Gospodarka Palestyny – rozumianej jako Zachodni Brzeg, w tym Jerozolima Wschodnia, oraz Strefa Gazy – jest niewielka, silnie zintegrowana z otoczeniem regionalnym i głęboko zależna od uwarunkowań politycznych. Jej rozwój ograniczają okupacja, blokada oraz długotrwałe bariery w przepływie ludzi, towarów i kapitału.
Dane Palestyńskiego Centralnego Biura Statystycznego (PCBS), Banku Światowego i Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD) pokazują, że jest to gospodarka usługowo-konsumpcyjna, ze słabo rozwiniętymi sektorami produkcyjnymi, chronicznym deficytem handlowym, wysokim bezrobociem oraz rosnącą zależnością od dochodów transferowych. Obejmują one zarówno wynagrodzenia Palestyńczyków pracujących w Izraelu, jak i pomoc międzynarodową.
Palestyna dysponuje jednocześnie znacznym kapitałem ludzkim, tradycją przedsiębiorczości w handlu, budownictwie i usługach oraz lokalnymi specjalizacjami, takimi jak przemysł kamieniarski w Hebronie czy wysokowartościowe rolnictwo w wybranych dolinach Zachodniego Brzegu. W bardziej sprzyjającym otoczeniu instytucjonalnym mogłyby one stać się filarami rozwoju.
Wielu badaczy opisuje jednak sytuację Palestyny jako proces „de-rozwoju”, czyli systematycznego osłabiania zdolności gospodarki do akumulacji kapitału, zwiększania produktywności i dywersyfikacji sektorowej mimo okresowych epizodów wzrostu.
Zakres terytorialny, źródła danych i specyfika definicyjna
Terytorium i regionalny podział gospodarki palestyńskiej
Analiza gospodarki Palestyny wymaga precyzyjnego określenia zakresu terytorialnego, ponieważ instytucje statystyczne stosują częściowo odmienne kategorie. PCBS posługuje się podziałem na Palestynę jako całość, Zachodni Brzeg, Jerozolimę – obszar J1 – oraz Strefę Gazy.
W danych zagregowanych, zwłaszcza dotyczących produktu krajowego brutto, rynku pracy i struktury sektorowej, PCBS zazwyczaj publikuje osobne wartości dla Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy, a następnie przedstawia ich sumę dla całej Palestyny.
Bank Światowy i UNCTAD najczęściej używają określeń „Okupowane Terytorium Palestyńskie” albo „Zachodni Brzeg i Gaza”. Jerozolima Wschodnia jest częściowo uwzględniana w danych dotyczących Zachodniego Brzegu. W praktyce gospodarka Palestyny obejmuje więc Zachodni Brzeg – wraz z Jerozolimą Wschodnią w zakresie dostępnych danych – oraz Strefę Gazy.
Różnice metodologiczne są szczególnie istotne w przypadku Jerozolimy Wschodniej, znajdującej się pod izraelską administracją. Część prowadzonej tam działalności gospodarczej trafia do statystyk izraelskich, a nie palestyńskich. PCBS oblicza jednak dla Jerozolimy – obszaru J1 – między innymi osobny indeks cen konsumpcyjnych.
W 2025 roku CPI dla Jerozolimy – obszaru J1 – wyniósł 119,71 pkt przy bazie 2019 = 100, co oznacza wzrost o 1,64% w porównaniu z 2024 rokiem. Dla całej Palestyny indeks osiągnął 190,45 pkt i wzrósł o 10,54% rok do roku. Różnice te odzwierciedlają między innymi odmienny reżim regulacyjny oraz nierówny dostęp do towarów.
Istotne znaczenie ma również regionalne rozmieszczenie ludności. Według zrewidowanych szacunków PCBS, opartych na spisie z 2017 roku, liczba mieszkańców Zachodniego Brzegu wzrosła z 2 856 691 osób w 2017 roku do 3 256 906 osób w 2023 roku i 3 325 905 osób w 2024 roku.
Szybki wzrost populacji zwiększa zapotrzebowanie na miejsca pracy, dochody, mieszkania i usługi publiczne, podczas gdy możliwości terytorialne i zasobowe pozostają ograniczone. Według UNCTAD w latach 2007–2022 ludność Gazy wzrosła o około 61%, mimo niemal całkowitej stagnacji realnego PKB.
Główne źródła danych
Analizy gospodarki palestyńskiej opierają się przede wszystkim na trzech źródłach:
- Palestyńskie Centralne Biuro Statystyczne – prowadzi badania siły roboczej, rachunki narodowe oraz statystyki cen, przemysłu, handlu i demografii;
- Bank Światowy – przygotowuje przeglądy makroekonomiczne, analizuje finanse publiczne, system bankowy, skalę zniszczeń oraz potrzeby odbudowy;
- UNCTAD – ocenia długoterminowe skutki okupacji, blokady Gazy, ograniczeń handlowych i spadku pomocy rozwojowej.
PCBS publikuje zarówno szczegółowe bazy danych, jak i przekrojowe opracowania, w tym analizy wyników gospodarki palestyńskiej. Dane tej instytucji są wykorzystywane przez organizacje międzynarodowe i stanowią podstawowy punkt odniesienia dla badań dotyczących Palestyny.
Bank Światowy uzupełnia dane PCBS własnymi szacunkami, między innymi dotyczącymi finansów publicznych, roli zatrudnienia Palestyńczyków w Izraelu, zniszczeń infrastruktury oraz kosztów odbudowy po kolejnych konfliktach.
UNCTAD, działając na podstawie mandatu Zgromadzenia Ogólnego ONZ, łączy analizę statystyczną z oceną uwarunkowań prawnych, instytucjonalnych i geopolitycznych. Instytucja ta szeroko opisuje proces de-rozwoju oraz ekonomiczne koszty okupacji.
