Gospodarka Madagaskaru łączy ogromny potencjał rozwojowy z trwałą pułapką ubóstwa, niskiej produktywności i słabych instytucji państwowych. Jej atutami są wyjątkowa bioróżnorodność, bogate zasoby naturalne i korzystne położenie geograficzne. Mimo to piąta co do wielkości wyspa świata pozostaje krajem o niskich dochodach, w którym wzrost PKB od lat wynosi około 3–4% rocznie.
Przy szybkim wzroście liczby ludności takie tempo nie prowadzi do wyraźnej poprawy dochodów ani znaczącego ograniczenia ubóstwa. Według szacunków Banku Światowego w 2023 r. PKB per capita wynosił około 545,5 USD w cenach bieżących, a realny PKB per capita odpowiadał zaledwie 56% poziomu z 1960 r.
Skala ubóstwa pozostaje bardzo wysoka. Przy międzynarodowej granicy wynoszącej 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 r. odsetek osób ubogich utrzymuje się na poziomie około 70–80%. Przy progu 3 USD według parytetu siły nabywczej z 2021 r. wynosił około 69,2% w 2021 r.
Wprowadzenie – położenie, demografia i tło gospodarcze
Położenie geograficzne i uwarunkowania środowiskowe
Madagaskar jest państwem wyspiarskim położonym w zachodniej części Oceanu Indyjskiego, u wybrzeży południowo-wschodniej Afryki. Od kontynentu oddziela go Kanał Mozambicki. Zróżnicowany klimat, ekosystemy i warunki glebowe tworzą szerokie możliwości rozwoju rolnictwa oraz turystyki, ale rozległość kraju i trudne ukształtowanie terenu podnoszą koszty infrastruktury transportowej.
Według Banku Światowego populacja Madagaskaru liczyła około 30,3 mln mieszkańców w 2023 r. i 31,9 mln w 2024 r. Roczne tempo wzrostu demograficznego sięga około 2,4%. Młoda i szybko rosnąca populacja zwiększa podaż pracy, ale jednocześnie wywiera silną presję na edukację, ochronę zdrowia i rynek zatrudnienia.
Położenie w strefie tropikalnej oraz rozległe wybrzeże sprawiają, że kraj jest szczególnie narażony na zagrożenia klimatyczne:
- cyklony tropikalne niszczące zabudowę, drogi i pola uprawne,
- nawracające susze prowadzące do kryzysów żywnościowych,
- powodzie powodujące straty w rolnictwie i infrastrukturze,
- coraz mniej przewidywalne opady utrudniające produkcję żywności.
Najbardziej dotknięte są rolnictwo, infrastruktura oraz gospodarstwa domowe o najniższych dochodach. Południe kraju regularnie zmaga się z suszami i niedoborami żywności, natomiast regiony nadmorskie są narażone na niszczycielskie cyklony.
Madagaskar jest światowym centrum bioróżnorodności, z bardzo wysokim udziałem endemicznych gatunków roślin i zwierząt. Obszary chronione, takie jak Park Narodowy Ranomafana i Morski Park Narodowy Nosy Tanikely, są zarówno bezcennymi zasobami przyrodniczymi, jak i potencjalnymi źródłami lokalnego wzrostu gospodarczego.
Wysokie ubóstwo zwiększa jednak presję na eksploatację środowiska, mimo że zasoby naturalne stanowią podstawę długoterminowego potencjału turystycznego i eksportowego kraju.
Zarys historii gospodarczej i politycznej
Historia gospodarcza Madagaskaru charakteryzuje się naprzemiennymi okresami wzrostu i kryzysów politycznych. Realny PKB per capita w 2023 r. stanowił zaledwie około 56% poziomu z 1960 r. Oznacza to, że przez ponad sześć dekad kraj nie zdołał wejść na trwałą ścieżkę rozwoju prowadzącą do systematycznej poprawy poziomu życia.
Według Instytutu Statystyki Madagaskaru (INSTAT) w latach 2005–2008 realny wzrost PKB wynosił kolejno 4,6%, 5,0%, 6,2% i 7,1%. Kryzys polityczny w 2009 r. doprowadził jednak do spadku PKB o 3,7%. Wartość dodana przemysłu zmniejszyła się wówczas o 7,4%, a usług o 7,1%, podczas gdy sektor obejmujący rolnictwo i surowce wzrósł o 8,5%. W 2010 r. wzrost gospodarczy wyniósł zaledwie 0,6%.
