Analiza przedstawia zmiany produktu krajowego brutto (PKB) oraz PKB per capita Palestyny w latach 2019–2025. W statystykach międzynarodowych obszar ten najczęściej występuje jako „Zachodni Brzeg i Strefa Gazy” lub „Państwo Palestyna”. Wykorzystane dane pochodzą z Palestyńskiego Centralnego Biura Statystycznego (PCBS), Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), Banku Światowego oraz Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD).
Dane pokazują wyjątkowo niestabilną ścieżkę rozwoju: głęboką recesję wywołaną pandemią COVID-19 w 2020 r., częściowe odbicie w latach 2021–2022 oraz dramatyczne załamanie aktywności gospodarczej w 2024 r., szczególnie w Strefie Gazy. Odczyty za 2025 r. wskazują na poprawę względem bardzo niskiej bazy, ale nie oznaczają powrotu do warunków sprzed konfliktu.
PKB per capita, wyrażony w bieżących dolarach amerykańskich, pozostawał niski i podatny na gwałtowne szoki. Średnia dla całej Palestyny maskuje przy tym ogromne różnice między Zachodnim Brzegiem a Strefą Gazy. Przeliczenie według parytetu siły nabywczej (PPP) może częściowo zmniejszać dystans wobec gospodarek o wyższym poziomie cen, ale nie zmienia obrazu kraju dotkniętego niestabilnością, ubóstwem i głębokimi nierównościami regionalnymi.
PKB pozostaje podstawową miarą aktywności gospodarczej, lecz nie jest wystarczającym wskaźnikiem dobrobytu. Nie uwzględnia pełnych społecznych i środowiskowych kosztów konfliktu, nierówności, jakości życia, bezpieczeństwa ani trwałości rozwoju. W przypadku Palestyny ograniczenia te mają zasadnicze znaczenie.
Wprowadzenie i zakres analizy
Analiza PKB Palestyny wymaga szczególnej ostrożności metodologicznej. Gospodarka Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy od dekad funkcjonuje w warunkach okupacji, fragmentacji terytorialnej, ograniczonego przepływu osób, towarów i kapitału oraz powtarzających się epizodów przemocy na dużą skalę. Czynniki te wywołują silne wahania produkcji, inwestycji i konsumpcji, a także zwiększają niepewność dotyczącą trwałości ożywienia gospodarczego.
Poszczególne instytucje stosują odmienne definicje terytorium, metody wyceny, kursy przeliczeniowe i techniki szacowania. Ich szeregi nie zawsze są więc w pełni porównywalne. Zamiast tworzyć sztucznie ujednoliconą serię, należy analizować każdy zestaw danych oddzielnie, z uwzględnieniem jego metodologii.
Okres 2019–2025 obejmuje ostatni pełny rok przed pandemią, recesję wywołaną COVID-19, postpandemiczne odbicie, załamanie związane z konfliktem oraz pierwsze odczyty wskazujące na częściową poprawę po spadku z 2024 r. Pozwala to prześledzić pełną sekwencję następujących po sobie szoków.
W analizie należy rozróżnić trzy podstawowe miary:
- nominalny PKB – przedstawia wartość produkcji w cenach bieżących;
- realny PKB – eliminuje wpływ zmian cen i pokazuje zmianę wolumenu produkcji;
- PKB według PPP – uwzględnia również różnice w poziomach cen między gospodarkami.
Źródła danych i metodologia statystyczna
Palestyńskie Centralne Biuro Statystyczne jako źródło krajowe
Palestyńskie Centralne Biuro Statystyczne odpowiada za przygotowywanie rachunków narodowych, statystyk cenowych, danych społecznych oraz wskaźników rozwoju. PCBS prowadzi rachunki narodowe zgodnie ze standardami Systemu Rachunków Narodowych, dostosowanymi do dostępności informacji w warunkach ograniczonej kontroli nad granicami i przepływami gospodarczymi.
PCBS publikuje roczne i kwartalne dane dla Palestyny jako całości oraz w podziale na Zachodni Brzeg, Strefę Gazy i obszar J1 w Jerozolimie. Zestawienia obejmują wartości w cenach bieżących i stałych, PKB według podejścia produkcyjnego i wydatkowego, a także dochód narodowy brutto (GNI), dochód narodowy brutto do dyspozycji (GNDI), konsumpcję finalną i oszczędności.