Definicje i standardy statystyki palestyńskiej
Metodologia PCBS ma duże znaczenie dla interpretacji wskaźników. Przykładem jest definicja bezrobocia stosowana w badaniu siły roboczej. Zgodnie ze standardami Międzynarodowej Organizacji Pracy za bezrobotne uznaje się osoby w wieku co najmniej 15 lat, które w okresie referencyjnym nie pracowały, były gotowe podjąć zatrudnienie i aktywnie poszukiwały pracy w ciągu ostatnich czterech tygodni.
Zniechęceni poszukujący pracy – czyli osoby zdolne i gotowe do pracy, lecz aktualnie jej nieposzukujące – nie są zaliczani do bezrobotnych. Oficjalna stopa bezrobocia może więc nie pokazywać pełnej skali niewykorzystania zasobów pracy, szczególnie podczas długotrwałej blokady lub konfliktu.
Indeksy cen konsumpcyjnych, cen hurtowych, kosztów budownictwa i produkcji przemysłowej opierają się na ustalonych koszykach dóbr i usług. W wielu publikacjach rokiem bazowym dla CPI oraz indeksu produkcji przemysłowej jest 2019.
CPI dla całej Palestyny w 2025 roku wyniósł 190,45 pkt przy bazie 2019 = 100. Oznacza to, że przeciętny poziom cen w koszyku konsumpcyjnym był o około 90% wyższy niż w roku bazowym.
Wzrost cen był skrajnie zróżnicowany regionalnie. W Strefie Gazy CPI osiągnął 470,62 pkt, rosnąc o 21,93% w porównaniu z 2024 rokiem. Tak gwałtowna inflacja wiązała się przede wszystkim z destrukcją podaży, ograniczoną dostępnością towarów i zakłóceniami logistycznymi.
W rachunkach narodowych PCBS stosuje standardy Systemu Rachunków Narodowych, a PKB w cenach stałych oblicza na podstawie roku bazowego 2015. Pozwala to oszacować wartość dodaną między innymi w rolnictwie, przemyśle, budownictwie, handlu, bankowości, administracji publicznej i pozostałych usługach.
W 2024 roku około 65% wartości dodanej pochodziło z usług i innych działalności, natomiast rolnictwo, przemysł i budownictwo odpowiadały łącznie za około 20% gospodarki. Taka struktura zwiększa podatność na szoki zewnętrzne, szczególnie przy wysokiej zależności od importu i ograniczeniach eksportowych.
Tło historyczne – od gospodarki okupowanej do de-rozwoju
Okres przed porozumieniami z Oslo
Zrozumienie współczesnego modelu gospodarczego Palestyny wymaga uwzględnienia okresu poprzedzającego porozumienia z Oslo z lat 1993–1995 oraz Protokół Paryski z 1994 roku. W latach 1967–1993 Zachodni Brzeg i Strefa Gazy funkcjonowały jako terytoria okupowane, bez własnych instytucji makroekonomicznych i z gospodarką podporządkowaną regulacjom izraelskim.
UNCTAD opisuje ten okres jako czas narastającej zależności od rynku izraelskiego oraz ograniczania możliwości budowy samodzielnej bazy produkcyjnej. Głównym kanałem integracji gospodarczej stało się zatrudnienie Palestyńczyków w Izraelu, podczas gdy lokalne rolnictwo i przemysł były stopniowo marginalizowane, szczególnie w Strefie Gazy.
Gospodarka terytoriów okupowanych pełniła funkcję quasi-peryferyjną wobec gospodarki izraelskiej. Dostarczała siłę roboczą i część surowców, natomiast polityka celna, standardy techniczne, decyzje inwestycyjne oraz dostęp do rynków zewnętrznych pozostawały pod kontrolą Izraela. Nie była to integracja równorzędnych partnerów, lecz relacja oparta na wyraźnej asymetrii politycznej i gospodarczej.
Porozumienia z Oslo i Protokół Paryski
Protokół o stosunkach gospodarczych między rządem Izraela a Organizacją Wyzwolenia Palestyny został podpisany 29 kwietnia 1994 roku i dołączony do porozumień z Oslo jako aneks IV. Dokument ustanowił de facto unię celną między Izraelem a Palestyną, określaną jako „wspólna koperta celna”.
Import większości towarów do Palestyny podlega izraelskim stawkom celnym, podatkom akcyzowym i VAT. Dochody z tych danin powinny być następnie przekazywane Autonomii Palestyńskiej zgodnie z zasadą miejsca przeznaczenia.
Najważniejsze rozwiązania przyjęte w Protokole Paryskim obejmowały:
- Wspólny Komitet Ekonomiczny – organ odpowiedzialny za monitorowanie realizacji porozumienia i rozstrzyganie sporów;
- listy importowe A1, A2 i B – kategorie towarów, wobec których Autonomia Palestyńska uzyskała ograniczoną swobodę ustalania ceł i podatków;
- powiązanie stawek podatkowych – izraelskie stawki stanowią zasadniczy punkt odniesienia dla palestyńskiego systemu celnego i podatkowego;
- rozliczenia podatkowe – Izrael pobiera część należnych Palestynie podatków i powinien przekazywać je Autonomii Palestyńskiej.
Protokół przewidywał również, że VAT w Palestynie powinien być o 2 punkty procentowe niższy niż w Izraelu. W praktyce stawki pozostawały zbliżone – przykładowo 15% w Palestynie wobec 17% w Izraelu według zapisów protokołu.
Protokół Paryski uzależnił handel Palestyny z resztą świata od infrastruktury kontrolowanej przez Izrael. Import i eksport odbywają się głównie przez izraelskie porty morskie i lotnicze oraz kontrolowane przez Izrael przejścia graniczne z Jordanią i Egiptem.