Podobne załamania wystąpiły podczas kryzysu z 2002 r. oraz pandemii COVID-19. W 2020 r. Bank Światowy odnotował spadek realnego PKB o 7,1%, największy od 2002 r. Powtarzające się wstrząsy polityczne i zewnętrzne przerywały okresy ekspansji oraz ograniczały zdolność gospodarki do akumulacji kapitału.
Madagaskar został członkiem Międzynarodowego Funduszu Walutowego 25 września 1963 r. Do marca 2026 r. korzystał z 21 porozumień programowych z Funduszem, co pokazuje skalę zapotrzebowania na wsparcie makroekonomiczne i strukturalne.
Historyczny profil gospodarczy kraju kształtują trzy główne zjawiska:
- rolnictwo subsystencyjne – pozostaje podstawą utrzymania większości ludności, ale cechuje się niską produktywnością;
- wąska specjalizacja eksportowa – obejmuje między innymi wanilię, goździki, tekstylia i surowce mineralne;
- niestabilność polityczna i zewnętrzna – regularnie zakłóca inwestycje, produkcję i rozwój sektora prywatnego.
Ogólny profil gospodarki i model rozwoju
Długookresowy wzorzec wzrostu
Bank Światowy klasyfikuje Madagaskar jako gospodarkę o niskich dochodach. W 2023 r. bieżący PKB kraju wynosił około 16,5 mld USD. Przy populacji liczącej 30,3 mln osób oznaczało to PKB per capita na poziomie 545,5 USD.
Tak niski poziom dochodów ogranicza zdolność państwa do samodzielnego finansowania infrastruktury, edukacji, ochrony zdrowia i innych inwestycji w kapitał ludzki.
Od początku drugiej dekady XXI wieku wzrost gospodarczy oscylował wokół 3% rocznie, czyli nieco poniżej średniej dla Afryki Subsaharyjskiej. Przy wzroście populacji wynoszącym około 2,4% rocznie PKB per capita zwiększał się zaledwie o 0,6–1% rocznie. Tempo wzrostu jest zbyt niskie, aby szybko ograniczać ubóstwo i tworzyć wystarczającą liczbę produktywnych miejsc pracy.
Według danych Banku Światowego przy granicy ubóstwa wynoszącej 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 r. odsetek osób ubogich wynosił około 80,7% w 2012 r. Przy progach 3,65 USD i 6,85 USD było to odpowiednio 92,4% i 98,2%. Z kolei przy progu 3 USD według parytetu z 2021 r. udział osób ubogich wzrósł z 67,3% w 2012 r. do 69,2% w 2021 r.
Długookresowy model rozwoju można określić jako zatrzymaną transformację strukturalną. Eksport tekstyliów, górnictwo i turystyka tworzą wyspy wysokiej produktywności, lecz nie równoważą stagnacji rolnictwa subsystencyjnego ani skutków słabości instytucjonalnej.
Struktura wartości dodanej i pozycja międzynarodowa
Gospodarka pozostaje zdominowana przez rolnictwo, przy powolnym rozwoju przemysłu i rosnącej roli usług. W 2022 r. zatrudnionych było około 54,9% ludności w wieku produkcyjnym, a 60,7% miejsc pracy znajdowało się w rolnictwie. Około 80% mieszkańców opierało swoje dochody przede wszystkim na działalności rolniczej.
W ostatnich latach głównymi motorami wzrostu były usługi, zwłaszcza turystyka i telekomunikacja. Dane INSTAT pokazują, że już w latach 2005–2008 wartość dodana usług rosła w tempie 7,4–8,2% rocznie. Kryzys polityczny w 2009 r. doprowadził jednak do jej spadku o 7,1%.
Madagaskar jest silnie uzależniony od finansowania zewnętrznego. W lutym 2025 r. portfel Banku Światowego w kraju miał wartość 3,5 mld USD i obejmował 17 projektów krajowych oraz 5 regionalnych. Środki rozdzielono między cztery główne obszary:
- infrastruktura – około 43% portfela;
- zrównoważony rozwój – około 25% środków;
- rozwój społeczny – około 20% finansowania;
- inkluzywny wzrost, finanse i instytucje – około 12% portfela.
Według danych MFW z marca 2026 r. zobowiązania Madagaskaru wobec Funduszu wynosiły 620,19 mln SDR, przy kwocie udziałowej na poziomie 244,4 mln SDR. Polityka makroekonomiczna kraju jest więc prowadzona w ścisłym dialogu z instytucjami międzynarodowymi.