PKB jest definiowany jako łączna wartość dodana wszystkich rodzajów działalności gospodarczej wytwarzających towary i usługi przeznaczone do finalnego wykorzystania w określonym okresie. Klasyczny rachunek PKB nie uwzględnia jednak pełnej amortyzacji kapitału trwałego ani degradacji zasobów naturalnych.
Według PCBS PKB Palestyny wyniósł w 2023 r. 15 483,0, a w 2024 r. spadł do 11 944,0. W tym samym czasie PKB per capita obniżył się z 2 999,8 do 2 274,4. Dane te są szczególnie istotne przy ocenie skutków konfliktu i zniszczeń infrastruktury w Strefie Gazy.
PCBS publikuje również indeks cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI), który pomaga ocenić inflację i realną wartość dochodów. Dla całej Palestyny CPI wzrósł ze 112,12 w 2023 r. do 172,29 w 2024 r., a następnie do 190,45 w 2025 r. W Strefie Gazy wzrost był znacznie gwałtowniejszy: ze 114,20 w 2023 r. do 385,97 w 2024 r. i 470,62 w 2025 r. Tak duża zmiana poziomu cen ma kluczowe znaczenie dla interpretacji nominalnego PKB i PKB per capita.
Międzynarodowe źródła danych – MFW, Bank Światowy i UNCTAD
Międzynarodowy Fundusz Walutowy publikuje dla Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy zestawienia najważniejszych wskaźników gospodarczych, w tym realnego PKB w cenach rynkowych z 2015 r., nominalnego PKB w milionach dolarów amerykańskich oraz PKB per capita.
Według MFW nominalny PKB wyniósł 17 134 mln USD w 2019 r., 15 532 mln USD w 2020 r., 18 109 mln USD w 2021 r. oraz 19 530 mln USD w 2022 r. PKB per capita osiągnął odpowiednio 3 443, 3 045, 3 464 i 3 647 USD. Realny PKB wzrósł o 1,4% w 2019 r., spadł o 11,3% w 2020 r., a następnie zwiększył się o 7,0% w 2021 r. i około 4,0% w 2022 r.
Bank Światowy udostępnia dane o PKB w bieżących i stałych dolarach, PKB per capita oraz PKB per capita według parytetu siły nabywczej. Dla 2025 r. podaje nominalny PKB na poziomie 17,17 mld USD oraz PKB per capita wynoszący 3 171,1 USD.
UNCTAD publikuje dane dla Państwa Palestyna, obejmujące m.in. nominalny PKB, dynamikę wzrostu, ceny i handel międzynarodowy. Dla 2024 r. wskazuje PKB w wysokości 19 949 mln USD oraz spadek gospodarczy o 25%. Poziom PKB różni się od danych PCBS, lecz oba źródła potwierdzają bardzo głębokie załamanie aktywności gospodarczej.
Definicje i rozróżnienia – nominalny PKB, realny PKB i PKB według PPP
Nominalny PKB to suma wartości dodanej wyrażona w cenach obowiązujących w danym roku. W porównaniach międzynarodowych jest często przeliczany na dolary amerykańskie według średniego kursu walutowego. Ułatwia to porównywanie skali gospodarek, ale sprawia, że wynik zależy zarówno od zmian cen, jak i kursów walutowych.
Realny PKB przedstawia wartość produkcji po wyeliminowaniu wpływu zmian cen. Zależność tę można zapisać w uproszczonej postaci:
PKB realny w okresie t = PKB nominalny w okresie t / deflator cen w okresie t
MFW i PCBS stosują w części zestawień rok 2015 jako rok bazowy. Dzięki temu zmiany realnego PKB mają odzwierciedlać przede wszystkim zmianę wolumenu produkcji, a nie wzrost lub spadek cen.
PKB według parytetu siły nabywczej koryguje różnice kursowe i cenowe między gospodarkami. Międzynarodowy dolar ma reprezentować zbliżoną siłę nabywczą w różnych państwach i terytoriach. Bank Światowy publikuje dla Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy serię PKB per capita według PPP w stałych dolarach międzynarodowych z 2021 r.