Porozumienie miało umożliwić szybkie funkcjonowanie Autonomii Palestyńskiej bez zasadniczej zmiany istniejącego reżimu gospodarczego. W praktyce utrwaliło jednak asymetryczną unię celną, w której Palestyna ma ograniczone możliwości prowadzenia samodzielnej polityki handlowej i przemysłowej.
Według analiz UNCTAD i Banku Światowego system ten sprzyja chronicznemu deficytowi handlowemu, ogranicza inwestycje produkcyjne oraz zwiększa zależność od zagranicznej pomocy i dochodów Palestyńczyków pracujących w Izraelu.
Okres po 2000 roku – intifada, kryzys fiskalny i blokada Gazy
Po drugiej intifadzie z lat 2000–2005 gospodarka Palestyny weszła w okres powtarzających się wstrząsów. Towarzyszyły im budowa izraelskiego muru i bariery separacyjnej na Zachodnim Brzegu, rozszerzanie osiedli izraelskich oraz blokada Strefy Gazy wprowadzona po 2007 roku.
Według UNCTAD w latach 2007–2022 gospodarka Gazy pozostawała w niemal całkowitej stagnacji. Średni wzrost wynosił około 1,1% rocznie, podczas gdy liczba ludności zwiększyła się o ponad 60%.
Realny PKB na mieszkańca Gazy spadł w tym okresie o 37% – z 1 994 USD w 2006 roku do 1 253 USD w 2022 roku. Dane te dobrze ilustrują proces de-rozwoju, w którym wzrost produkcji pozostaje niższy od wzrostu populacji, a poziom życia systematycznie się obniża.
Na Zachodnim Brzegu sytuacja była nieco korzystniejsza, choć nadal silnie zależna od czynników politycznych. Pandemia COVID-19 spowodowała w 2020 roku spadek realnego PKB Palestyny o 11,3%. Następnie gospodarka wzrosła o 7% w 2021 roku i 3,9% w 2022 roku, lecz PKB na mieszkańca w 2022 roku pozostawał o 8,6% niższy niż w 2019 roku.
Na samym Zachodnim Brzegu realny PKB wzrósł w 2022 roku o 3,6%, a PKB na mieszkańca o 0,8%. Mimo odbicia jego poziom nadal był o 7,6% niższy niż w 2019 roku.
Równolegle narastał kryzys fiskalny Autonomii Palestyńskiej. Pomoc budżetowa od zagranicznych darczyńców spadła z około 2 mld USD, czyli 27% PKB, w 2008 roku do 250 mln USD wsparcia budżetowego i 300 mln USD wsparcia rozwojowego w 2022 roku. Łącznie było to mniej niż 3% PKB.
Model finansowania gospodarki przesunął się od pomocy i inwestycji rozwojowych w stronę zarządzania rosnącą luką fiskalną, zadłużeniem i niedoborem środków na podstawowe usługi publiczne.
Eskalacja konfliktu po 2023 roku
Najbardziej dramatycznym punktem zwrotnym była eskalacja konfliktu po 7 października 2023 roku. Doprowadziła ona do intensywnych działań wojskowych w Strefie Gazy oraz zaostrzenia ograniczeń na Zachodnim Brzegu.
Według UNCTAD do końca 2024 roku PKB Palestyny spadł do około 70% poziomu z 2022 roku. PKB na mieszkańca zmniejszył się o 28% względem 2023 roku i o 33% względem 2022 roku, cofając gospodarkę do poziomu z 2003 roku.
Około 22 lata postępu gospodarczego zostały utracone w ciągu mniej więcej 15 miesięcy. Był to najgłębszy spadek od początku prowadzenia przez UNCTAD statystyk dotyczących Palestyny w 1972 roku.
W Strefie Gazy skala załamania była jeszcze większa. Gospodarka skurczyła się do zaledwie 16,7% poziomu z 2023 roku, a PKB na mieszkańca spadł do około 161 USD rocznie. Bank Światowy uznał to za jeden z najbardziej gwałtownych spadków odnotowanych podczas współczesnych kryzysów gospodarczych.
Na Zachodnim Brzegu PKB spadł o około 17%, a bezrobocie wzrosło do około 35%. W Gazie stopa bezrobocia osiągnęła około 80%.
Dane PCBS wskazują na niemal całkowite zniszczenie działalności produkcyjnej w Gazie. Wartość dodana rolnictwa zmniejszyła się ze 173,8 mln USD w 2023 roku do około 16 mln USD w 2024 roku, a przemysłu – ze 159,5 mln USD do około 11,6 mln USD.
Nie jest to jedynie kryzys cykliczny, lecz strukturalne załamanie zdolności produkcyjnych, sieci logistycznych, kapitału ludzkiego i systemu instytucjonalnego. Według wspólnej oceny Banku Światowego, ONZ i Unii Europejskiej odbudowa Gazy wymagałaby około 71,5 mld USD. UNCTAD szacuje potrzeby na około 70 mld USD, czyli ponad sześciokrotność palestyńskiego PKB.
Instytucje gospodarcze, reżim ekonomiczny i finansowanie rozwoju
Najważniejsze instytucje gospodarcze
Za funkcjonowanie polityki gospodarczej odpowiadają przede wszystkim Autonomia Palestyńska, Ministerstwo Finansów, PCBS oraz Palestyńska Władza Monetarna.
Palestyńska Władza Monetarna pełni część funkcji banku centralnego: reguluje sektor bankowy, nadzoruje system płatniczy i koordynuje politykę finansową w warunkach braku własnej waluty. Nie może jednak prowadzić pełnej, niezależnej polityki pieniężnej.
Według Banku Światowego palestyński system bankowy pozostaje względnie stabilny pod względem podstawowych wskaźników finansowych, ale doświadcza narastających problemów płynnościowych. Ograniczają one możliwość finansowania inwestycji prywatnych i obsługi rosnącego długu publicznego.