Model rozwoju Madagaskaru opiera się na rolnictwie subsystencyjnym, kilku sektorach eksportowych i pomocy zagranicznej. Taka struktura generuje impulsy wzrostowe, ale utrwala zależność od klimatu, światowej koniunktury i międzynarodowego finansowania.
Główne sektory gospodarki
Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo
Rolnictwo jest najważniejszym sektorem gospodarki pod względem zatrudnienia i dochodów ludności. Około 60,7% miejsc pracy znajduje się w tym sektorze, a blisko 80% mieszkańców uzyskuje z niego podstawowe dochody. Znaczna część produkcji służy zaspokajaniu własnych potrzeb gospodarstw domowych, a nie sprzedaży rynkowej.
Rolnictwo subsystencyjne cechuje się niską produktywnością, ograniczonym wykorzystaniem technologii oraz wysoką wrażliwością na susze, cyklony i nieregularne opady. Słaba infrastruktura irygacyjna, magazynowa i transportowa dodatkowo utrudnia rolnikom dostęp do rynków.
Najważniejszym produktem żywnościowym jest ryż. Mimo powszechnej uprawy Madagaskar pozostaje jego importerem netto. W 2022 r. import ryżu półłuszczonego i całkowicie łuszczonego osiągnął wartość 143,4 mln USD i odpowiadał za około 3% całego importu. Krajowa produkcja nie zaspokaja więc stabilnie popytu, szczególnie w latach nieurodzaju.
Madagaskar należy do najważniejszych producentów i eksporterów wanilii oraz goździków. W 2022 r. eksport wanilii był wart około 225,9 mln USD i stanowił 8,8% eksportu towarowego. Eksport goździków osiągnął 163 mln USD, czyli 6,4% eksportu. Nadwyżka podaży i słabszy popyt światowy powodowały jednak spadki cen, ograniczając dochody producentów.
Znaczenie ma również kakao. W 2022 r. jego eksport osiągnął wartość 68 mln USD i odpowiadał za 2,7% sprzedaży zagranicznej. Produkcja eksportowa jest skoncentrowana w określonych strefach agroekologicznych, czego przykładem jest uprawa wanilii w północno-wschodnim regionie SAVA.
Ważną częścią sektora jest rybołówstwo, w tym połowy i hodowla krewetek. Mrożone krewetki i krewetki królewskie odpowiadały w 2022 r. za około 2,7% eksportu, o wartości 69,7 mln USD. Rozwojowi tej działalności sprzyja rozległe wybrzeże, lecz jej trwałość zależy od ochrony zasobów przed przełowieniem i degradacją środowiska.
Ubóstwo jest szczególnie rozpowszechnione na obszarach wiejskich. W 2022 r. dotyczyło około 79,9% mieszkańców wsi, wobec 55,5% mieszkańców miast i średniej krajowej wynoszącej 75,2%. Zwiększenie produktywności małych gospodarstw rolnych jest jednym z najważniejszych warunków ograniczenia ubóstwa.
Przemysł, górnictwo i produkcja
Sektor przemysłowy ma charakter dualny. Z jednej strony obejmuje duże inwestycje w wydobycie surowców mineralnych, z drugiej rozwijający się lekki przemysł eksportowy, przede wszystkim tekstylia i odzież. Uzupełniają je przetwórstwo żywności, produkcja materiałów budowlanych, chemikaliów i dóbr konsumpcyjnych.
W 2022 r. największą pozycją eksportową kraju był nieprzetworzony nikiel, odpowiadający za około 18% eksportu i 460 mln USD przychodów. Rudy i koncentraty tytanu stanowiły 6,2% eksportu, o wartości 158,5 mln USD, natomiast nieprzetworzony kobalt odpowiadał za 2,3%, czyli 60 mln USD.
Jednym z najbardziej znanych przedsięwzięć górniczych jest QIT Madagascar Minerals (QMM), wspólna inwestycja koncernu Rio Tinto i rządu Madagaskaru. Projekt działa w regionie Anosy, w pobliżu Fort Dauphin. QMM wydobywa przede wszystkim ilmenit, będący źródłem dwutlenku tytanu, a także cyrkon i monacyt zawierający pierwiastki ziem rzadkich.