Wartości PPP są przydatne przy porównywaniu materialnego poziomu życia, ale nadal nie pokazują rozkładu dochodów, bezpieczeństwa, jakości usług publicznych ani kosztów konfliktu.
Zakres czasowy i porównywalność serii
Wartości nominalnego PKB i PKB per capita dla lat 2019–2022 pochodzą z MFW, dane dla lat 2023–2024 z PCBS, natomiast odczyty za 2025 r. z Banku Światowego. Nie tworzą one jednej, w pełni jednorodnej serii statystycznej. Każdy wynik powinien być interpretowany z uwzględnieniem źródła, zakresu terytorialnego, jednostki oraz daty aktualizacji.
Niektóre wartości MFW są oznaczone jako szacunki i mogą podlegać rewizjom. Dane PCBS dotyczące okresu konfliktu również mogą być aktualizowane wraz z napływem nowych informacji. Odczyty Banku Światowego za 2025 r. należy traktować jako wstępne.
Nominalny PKB Palestyny w latach 2019–2025
Tabela 1 – PKB nominalny i PKB per capita w latach 2019–2022 według MFW
Dane MFW pokazują skalę recesji pandemicznej oraz późniejszego odbicia:
| Rok | PKB nominalny, mln USD | PKB per capita, USD | Wzrost realnego PKB, % | Źródło |
|---|---|---|---|---|
| 2019 | 17 134 | 3 443 | 1,4 | MFW |
| 2020 | 15 532 | 3 045 | −11,3 | MFW |
| 2021 | 18 109 | 3 464 | 7,0 | MFW |
| 2022 | 19 530 | 3 647 | 4,0, szacunek | MFW |
W 2019 r. nominalny PKB Palestyny wyniósł 17 134 mln USD, a PKB per capita 3 443 USD. Realny wzrost na poziomie 1,4% był niewielki i odzwierciedlał utrzymujące się ograniczenia strukturalne, w tym bariery w handlu, mobilności i inwestycjach.
W 2020 r. nominalny PKB spadł do 15 532 mln USD, czyli o około 9,4% względem poprzedniego roku. Realna kontrakcja wyniosła 11,3%, a PKB per capita obniżył się do 3 045 USD. Głównymi przyczynami były pandemia COVID-19, ograniczenia działalności przedsiębiorstw, zakłócenia w handlu i usługach oraz utrudniony dostęp palestyńskich pracowników do rynku pracy w Izraelu.
W 2021 r. nominalny PKB wzrósł do 18 109 mln USD, a PKB per capita do 3 464 USD. Realny wzrost o 7,0% wynikał przede wszystkim z odbicia po wcześniejszej recesji. Sprzyjały mu znoszenie części restrykcji, poprawa mobilności oraz powrót części pracowników na izraelski rynek pracy.
W 2022 r. nominalny PKB osiągnął 19 530 mln USD, a PKB per capita 3 647 USD. Realny wzrost wyniósł około 4,0%. Choć wartości nominalne przekroczyły poziomy z 2019 r., gospodarka nadal zmagała się z wysokim bezrobociem, problemami fiskalnymi i zależnością od zewnętrznych przepływów finansowych.
Tabela 2 – PKB i PKB per capita w latach 2023–2024 według PCBS
Dane PCBS pokazują skalę załamania gospodarczego po eskalacji konfliktu:
| Rok | PKB nominalny, jednostki serii PCBS | PKB per capita, jednostki serii PCBS | Źródło |
|---|---|---|---|
| 2023 | 15 483,0 | 2 999,8 | PCBS |
| 2024 | 11 944,0 | 2 274,4 | PCBS |
Według PCBS PKB spadł między 2023 a 2024 r. o około 22,9%, natomiast PKB per capita zmniejszył się z 2 999,8 do 2 274,4. Oznacza to utratę niemal jednej czwartej przeciętnej wartości produkcji przypadającej na mieszkańca.
