pracy wykonywanej na własne potrzeby, działalności rodzinnej i nieformalnego zatrudnienia może pozostawać niedoszacowana. Utrudnia to zarówno pomiar całkowitej produkcji, jak i ocenę warunków pracy.
PKB nie uwzględnia również kosztów degradacji środowiska. Wylesianie, zanieczyszczenie wód, utrata bioróżnorodności i nadmierna eksploatacja zasobów mogą towarzyszyć wzrostowi produkcji, choć w długim okresie obniżają jakość życia oraz potencjał rozwojowy kraju.
Wskaźniki uzupełniające
Pełniejsza ocena dobrobytu wymaga uwzględnienia dodatkowych wskaźników społecznych:
- wskaźnika rozwoju społecznego (HDI) – łączącego informacje o zdrowiu, edukacji i dochodach;
- poziomu ubóstwa i nierówności dochodowych – pokazujących rozkład korzyści ze wzrostu;
- oczekiwanej długości życia – odzwierciedlającej warunki zdrowotne i społeczne;
- dostępu do edukacji i ochrony zdrowia – wskazującego jakość usług publicznych;
- jakości zatrudnienia – obejmującej wynagrodzenia, bezpieczeństwo pracy i zabezpieczenie socjalne.
Kambodża odnotowała w ostatnich dekadach spadek ubóstwa monetarnego, jednak część mieszkańców pozostaje podatna na utratę dochodów wskutek choroby, bezrobocia, wzrostu cen lub klęsk żywiołowych. Szczególnie zagrożone są gospodarstwa wiejskie, osoby pracujące nieformalnie i pracownicy sektorów zależnych od popytu zagranicznego.
Istotne są również warunki zatrudnienia. Przemysł odzieżowy tworzy liczne miejsca pracy i ma duży udział w eksporcie, ale bywa krytykowany za niskie wynagrodzenia, długi czas pracy i niewystarczające zabezpieczenie socjalne. Wzrost PKB nie pokazuje bezpośrednio tych problemów.
Rola kapitału zagranicznego, migracji i struktury sektorowej
Znaczna część wzrostu gospodarczego Kambodży była finansowana przez inwestycje zagraniczne. Część zysków wypracowanych na terytorium kraju może być przekazywana zagranicznym właścicielom. PKB nie zawsze odzwierciedla więc dochód pozostający do dyspozycji mieszkańców. Do oceny tego zjawiska przydatny jest dochód narodowy brutto.
Znaczenie ma również migracja zarobkowa. Dochody Kambodżan pracujących za granicą nie są bezpośrednio ujmowane w krajowym PKB, ale przekazy pieniężne zwiększają możliwości konsumpcyjne gospodarstw domowych. Jednocześnie część dochodów generowanych przez zagraniczne przedsiębiorstwa działające w Kambodży może odpływać za granicę.
Utrzymanie wysokiego wzrostu będzie wymagało stopniowego przechodzenia od sektorów pracochłonnych do działalności o większej wartości dodanej. Kluczowe znaczenie będą miały rozwój kapitału ludzkiego, poprawa jakości edukacji, cyfryzacja, wzrost produktywności oraz wzmocnienie krajowych instytucji.