Działalność QMM budzi kontrowersje społeczne i środowiskowe. Badanie radiologiczne przeprowadzone w 2023 r. na zlecenie spółki wskazało, że lokalne zasoby wody, żywności, powietrza i pyłu są bezpieczne pod względem radiologicznym, a próbki wody pitnej nie przekraczają poziomów przesiewowych WHO.
Przedstawiciele lokalnych społeczności i organizacji społecznych powołują się jednak na wyniki wskazujące na podwyższone stężenia uranu i ołowiu w wodach położonych poniżej kopalni. Około 6 tys. mieszkańców okolicznych wsi przygotowywało działania prawne przeciwko Rio Tinto.
Rozbieżne oceny wpływu kopalni pokazują, że przejrzystość danych, niezależny monitoring i udział społeczności lokalnych są niezbędne do uzyskania społecznej akceptacji dla górnictwa.
Drugim ważnym filarem przemysłu jest sektor tekstylno-odzieżowy. W 2023 r. Madagaskar był drugim co do wielkości eksporterem tekstyliów i odzieży z Afryki Subsaharyjskiej na rynek USA w ramach programu African Growth and Opportunity Act (AGOA), a także największym eksporterem w tej kategorii na rynek Unii Europejskiej.
W 2025 r. branża tekstylno-odzieżowa zapewniała bezpośrednio i pośrednio ponad 400 tys. miejsc pracy. Około połowy z nich znajdowało się w strefach przetwórstwa eksportowego w pobliżu Antananarywy i Antsirabe. W 2022 r. same męskie spodnie bawełniane odpowiadały za około 3,4% eksportu, o wartości 86,7 mln USD.
Rozwój branży opiera się na kilku przewagach:
- niskich kosztach pracy,
- dostępności podstawowych umiejętności krawieckich,
- preferencyjnym dostępie do rynków USA i Unii Europejskiej.
Jest to jeden z nielicznych sektorów zdolnych do tworzenia wielu miejsc pracy poza rolnictwem. Pozostaje jednak silnie zależny od zagranicznego popytu i stabilności preferencji handlowych.
Przemysł spożywczy, budowlany, energetyczny i chemiczzny obsługuje głównie rynek krajowy. Według INSTAT produkcja żywności wzrosła o 9% w 2007 r. i 12,5% w 2008 r., po czym spadła o 5,9% w 2009 r. Pokazuje to jej podatność na kryzysy polityczne i gospodarcze.
Usługi, telekomunikacja i turystyka
Sektor usług odgrywa coraz większą rolę w gospodarce. W 2024 r. głównymi motorami wzrostu po stronie podaży były turystyka i telekomunikacja. Dane INSTAT wskazują, że już w latach 2006–2008 wartość dodana usług rosła w tempie 7,4–8,2% rocznie.
Turystyka przyrodnicza należy do najbardziej perspektywicznych segmentów. Parki narodowe Ranomafana i Nosy Tanikely łączą ochronę wyjątkowych ekosystemów z rozwojem lokalnej przedsiębiorczości. W regionie Nosy Be każdy dolar wydany przez turystów zwiększał lokalne dochody o około 2,48 USD.
W Ranomafana około 32% dochodów generowanych przez turystykę trafiało do gospodarstw domowych znajdujących się poniżej progu ubóstwa, a w regionie Nosy Be odsetek ten wynosił 56%. Dobrze zarządzana turystyka może jednocześnie wspierać wzrost, ograniczać ubóstwo i finansować ochronę środowiska.
Usługi telekomunikacyjne i cyfrowe wspierają rozwój płatności mobilnych, usług finansowych i handlu elektronicznego. Ich potencjał ograniczają jednak niedostateczna infrastruktura, niski poziom dochodów oraz nierówny dostęp do internetu i energii.
Sektor finansowy pozostaje stosunkowo płytki. W 2024 r. kredyty dla sektora prywatnego stanowiły około 15,2% PKB, wobec średniej wynoszącej 26,7% w Afryce Subsaharyjskiej w 2023 r. Ograniczony dostęp do finansowania jest szczególnie dotkliwy dla małych i średnich przedsiębiorstw.
Transport morski ma zasadnicze znaczenie ze względu na wyspiarski charakter kraju i słabą sieć drogową. Ważnym aktywem jest port głębokowodny Ehoala, powiązany z projektem QMM. Obsługuje eksport surowców mineralnych i inne rodzaje ładunków, wspierając rozwój południowej części kraju.