Bezpośrednie porównanie poziomu z 2023 r. z wartością MFW za 2022 r. jest obarczone ryzykiem, ponieważ źródła mogą stosować odmienne jednostki, kursy przeliczeniowe i zakresy ujęcia. Znacznie bardziej wiarygodny jest wniosek dotyczący kierunku zmian: dane PCBS i UNCTAD zgodnie wskazują na bardzo głęboką recesję w 2024 r.
Bank Światowy szacuje, że realny PKB Strefy Gazy spadł w 2024 r. o około 83%. Załamanie wynikało z rozległych zniszczeń infrastruktury, utraty zdolności produkcyjnych, ograniczenia handlu i mobilności oraz niedostępności podstawowych zasobów.
Kryzysowi gospodarczemu towarzyszyła eksplozja cen. CPI w Strefie Gazy wzrósł ze 114,20 w 2023 r. do 385,97 w 2024 r., czyli o około 238%. W takich warunkach spadek nominalnego PKB nie pokazuje całej skali pogorszenia sytuacji, ponieważ realna siła nabywcza mieszkańców zmniejszyła się jeszcze bardziej.
Tabela 3 – PKB i PKB per capita w 2025 r. według Banku Światowego
Wstępne dane Banku Światowego za 2025 r. przedstawiają się następująco:
| Rok | PKB nominalny, mld USD | PKB per capita, USD | Źródło |
|---|---|---|---|
| 2025 | 17,17 | 3 171,1 | Bank Światowy |
Wartość 17,17 mld USD wskazuje na nominalne odbicie, ale porównanie z poziomem PCBS za 2024 r. wymaga ostrożności ze względu na różnice metodologiczne. Bank Światowy ocenia, że gospodarka Zachodniego Brzegu wzrosła realnie o około 3%, m.in. dzięki częściowemu ożywieniu konsumpcji oraz ograniczonemu przywróceniu dostępu palestyńskich pracowników do izraelskiego rynku pracy.
Realny PKB Strefy Gazy miał wzrosnąć o ponad 30%, ale nastąpiło to po wcześniejszej kontrakcji o około 83%. Tak wysoka dynamika jest przede wszystkim efektem bardzo niskiej bazy i nie oznacza odbudowy gospodarki do poziomu sprzed konfliktu.
PKB per capita wynoszący 3 171,1 USD pozostawał poniżej poziomu z 2022 r., kiedy według MFW osiągnął 3 647 USD. W całym okresie 2019–2025 nie można więc mówić o trwałym wzroście wartości produkcji przypadającej na mieszkańca.
Rozbieżności między źródłami i problem porównywalności
MFW, PCBS, Bank Światowy i UNCTAD nie zawsze podają identyczne wartości dla tych samych lat. Różnice mogą wynikać z dat aktualizacji, rewizji rachunków narodowych, zakresu terytorialnego, sposobu ujmowania gospodarki nieformalnej oraz metod przeliczania wartości na dolary.
Szczególnie duża rozbieżność dotyczy 2024 r. PCBS podaje wartość 11 944,0 w swojej serii, natomiast UNCTAD wskazuje 19 949 mln USD. Jednocześnie oba źródła pokazują spadek rzędu jednej czwartej. Większa zgodność dotyczy zatem kierunku i dynamiki zmian niż bezwzględnego poziomu PKB.
Danych z różnych instytucji nie należy bezpośrednio łączyć w jedną serię bez odpowiednich korekt metodologicznych. Najbezpieczniejszym podejściem jest analizowanie trendów wewnątrz poszczególnych zestawów oraz wyraźne wskazywanie źródła każdej wartości.
Realny PKB, wzrost gospodarczy i PKB per capita
Dynamika realnego PKB w latach 2019–2022
Realny PKB jest podstawową miarą zmian wolumenu produkcji, ponieważ eliminuje wpływ inflacji. Według MFW jego dynamika w latach 2019–2022 wynosiła kolejno 1,4%, −11,3%, 7,0% i około 4,0%.
Wzrost o 1,4% w 2019 r. był niewielki i odzwierciedlał utrzymujące się ograniczenia. Bariery w przepływie towarów, niestabilność polityczna i trudności inwestycyjne uniemożliwiały osiągnięcie dynamiki charakterystycznej dla szybko rozwijających się gospodarek.