PCBS monitoruje gospodarkę i dostarcza danych potrzebnych do prowadzenia polityki publicznej. Regularnie publikuje badania siły roboczej, rachunki narodowe oraz statystyki cenowe, przemysłowe, handlowe i demograficzne.
Ministerstwo Finansów odpowiada za budżet, dług publiczny i politykę podatkową. W 2024 roku deficyt budżetowy wzrósł do około 1,3 mld USD, czyli o 147% w porównaniu z 2023 rokiem. Był to najgorszy wynik w historii Autonomii Palestyńskiej.
Dług publiczny zwiększył się o około 11,2%, osiągając 4,2 mld USD. Z tej kwoty 2,88 mld USD stanowił dług krajowy.
Kluczowe znaczenie ma również mechanizm rozliczeń podatkowych z Izraelem. Izrael pobiera VAT, cła i inne podatki od towarów przeznaczonych dla Palestyny, a następnie powinien przekazywać należne środki Autonomii Palestyńskiej.
UNCTAD wskazuje jednak na jednostronne potrącenia z tych dochodów, między innymi z tytułu rachunków za energię elektryczną i odszkodowań. Zmniejsza to przewidywalność wpływów budżetowych i ogranicza możliwość prowadzenia stabilnej polityki fiskalnej.
Reżim walutowy i system bankowy
Palestyna nie ma własnej waluty. W obiegu dominuje szekel izraelski, a w mniejszym stopniu wykorzystywane są dinar jordański i dolar amerykański.
Brak własnej waluty oznacza zależność od polityki pieniężnej Banku Izraela oraz banków centralnych państw emitujących pozostałe używane waluty. Autonomia Palestyńska nie może samodzielnie ustalać stóp procentowych ani kreować płynności za pomocą klasycznych operacji banku centralnego.
Palestyńska Władza Monetarna oddziałuje na sektor finansowy głównie przez nadzór, wymogi kapitałowe, regulacje ostrożnościowe i zarządzanie systemem płatniczym.
Kryzys fiskalny po 2023 roku zwiększył presję na banki, które finansują znaczną część deficytu przez kredytowanie sektora publicznego. Niestabilne dochody Autonomii Palestyńskiej podnoszą ryzyko kredytowe i ograniczają dostęp przedsiębiorstw prywatnych do finansowania.
System finansowy pozostaje narażony na skutki braku suwerenności monetarnej, niestabilności dochodów publicznych i napięć geopolitycznych.
Pomoc międzynarodowa i partnerzy rozwojowi
Pomoc międzynarodowa odgrywała kluczową rolę w finansowaniu rozwoju Palestyny po porozumieniach z Oslo. Bank Światowy rozpoczął program wsparcia terytoriów palestyńskich w 1992 roku, finansując projekty związane między innymi z wodą, energetyką, edukacją, ochroną zdrowia, rozwojem miejskim, gospodarką odpadami, cyfryzacją, finansami publicznymi i ochroną socjalną.
Po 2023 roku Bank Światowy zmobilizował około 590 mln USD, aby wesprzeć zarządzanie kryzysem fiskalnym oraz utrzymanie usług edukacyjnych i zdrowotnych na Zachodnim Brzegu. Kwota ta obejmowała 28,8 mln USD przekazanych przez Wielką Brytanię, Francję i Japonię za pośrednictwem Palestyńskiego Funduszu Odbudowy i Rozwoju.
Długoterminowy trend wskazuje jednak na wyraźny spadek pomocy zewnętrznej w relacji do PKB. W 2008 roku pomoc budżetowa i rozwojowa stanowiła około 27% PKB, natomiast w 2022 roku – mniej niż 3% PKB.
Gospodarka Palestyny przeszła od modelu pomocy i odbudowy do modelu fiskalnego przetrwania. Bieżące dochody, w dużej mierze zależne od rozliczeń z Izraelem i konsumpcji wewnętrznej, są przeznaczane na podstawowe usługi publiczne kosztem inwestycji rozwojowych.
Według PCBS w 2024 roku konsumpcja finalna sektora prywatnego i publicznego odpowiadała za około 112% PKB. Nadwyżka konsumpcji nad krajową produkcją była więc finansowana przez import, transfery i zadłużenie, zamiast prowadzić do akumulacji kapitału.
Struktura sektorowa i lokalne specjalizacje
Gospodarka usługowa ze słabą bazą produkcyjną
Dane PCBS jednoznacznie wskazują, że gospodarka Palestyny ma profil usługowy. W 2024 roku około 65% wartości dodanej pochodziło z usług i innych działalności, natomiast rolnictwo, przemysł i budownictwo odpowiadały łącznie za około 20% gospodarki.
W cenach stałych z 2015 roku wartość dodana rolnictwa spadła z 1 001 mln USD w 2020 roku do 660 mln USD w 2024 roku. W przemyśle zmniejszyła się z 1 744,4 mln USD do 1 225,7 mln USD, a w budownictwie wyniosła w 2024 roku około 332 mln USD.
Sektory produkcyjne są szczególnie podatne na blokady, zniszczenia infrastruktury i ograniczenia w imporcie surowców. Relatywnie większą odporność wykazują administracja, edukacja, ochrona zdrowia i podstawowe usługi komunalne.
Palestyna coraz bardziej przypomina gospodarkę usług podstawowych, finansowaną z transferów, płac sektora publicznego i prywatnych usług o niskiej produktywności. Taki model ogranicza zdolność do zwiększania eksportu, innowacyjności i zasobu kapitału.
Różnice między Zachodnim Brzegiem a Strefą Gazy
W 2024 roku wartość dodana rolnictwa na Zachodnim Brzegu wyniosła 644 mln USD, wobec 661,4 mln USD rok wcześniej. W Gazie spadła natomiast ze 173,8 mln USD do zaledwie 16 mln USD.