Recesja o 11,3% w 2020 r. należała do najgłębszych spadków w analizowanym okresie. Pandemia ograniczyła mobilność, handel i działalność usługową, a jej skutki zostały wzmocnione przez zależność od rynku pracy w Izraelu, ograniczoną autonomię fiskalną oraz brak niezależnej polityki pieniężnej.
Wzrost o 7,0% w 2021 r. był przede wszystkim odbiciem po recesji. Przywrócenie części aktywności gospodarczej, wzrost konsumpcji oraz poprawa przepływów handlowych pozwoliły odzyskać część strat, ale nie stworzyły trwałych podstaw szybkiego rozwoju.
W 2022 r. realny wzrost zwolnił do około 4,0%. Wynik pozostawał dodatni, lecz nie wystarczał do szybkiego ograniczania ubóstwa i bezrobocia. Problemy fiskalne, zależność od transferów podatkowych oraz niepewność polityczna nadal hamowały inwestycje.
Inflacja i deflator PKB w kontekście realnego wzrostu
CPI dla całej Palestyny wynosił 100,83 w 2020 r., 102,08 w 2021 r. i 105,90 w 2022 r. Odpowiadało to zmianom cen na poziomie odpowiednio −0,73%, 1,24% i 3,74%. W pierwszej fazie pandemii presja inflacyjna była więc niewielka, a spadek PKB wynikał głównie z ograniczenia produkcji.
Sytuacja zmieniła się w latach 2023–2024. CPI dla całej Palestyny wzrósł ze 112,12 do 172,29, czyli o 53,67%. W Strefie Gazy wzrost ze 114,20 do 385,97 oznaczał zwyżkę o około 238%. Na Zachodnim Brzegu zmiana była znacznie mniejsza: ze 111,20 do 113,96.
W 2025 r. CPI dla całej Palestyny wzrósł do 190,45, a w Strefie Gazy do 470,62. Choć tempo wzrostu cen w Gazie osłabło względem 2024 r., ich poziom pozostał ekstremalnie wysoki. Nominalne odbicie PKB nie było więc równoznaczne z porównywalną poprawą realnej siły nabywczej mieszkańców.
PKB per capita w latach 2019–2025 – zestawienie źródeł
PKB per capita jest obliczany jako iloraz PKB i liczby ludności:
PKB per capita w okresie t = PKB w okresie t / liczba ludności w okresie t
Zestawienie wartości dla analizowanego okresu wygląda następująco:
| Rok | PKB per capita, USD lub jednostki PCBS | Źródło |
|---|---|---|
| 2019 | 3 443 | MFW |
| 2020 | 3 045 | MFW |
| 2021 | 3 464 | MFW |
| 2022 | 3 647 | MFW |
| 2023 | 2 999,8 | PCBS |
| 2024 | 2 274,4 | PCBS |
| 2025 | 3 171,1 | Bank Światowy |
Zestawienie wskazuje na stagnację PKB per capita w dłuższej perspektywie, połączoną z bardzo silnymi wahaniami krótkookresowymi. Po spadku z 3 443 USD w 2019 r. do 3 045 USD w 2020 r. nastąpiło odbicie do 3 647 USD w 2022 r. W kolejnych dwóch latach sytuacja ponownie się pogorszyła, a wartość z 2024 r. spadła do 2 274,4.
Odczyt za 2025 r. wskazuje na częściowe odrobienie strat, ale nadal pozostaje poniżej poziomu z 2022 r. Cały okres można opisać jako sekwencję kryzysu, odbicia, kolejnego kryzysu i częściowej poprawy, bez trwałego wzrostu PKB per capita.
Kontekst PPP dla PKB per capita – bieżące dolary a dolary międzynarodowe
Bank Światowy publikuje PKB per capita według parytetu siły nabywczej w stałych dolarach międzynarodowych z 2021 r. W gospodarkach, w których lokalny poziom cen jest niższy niż w krajach wysoko rozwiniętych, wartości te są zazwyczaj wyższe od danych wyrażonych w bieżących dolarach amerykańskich.