Wartość dodana przemysłu na Zachodnim Brzegu zmniejszyła się z 1 550,7 mln USD w 2023 roku do 1 214,1 mln USD w 2024 roku, a w Gazie – ze 159,5 mln USD do 11,6 mln USD.
Najważniejsze różnice w strukturze obu regionów przedstawia tabela:
| Sektor | Palestyna w 2024 roku | Zachodni Brzeg w 2024 roku | Strefa Gazy w 2024 roku |
|---|---|---|---|
| Rolnictwo – wartość dodana w cenach stałych z 2015 roku | 660,0 mln USD | 644,0 mln USD | 16,0 mln USD |
| Przemysł – wartość dodana w cenach stałych z 2015 roku | 1 225,7 mln USD | 1 214,1 mln USD | 11,6 mln USD |
| Usługi i inne działalności – udział w PKB | 65,0% | 34,6% | 87,2% |
Zachodni Brzeg zachowuje ograniczoną bazę produkcyjną, natomiast Gaza stała się niemal wyłącznie gospodarką usług podstawowych i pomocy humanitarnej.
Strategie rozwojowe muszą uwzględniać tę różnicę. Na Zachodnim Brzegu możliwe byłoby wzmacnianie istniejących sektorów produkcyjnych i ich integracji z rynkami zagranicznymi. W Gazie konieczna jest natomiast odbudowa praktycznie całej bazy produkcyjnej.
Rolnictwo – strategiczny sektor o niszczonej bazie
Rolnictwo ma dla Palestyny znaczenie ekonomiczne, społeczne i polityczne. Dostarcza żywność, surowce dla przetwórstwa, towary eksportowe oraz miejsca pracy.
Wartość dodana rolnictwa w całej Palestynie spadła z 938,6 mln USD w 2022 roku do 835,2 mln USD w 2023 roku i 660 mln USD w 2024 roku. Oznacza to spadek o około 32% w ciągu dwóch lat.
Na Zachodnim Brzegu wartość dodana sektora wyniosła 650,7 mln USD w 2022 roku, 661,4 mln USD w 2023 roku i 644 mln USD w 2024 roku. W Gazie zmniejszyła się natomiast z 287,9 mln USD w 2022 roku do 173,8 mln USD w 2023 roku i 16 mln USD w 2024 roku.
W ciągu jednego roku wartość dodana rolnictwa w Gazie załamała się o ponad 90,8%. Skala spadku wskazuje na fizyczne zniszczenie zdolności produkcyjnych, a nie tylko pogorszenie warunków rynkowych.
PCBS wiąże kryzys sektora z ograniczaniem dostępu do ziemi, niszczeniem infrastruktury irygacyjnej i upraw, utrudnieniami w transporcie oraz działaniami w strefach przygranicznych.
Mimo kryzysu rolnictwo pozostaje sektorem strategicznym. Potencjał rozwoju istnieje zwłaszcza w Dolinie Jordanu, gdzie możliwe są nawadniane uprawy warzyw, owoców i innych produktów o wysokiej wartości dodanej.
Przemysł i budownictwo
Palestyński przemysł obejmuje między innymi wydobycie i przetwórstwo kamienia, produkcję marmuru, odzieży, tekstyliów i mebli, przetwórstwo rolno-spożywcze oraz wytwarzanie materiałów budowlanych.
Wartość dodana przemysłu w całej Palestynie wzrosła z 1 744,4 mln USD w 2020 roku do 1 887,9 mln USD w 2022 roku, po czym spadła do 1 710,2 mln USD w 2023 roku i 1 225,7 mln USD w 2024 roku.
Na Zachodnim Brzegu zmniejszyła się z 1 698 mln USD w 2022 roku do 1 550,7 mln USD w 2023 roku i 1 214,1 mln USD w 2024 roku. W Gazie spadła ze 189,9 mln USD w 2022 roku do 159,5 mln USD w 2023 roku i 11,6 mln USD w 2024 roku.
Podobne załamanie objęło budownictwo, które wcześniej stanowiło ważne źródło zatrudnienia i inwestycji infrastrukturalnych. W 2024 roku wartość dodana sektora spadła o 46% w porównaniu z 2023 rokiem – o 38% na Zachodnim Brzegu i 98% w Strefie Gazy – do około 332 mln USD.
Przemysł i budownictwo reprezentują znaczny, lecz systemowo blokowany potencjał gospodarczy. Ich rozwój ograniczają bariery w imporcie cementu, stali, maszyn i pozostałych surowców, utrudnienia eksportowe oraz ryzyko zniszczenia infrastruktury podczas kolejnych konfliktów.
Przemysł kamieniarski w Hebronie i Nablusie ponosi ponadto wysokie koszty transportu, opóźnień na punktach kontrolnych oraz ograniczonego dostępu do rynków poza Izraelem.
Usługi i administracja
Sektor usług obejmuje handel hurtowy i detaliczny, transport, bankowość, turystykę, edukację, ochronę zdrowia, administrację publiczną i inne usługi społeczne. W 2024 roku usługi i pozostałe działalności stanowiły około 65% gospodarki Palestyny, a w Gazie ich udział sięgał około 87,2% PKB.
W 2022 roku sektor ten był największym pracodawcą na lokalnym rynku pracy. Zatrudniał ponad jedną trzecią pracujących na Zachodnim Brzegu i ponad połowę pracujących w Gazie. Znaczna część miejsc pracy przypadała jednak na działalności o niskiej produktywności i niskich wynagrodzeniach.
Usługi publiczne, takie jak edukacja, ochrona zdrowia i administracja, zapewniają podstawowe funkcjonowanie społeczeństwa oraz względną stabilność zatrudnienia. Palestyna nie rozwinęła jednak na dużą skalę usług o wysokiej wartości dodanej, w tym nowoczesnych usług biznesowych, technologii informacyjnych i zaawansowanych usług finansowych.
W Ramallah działają firmy informatyczne i start-upy współpracujące z diasporą, ale ich skala pozostaje ograniczona. Relatywnie wysoki poziom wykształcenia i znajomość języków tworzą podstawy rozwoju nowoczesnych usług, o ile zmniejszone zostaną bariery infrastrukturalne, finansowe i polityczne.
Handel zagraniczny i model zależności
Dominacja Izraela w handlu
Jedną z najważniejszych cech gospodarki Palestyny jest jej strukturalna zależność od wymiany z Izraelem. Według UNCTAD w 2022 roku około 72% całkowitego handlu Palestyny odbywało się z Izraelem.
Dane za 2023 rok wskazują, że Izrael był odbiorcą około 84% palestyńskiego eksportu i dostawcą około 53,6% importu. Strukturę najważniejszych partnerów przedstawia tabela:
| Partner eksportowy | Udział w eksporcie w 2023 roku | Partner importowy | Udział w imporcie w 2023 roku |
|---|---|---|---|
| Izrael | 84,0% | Izrael | 53,6% |
| Jordania | 6,9% | Chiny | 8,5% |
| Zjednoczone Emiraty Arabskie | 1,6% | Turcja | 7,0% |
| Turcja | 1,5% | Jordania | 4,5% |
| Stany Zjednoczone | 1,4% | Niemcy | 2,6% |
Palestyna pozostaje zamknięta w izraelskiej kopercie celnej. Większość eksportu trafia na rynek izraelski, a Izrael jest jednocześnie głównym dostawcą i podstawową bramą do handlu z innymi państwami.
Protokół Paryski formalnie przewiduje swobodny przepływ towarów przemysłowych i rolnych między obiema gospodarkami. W praktyce wymiana podlega jednak ograniczeniom bezpieczeństwa i procedurom administracyjnym, co utrudnia dywersyfikację handlu.
Strukturę tę można określić jako integrację peryferyjną: Palestyna dostarcza siłę roboczą i wybrane towary, lecz jej polityka handlowa oraz dostęp do rynków zewnętrznych zależą od izraelskich regulacji i kontroli granic.
Chroniczny deficyt handlowy
Wartość importu Palestyny jest około trzykrotnie wyższa od wartości eksportu. W 2021 roku eksport wzrósł o około 14% względem 2020 roku, a import o około 9%. Ze względu na znacznie większą bazę importową deficyt handlowy zwiększył się jednak o około 7%.
W 2020 roku import odpowiadał za około 51,2% PKB, a w 2021 roku za 52,4% PKB. Prognozy bazowe na 2022 rok zakładały wzrost tego udziału do około 54% PKB.
Deficyt wynika między innymi z wysokich kosztów transportu i produkcji, ograniczonego dostępu do surowców, niepewności dotyczącej ciągłości działalności oraz konieczności spełniania palestyńskich i izraelskich wymagań regulacyjnych.
Palestyna eksportuje głównie wyroby kamienne, tekstylia, oliwę, owoce, warzywa i wybrane produkty przemysłowe. Importuje natomiast dobra konsumpcyjne, paliwa, maszyny, urządzenia oraz materiały budowlane.
Deficyt handlowy odzwierciedla zarówno wysoką konsumpcję importową, jak i strukturalną zależność od zagranicznych surowców oraz dóbr inwestycyjnych.
Dochody z pracy w Izraelu
W 2022 roku około 193 tys. Palestyńczyków pracowało w Izraelu i osiedlach izraelskich, w tym około 29 tys. w samych osiedlach.
Największym pracodawcą było budownictwo, które skupiało około 57,4% palestyńskich pracowników w Izraelu. Ich średnie dzienne wynagrodzenie wynosiło około 276 szekli izraelskich. Przeciętnie zarabiali około dwukrotnie więcej niż osoby zatrudnione na Zachodnim Brzegu.
Wzrost zatrudnienia w Izraelu w latach 2021–2022 był jednym z głównych czynników odbicia po pandemii. Zwiększał dochody gospodarstw domowych, konsumpcję prywatną i napływ środków do palestyńskiego systemu bankowego.
Po eskalacji konfliktu w 2023 roku Izrael ograniczył jednak wjazd większości palestyńskich pracowników. Według UNCTAD doprowadziło to do utraty około 84% dochodów z pracy w Izraelu w porównaniu z 2022 rokiem.
Palestyna ma w dużym stopniu charakter gospodarki transferowej, której dochody zależą od pracy wykonywanej w Izraelu i pomocy zewnętrznej, a nie wyłącznie od lokalnej produkcji. Czyni ją to szczególnie podatną na decyzje polityczne Izraela i zagranicznych darczyńców.
Rynek pracy – zatrudnienie, bezrobocie i segmentacja
Skala bezrobocia
Rynek pracy charakteryzuje się chronicznie wysokim bezrobociem, silną segmentacją regionalną i sektorową oraz dużym udziałem pracowników najemnych.
W 2022 roku stopa bezrobocia wynosiła około 24,4%. Na Zachodnim Brzegu sięgała 13,1%, a w Gazie 45,3%. Po eskalacji konfliktu gwałtownie wzrosła i do końca 2024 roku osiągnęła około 35% na Zachodnim Brzegu i 80% w Gazie.
W 2023 roku liczba bezrobotnych wynosiła około 367 tys. Wśród pracujących około 76% stanowili pracownicy najemni, 20% osoby samozatrudnione i pracodawcy, a około 4% nieodpłatnie pracujący członkowie rodzin.
Znaczna część zatrudnienia przypada na branże o niskiej produktywności i wysokim ryzyku utraty pracy podczas kryzysów politycznych. W Gazie formalny rynek pracy obejmuje tylko część siły roboczej, a wiele osób utrzymuje się z pracy dorywczej, zajęć nieformalnych lub pomocy humanitarnej.