PPP pozwala lepiej porównać ilość dóbr i usług, jaką można nabyć za dochód osiągany w różnych gospodarkach. Nie eliminuje jednak wszystkich ograniczeń PKB. Nie uwzględnia nierówności dochodowych, bezpieczeństwa, jakości usług publicznych, stanu środowiska ani wolności politycznej.
Nierówności regionalne PKB per capita – Zachodni Brzeg i Strefa Gazy
Średnia dla całej Palestyny maskuje głębokie różnice regionalne. Według Banku Światowego w 2021 r. PKB per capita w Strefie Gazy wynosił około 1 440 USD, czyli mniej więcej jedną czwartą poziomu Zachodniego Brzegu, gdzie przekraczał 5 300 USD.
Różnica ta wynika z odmiennych warunków prowadzenia działalności gospodarczej, dostępu do rynku pracy, infrastruktury oraz możliwości handlu. Wieloletnia blokada, powtarzające się zniszczenia i ograniczony przepływ osób oraz towarów szczególnie silnie osłabiają gospodarkę Strefy Gazy.
MFW wskazywał, że w 2017 r. udział osób żyjących poniżej linii ubóstwa wynosił około 14% na Zachodnim Brzegu i 53% w Strefie Gazy. Załamanie realnego PKB Gazy w 2024 r. oraz gwałtowny wzrost cen dodatkowo pogłębiły tę nierówność.
PKB per capita dla całej Palestyny nie może być interpretowany jako dochód typowego mieszkańca. Średnia arytmetyczna nie pokazuje ani różnic między regionami, ani nierówności wewnątrz poszczególnych społeczności.
Czynniki kształtujące zmiany PKB i PKB per capita
Ograniczenia strukturalne – blokada, fragmentacja terytorialna i kontrola granic
Do najważniejszych barier rozwoju gospodarki palestyńskiej należą:
- ograniczenia handlu i przepływu osób – zwiększają koszty transakcji, wydłużają czas dostaw i utrudniają dostęp do rynków;
- fragmentacja terytorialna – ogranicza integrację rynku wewnętrznego, specjalizację i swobodny przepływ pracowników;
- utrudniony dostęp do ziemi i zasobów – osłabia możliwości rozwoju rolnictwa, przemysłu i budownictwa;
- ograniczona autonomia fiskalna i monetarna – zwiększa zależność od transferów podatkowych, pomocy zagranicznej i decyzji zewnętrznych.
Blokada Strefy Gazy szczególnie silnie ogranicza produkcję i inwestycje. Restrykcje w eksporcie, imporcie materiałów budowlanych oraz przemieszczaniu się sprawiają, że przedsiębiorstwa nie mogą działać i rozwijać się w stabilny sposób. Powtarzające się zniszczenia sieci energetycznych, wodociągowych, dróg i budynków dodatkowo obniżają zdolności produkcyjne.
Brak własnej waluty ogranicza możliwość prowadzenia niezależnej polityki pieniężnej. Z kolei zależność od transferów podatkowych przekazywanych przez Izrael oraz pomocy zagranicznej zwiększa podatność finansów publicznych na decyzje polityczne i warunki zewnętrzne.
Szok pandemii COVID-19 w 2020 r. i jego konsekwencje
Pandemia COVID-19 nałożyła się na istniejące bariery strukturalne i doprowadziła do spadku realnego PKB o 11,3%. Ograniczenia mobilności, zamknięcia szkół i przedsiębiorstw oraz zakłócenia w handlu i turystyce gwałtownie zmniejszyły aktywność gospodarczą.
Istotnym czynnikiem był również spadek liczby Palestyńczyków pracujących w Izraelu. Uzyskiwane tam wynagrodzenia stanowią ważne źródło dochodów gospodarstw domowych, dlatego ograniczenie dostępu do rynku pracy osłabiło także konsumpcję wewnętrzną.
Ujemna inflacja w 2020 r. wskazuje, że recesja wynikała przede wszystkim ze spadku wolumenu produkcji, a nie ze wzrostu cen. Bezrobocie i utrata dochodów szczególnie silnie dotknęły osoby młode oraz mieszkańców Strefy Gazy.