Segmentacja regionalna i sektorowa
W Gazie dominacja usług wynika z destrukcji bazy produkcyjnej oraz koncentracji aktywności na edukacji, ochronie zdrowia, administracji i dystrybucji pomocy. Na Zachodnim Brzegu większą rolę odgrywają budownictwo, przemysł lekki, produkcja kamienia i rolnictwo.
Osobny segment rynku stanowi zatrudnienie w Izraelu i osiedlach izraelskich, dostępne przede wszystkim mieszkańcom Zachodniego Brzegu. Część siły roboczej jest w ten sposób eksportowana do innej gospodarki, a uzyskiwane dochody finansują palestyńską konsumpcję.
Zatrudnienie to zależy jednak od systemu pozwoleń i decyzji władz izraelskich. Wyższe wynagrodzenia zachęcają do podejmowania pracy w Izraelu, lecz równocześnie zwiększają zależność gospodarstw domowych od zewnętrznego rynku pracy.
Bezrobocie młodzieży i kobiet
Bezrobocie ma charakter strukturalny i szczególnie silnie dotyka młodzież oraz kobiety, zwłaszcza w Strefie Gazy. Prowadzi to do niewykorzystania znacznej części kapitału ludzkiego i ogranicza przedsiębiorczość, innowacyjność oraz rozwój zawodowy.
Jedną z głównych przyczyn jest niedostateczna liczba miejsc pracy w sektorach produkcyjnych i usługach o wysokiej wartości dodanej. Ogranicza to możliwości zatrudnienia absolwentów szkół wyższych i technicznych.
Bariery mobilności, system pozwoleń i punkty kontrolne zwiększają koszty poszukiwania oraz podejmowania pracy. Aktywność zawodową kobiet dodatkowo ograniczają normy społeczne i braki infrastrukturalne, w tym niedostatecznie rozwinięty transport publiczny.
Powstaje wyraźne niedopasowanie między relatywnie dobrze wykształconą siłą roboczą a gospodarką, która nie tworzy wystarczającej liczby stanowisk odpowiadających jej kwalifikacjom.
Zasoby, atuty i strukturalne ograniczenia
Ziemia, woda i potencjalne surowce
Palestyna dysponuje żyznymi obszarami rolnymi, szczególnie w Dolinie Jordanu i na wyżynach Zachodniego Brzegu, oraz potencjalnymi złożami gazu ziemnego u wybrzeży Gazy. Zasoby te mogłyby wspierać rozwój intensywnego rolnictwa, eksportu żywności i sektora energetycznego.
Rolnictwo wykorzystuje zarówno tradycyjne uprawy zależne od opadów, jak i nawadnianie oraz technologie szklarniowe. Według UNCTAD utrata ziemi i zasobów naturalnych na rzecz osiedli izraelskich należy jednak do głównych barier rozwojowych.
Palestyna jest również silnie zależna od systemu wodnego kontrolowanego przez Izrael. Dostęp do wody dla gospodarstw domowych, rolnictwa i przemysłu zależy od izraelskich regulacji.
Problem zasobów wodnych nie wynika więc wyłącznie z naturalnego niedoboru, lecz również z politycznie kontrolowanego dostępu do wody.
Kapitał ludzki i edukacja
Palestyna ma relatywnie wysoki poziom alfabetyzacji oraz dostępności edukacji podstawowej i średniej. Znaczna część młodzieży podejmuje studia wyższe, szczególnie na kierunkach związanych z inżynierią, informatyką, naukami społecznymi i biznesem.
Kapitał ludzki jest jednym z najważniejszych atutów gospodarki palestyńskiej. Dobrze wykształcona siła robocza, wspierana przez diasporę działającą w krajach Zatoki Perskiej, Europie i Ameryce Północnej, tworzy potencjał rozwoju technologii informacyjnych, usług biznesowych i innowacyjnej przedsiębiorczości.
Programy Banku Światowego realizowane po eskalacji konfliktu koncentrowały się między innymi na podtrzymaniu usług edukacyjnych i zdrowotnych na Zachodnim Brzegu. Bez odpowiednich warunków instytucjonalnych potencjał edukacyjny może jednak pozostać niewykorzystany lub zostać osłabiony przez emigrację specjalistów.
Diaspora, przedsiębiorczość i lokalne specjalizacje
Diaspora palestyńska wspiera gospodarkę za pośrednictwem transferów prywatnych, inwestycji i sieci biznesowych. Palestyńczycy mieszkający w krajach Zatoki Perskiej, Europie i Ameryce Północnej przekazują środki rodzinom, finansują lokalne projekty i inwestują w małe przedsiębiorstwa.
Najważniejsze lokalne specjalizacje obejmują przemysł kamieniarski w Hebronie i okolicach, produkcję tekstyliów i odzieży, przemysł meblarski, przetwórstwo rolno-spożywcze oraz usługi informatyczne w Ramallah.
Branże te mogłyby rozwijać się szybciej przy lepszym dostępie do rynków zagranicznych, stabilnej infrastruktury i finansowania. Małe i średnie przedsiębiorstwa napotykają jednak trudności w imporcie surowców, eksporcie produktów, pozyskiwaniu kredytów i pokonywaniu barier logistycznych.
W rezultacie wiele firm koncentruje się na przetrwaniu zamiast na zwiększaniu skali działalności. Diaspora mogłaby wspierać ich rozwój przez inwestycje, mentoring i budowanie międzynarodowych sieci sprzedaży.
Okupacja, blokada, dług i deficyt
Do głównych barier rozwoju należą okupacja izraelska, blokada Strefy Gazy, rozszerzanie osiedli na Zachodnim Brzegu, utrata ziemi i zasobów naturalnych oraz jednostronne decyzje dotyczące ceł i rozliczeń podatkowych.
Blokada Gazy ogranicza ruch ludzi i towarów, utrudnia odbudowę infrastruktury oraz hamuje działalność sektorów produkcyjnych. Na Zachodnim Brzegu bariery wynikają między innymi z punktów kontrolnych, ograniczeń mobilności i funkcjonowania strefy C pod pełną kontrolą izraelską.
Dodatkowym obciążeniem są deficyt budżetowy i dług publiczny. W 2024 roku deficyt Autonomii Palestyńskiej wyniósł około 1,3 mld USD, a dług publiczny osiągnął około 4,2 mld USD. Znaczna część dochodów musi być przeznaczana na bieżące wydatki i obsługę zobowiązań, co ogranicza środki na inwestycje.
Palestyna znajduje się w strukturalnej pułapce: okupacja i blokada ograniczają samodzielną politykę gospodarczą, deficyt handlowy zwiększa zależność od importu, a kryzys fiskalny zawęża możliwości inwestycyjne.
Model rozwoju – między konsumpcją, pomocą a de-rozwojem
Konsumpcja jako główny składnik PKB
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech palestyńskiego modelu gospodarczego jest dominacja konsumpcji. W 2024 roku konsumpcja finalna sektora prywatnego i publicznego odpowiadała za około 112% PKB Palestyny.
Oznacza to, że wartość konsumpcji przekraczała wartość krajowej produkcji, a różnica była finansowana przez import, zadłużenie i dochody transferowe. Model ten można określić jako konsumpcyjno-transferowy.
Znaczna część dochodów jest przeznaczana na żywność, mieszkanie oraz podstawowe dobra i usługi. Inwestycje brutto pozostają relatywnie niskie, szczególnie w sektorach produkcyjnych. W 2022 roku inwestycje w Gazie odpowiadały za około 10,7% jej PKB, lecz stanowiły zaledwie 1,9% PKB całej Palestyny.
Praca w Izraelu i pomoc międzynarodowa
Dochody Palestyńczyków zatrudnionych w Izraelu są ważnym źródłem finansowania konsumpcji. Odbicie gospodarcze w latach 2021–2022 było w dużej mierze napędzane wzrostem tego zatrudnienia, który zwiększył dochody gospodarstw domowych i popyt wewnętrzny.
Pomoc międzynarodowa, mimo spadku znaczenia, również finansuje część konsumpcji za pośrednictwem transferów budżetowych, programów socjalnych i usług publicznych.
Po 2023 roku oba mechanizmy zostały osłabione. Dochody z pracy w Izraelu spadły o około 84% względem 2022 roku, a deficyt budżetowy osiągnął rekordową wartość.
Model konsumpcyjno-transferowy jest szczególnie wrażliwy na szoki zewnętrzne: przerwanie transferów prowadzi do gwałtownego spadku konsumpcji, PKB i poziomu życia.
De-rozwój i regres PKB na mieszkańca
UNCTAD używa terminu „de-rozwój” do opisania długotrwałego procesu, w którym gospodarka Palestyny traci zdolności produkcyjne i cofa się pod względem PKB na mieszkańca oraz struktury sektorowej.
W latach 2007–2022 PKB Gazy zwiększał się średnio o około 1,1% rocznie, podczas gdy populacja wzrosła o 61%. W rezultacie realny PKB na mieszkańca spadł o 37%. Do końca 2024 roku PKB na mieszkańca całej Palestyny cofnął się do poziomu z 2003 roku.
Proces ten wynika z połączenia długotrwałej blokady, okupacji, niszczenia infrastruktury, ograniczonego dostępu do zasobów, spadku pomocy rozwojowej, deficytu handlowego i kryzysu fiskalnego.
Inwestycje pozostają niewystarczające, a część utworzonego kapitału jest niszczona podczas kolejnych konfliktów. Kapitał ludzki nie jest w pełni wykorzystywany z powodu braku miejsc pracy i ograniczeń mobilności.
UNCTAD szacuje, że w latach 2007–2023 blokada Gazy spowodowała utratę około 35,8 mld USD potencjalnego PKB. Bez blokady PKB Gazy mógłby być według tych obliczeń o około 77,6% wyższy.
Szacunki te pokazują nie tylko skalę bezpośrednich strat, lecz także wartość utraconych inwestycji, dochodów i możliwości akumulacji kapitału.
Możliwe ścieżki rozwoju
Przekształcenie modelu konsumpcyjno-transferowego w bardziej zrównoważoną gospodarkę wymagałoby zmian o charakterze politycznym, instytucjonalnym i finansowym.
Najważniejsze warunki takiej transformacji obejmują:
- trwałe zawieszenie broni – niezbędne do zatrzymania destrukcji kapitału fizycznego i ludzkiego;
- kompleksową odbudowę – obejmującą mieszkania, energetykę, wodę, transport, ochronę zdrowia, edukację i infrastrukturę produkcyjną;
- przywrócenie przepływów finansowych – w tym zwiększenie pomocy międzynarodowej i uwolnienie wstrzymanych wpływów podatkowych;
- zniesienie blokady i barier handlowych – umożliwiające swobodniejszy przepływ ludzi, towarów, surowców i kapitału;
- wzmocnienie instytucji – przez zwiększenie przejrzystości finansów publicznych, stabilności sektora bankowego i ochrony inwestycji prywatnych.
Odblokowanie handlu i zasobów mogłoby umożliwić rozwój intensywnego rolnictwa, przemysłu lekkiego, przetwórstwa rolno-spożywczego, technologii informacyjnych i usług biznesowych. Diaspora palestyńska mogłaby pełnić funkcję inwestora, partnera handlowego i źródła wiedzy.
Realizacja tych działań zależy jednak od zmian politycznych i instytucjonalnych wykraczających poza obszar samej polityki gospodarczej.