Szok konfliktu w latach 2023–2024 – spadek PKB i eksplozja inflacji
Eskalacja konfliktu doprowadziła do bezprecedensowego załamania gospodarki Strefy Gazy. Zniszczenia infrastruktury, budynków mieszkalnych i komercyjnych, sieci energetycznych, systemów wodociągowych oraz transportu sparaliżowały działalność wielu sektorów.
Według PCBS PKB całej Palestyny spadł z 15 483,0 w 2023 r. do 11 944,0 w 2024 r., a PKB per capita z 2 999,8 do 2 274,4. UNCTAD wskazuje na spadek PKB o 25%, natomiast Bank Światowy szacuje kontrakcję realnego PKB Strefy Gazy na około 83%.
Jednocześnie gwałtownie wzrosły ceny podstawowych produktów. CPI zwiększył się w 2024 r. o 53,67% dla całej Palestyny i o około 238% dla Strefy Gazy. Mieszkańcy doświadczyli więc równocześnie spadku dochodów, utraty miejsc pracy oraz gwałtownego wzrostu kosztów żywności, wody, energii i artykułów higienicznych.
Odbicie realnego PKB Gazy w 2025 r. nie oznaczało odbudowy dobrobytu. Po spadku o 83% nawet wysoka dynamika procentowa może odpowiadać stosunkowo niewielkiemu wzrostowi produkcji w ujęciu bezwzględnym.
Rola transferów zagranicznych, GNI i GNDI
Dochód narodowy brutto obejmuje PKB powiększony o saldo dochodów z pracy i własności otrzymywanych z zagranicy. Dochód narodowy brutto do dyspozycji uwzględnia dodatkowo transfery bieżące, takie jak pomoc rozwojowa i przekazy pieniężne.
W danych PCBS za 2023 r. GNI wyniósł 18 032,0, a GNDI 19 594,2, podczas gdy PKB osiągnął 15 483,0. Różnice pokazują znaczenie pracy Palestyńczyków za granicą, przekazów pieniężnych i pomocy międzynarodowej.
Zewnętrzne przepływy mogą łagodzić spadek dochodów, ale nie zastępują krajowych zdolności produkcyjnych. Pomoc zależy od decyzji donatorów, a możliwość pracy w Izraelu od sytuacji politycznej i bezpieczeństwa. Źródła te nie zapewniają więc stabilnej podstawy długoterminowego rozwoju.
Struktura sektorowa jako przyczyna zmian PKB
Gospodarka Palestyny jest zdominowana przez usługi, w tym administrację publiczną, handel, edukację, ochronę zdrowia i usługi finansowe. Przemysł i budownictwo odgrywają mniejszą rolę ze względu na bariery inwestycyjne oraz ograniczony dostęp do surowców. Rolnictwo pozostaje ważne dla obszarów wiejskich, lecz jego rozwój ogranicza dostęp do ziemi i wody.
Podczas pandemii szczególnie ucierpiały usługi, co przyczyniło się do recesji w 2020 r. Po zniesieniu części restrykcji ten sam sektor odegrał główną rolę w odbiciu w latach 2021–2022.
W 2024 r. zniszczenia zakładów pracy i infrastruktury w Strefie Gazy doprowadziły do załamania produkcji przemysłowej, handlu i usług. Budownictwo, które mogłoby wspierać odbudowę, było ograniczane przez brak materiałów, finansowania i bezpieczeństwa. Na Zachodnim Brzegu napięcia i ograniczenia mobilności hamowały przede wszystkim handel oraz usługi.
Ograniczenia PKB jako miary dobrobytu i podejście „Beyond GDP”
Teoretyczne ograniczenia PKB
PKB jest powszechnie stosowaną miarą aktywności gospodarczej, ale nie mierzy bezpośrednio dobrobytu. Obejmuje rynkową wartość produkcji, lecz nie pokazuje pełnych kosztów społecznych i środowiskowych, takich jak zanieczyszczenia, degradacja zasobów, stres, przestępczość czy skutki konfliktów.
PKB nie informuje również o rozkładzie dochodów. Może rosnąć nawet wtedy, gdy poprawa dotyczy niewielkiej części społeczeństwa, a warunki życia większości mieszkańców pozostają bez zmian lub się pogarszają. Nie obejmuje też nieodpłatnej pracy domowej, opieki nad dziećmi i osobami starszymi ani wolontariatu.
Najważniejsze ograniczenie tej miary można ująć następująco:
Choć PKB jest powszechnie używany jako wskaźnik dobrobytu, w rzeczywistości mierzy wyniki gospodarcze, czyli produkcję wyrażoną w pieniądzu. Nie uwzględnia kosztów społecznych i środowiskowych ani nierówności społecznych i terytorialnych.
Wydatki ponoszone po katastrofach lub zniszczeniach mogą zwiększać PKB, mimo że służą jedynie odtworzeniu utraconego majątku. Wzrost produkcji związany z odbudową nie oznacza automatycznie wzrostu dobrobytu ponad wcześniejszy poziom.
Zastosowanie koncepcji „Beyond GDP” do Palestyny
W przypadku Palestyny ograniczenia PKB są szczególnie widoczne. Wskaźnik ten nie obejmuje śmierci i traum ludności, utraty domów, zakłóceń edukacji, długoterminowych konsekwencji zdrowotnych ani pogorszenia poczucia bezpieczeństwa. Nie pokazuje również pełnej wartości zniszczonej infrastruktury i utraconych możliwości rozwojowych.
PKB nie odzwierciedla ogromnych nierówności między Zachodnim Brzegiem a Strefą Gazy. Wzrost całkowitego PKB może wynikać z poprawy w jednym regionie, podczas gdy sytuacja w drugim nadal się pogarsza.
Wskaźnik ten nie pokazuje także jakości i dostępności edukacji, ochrony zdrowia, transportu, energii czy bezpiecznej wody. Przerwy w świadczeniu podstawowych usług mogą radykalnie obniżać jakość życia, nawet jeśli nie są odpowiednio widoczne w rachunkach narodowych.
PKB nie mierzy również wolności politycznej, stabilności instytucji ani swobody poruszania się. W warunkach okupacji i konfliktu elementy te bezpośrednio wpływają na dobrobyt mieszkańców. Analiza PKB powinna być zatem uzupełniana wskaźnikami społecznymi, środowiskowymi, humanitarnymi i instytucjonalnymi.
Alternatywne wskaźniki i ich znaczenie
Podejście „Beyond GDP” wykorzystuje zestaw miar, które pozwalają szerzej ocenić jakość życia i trwałość rozwoju:
- wskaźniki społeczne – indeks rozwoju społecznego, oczekiwana długość życia, śmiertelność dzieci i poziom edukacji;
- wskaźniki ekonomiczne – ubóstwo wielowymiarowe, współczynnik Giniego, bezrobocie i bezpieczeństwo żywnościowe;
- wskaźniki usług publicznych – dostęp do ochrony zdrowia, wody, energii, transportu i ciągłości edukacji;
- wskaźniki humanitarne – skala przesiedleń, zniszczeń mieszkaniowych, niedożywienia i ograniczeń dostępu do pomocy;
- wskaźniki środowiskowe i instytucjonalne – stan zasobów naturalnych, jakość środowiska, bezpieczeństwo oraz stabilność instytucji.
W przypadku Palestyny szczególne znaczenie mają dane dotyczące ubóstwa, bezpieczeństwa żywnościowego, bezrobocia młodzieży, zdrowia, dostępu do wody i energii oraz ciągłości edukacji. Pozwalają one znacznie lepiej ocenić warunki życia niż sam PKB per capita.
Integracja PKB ze wskaźnikami „Beyond GDP” w polityce publicznej
PKB powinien być jednym z wielu narzędzi oceny sytuacji, a nie synonimem dobrobytu. Cele polityki publicznej muszą obejmować nie tylko wzrost produkcji, lecz także ograniczanie ubóstwa, poprawę zdrowia i edukacji, odbudowę infrastruktury, bezpieczeństwo oraz spójność społeczną.
Wielowymiarowe podejście ma szczególne znaczenie dla władz, organizacji międzynarodowych i donatorów. Połączenie danych o PKB z informacjami o ubóstwie, bezrobociu, zdrowiu i dostępie do usług pozwala lepiej kierować pomoc do obszarów o największych potrzebach, przede wszystkim do Strefy Gazy.