Handel zagraniczny i integracja gospodarcza
Struktura eksportu towarowego
Madagaskar uczestniczy w światowym handlu przede wszystkim jako eksporter surowców mineralnych, produktów rolnych i odzieży. Najważniejsze pozycje eksportowe w 2022 r. przedstawia tabela:
| Kod HS | Produkt | Udział w eksporcie | Wartość eksportu |
|---|---|---|---|
| 750210 | Nikiel niestopowy, nieprzetworzony | 18,0% | 460,0 mln USD |
| 090510 | Wanilia, niekruszona ani niezmielona | 8,8% | 225,9 mln USD |
| 090710 | Goździki, całe | 6,4% | 163,0 mln USD |
| 261400 | Rudy i koncentraty tytanu | 6,2% | 158,5 mln USD |
| 620342 | Męskie spodnie z bawełny, niedziane | 3,4% | 86,7 mln USD |
| 330129 | Olejki eteryczne, z wyjątkiem cytrusowych i miętowych | 2,9% | 73,9 mln USD |
| 030617 | Mrożone krewetki i krewetki królewskie | 2,7% | 69,7 mln USD |
| 180100 | Ziarno kakaowe | 2,7% | 68,0 mln USD |
| 271019 | Oleje i preparaty na bazie ropy naftowej | 2,5% | 63,2 mln USD |
| 810520 | Kobalt nieprzetworzony | 2,3% | 60,0 mln USD |
Źródło: WTO Tariff and Trade Data, dane za 2022 r.
Eksport jest wyraźnie skoncentrowany na kilku produktach. Największą pozycję stanowi nieprzetworzony nikiel, a kolejne miejsca zajmują wanilia, goździki i rudy tytanu. Strukturę uzupełniają odzież, olejki eteryczne, krewetki i kakao.
Koncentracja eksportu zwiększa podatność gospodarki na wahania światowych cen i popytu. Spadki cen wanilii, goździków, niklu lub innych surowców mogą szybko obniżać wpływy dewizowe i pogarszać bilans płatniczy.
Madagaskar wykazuje cechy gospodarki enklawowej, w której nieliczne nowoczesne sektory eksportowe funkcjonują obok rozległego, niskoproduktywnego rolnictwa i sektora nieformalnego.
Struktura importu
Madagaskar jest silnie uzależniony od importu paliw, żywności, leków i dóbr inwestycyjnych. W 2022 r. największą pozycją były średnie oleje i preparaty z ropy naftowej lub minerałów bitumicznych, o wartości 689,5 mln USD i udziale 14,4% w imporcie.
Do pozostałych ważnych kategorii importowych należały:
- ryż – 143,4 mln USD;
- lekkie oleje i preparaty z ropy – 135,5 mln USD;
- surowy olej palmowy – 121,1 mln USD;
- leki – 118,1 mln USD;
- inne towary podstawowe – między innymi cukier trzcinowy, cement, pszenica, mąka pszenna i używana odzież.
Struktura ta pokazuje zależność od zagranicznych paliw i podstawowych artykułów konsumpcyjnych. Import ryżu i oleju palmowego odzwierciedla niską wydajność krajowego rolnictwa, natomiast import leków i cementu wskazuje na ograniczone możliwości przemysłu krajowego.
Charakterystycznym zjawiskiem jest jednoczesny eksport odzieży produkowanej w strefach przemysłowych oraz import taniej odzieży używanej na potrzeby lokalnych konsumentów. Pokazuje to słabe powiązania między przemysłem eksportowym a rynkiem wewnętrznym.
Bilans handlowy i integracja instytucjonalna
Madagaskar od lat notuje deficyt na rachunku bieżącym. Wynika on z wysokiego importu paliw, żywności i dóbr inwestycyjnych oraz koncentracji eksportu na niewielkiej liczbie produktów podatnych na wahania cen. W 2025 r. deficyt na rachunku bieżącym miał wynieść około 6,6% PKB.
Kraj jest członkiem Światowej Organizacji Handlu i korzysta z preferencyjnego dostępu do rynków USA oraz Unii Europejskiej. Program AGOA ma szczególne znaczenie dla sektora tekstylno-odzieżowego, natomiast rynek europejski pozostaje ważny dla sprzedaży odzieży, wanilii i innych produktów rolnych.
Model handlowy Madagaskaru jest komplementarny wobec światowych łańcuchów dostaw, ale pozostaje kruchy. Uzależnienie od kilku towarów i preferencji taryfowych sprawia, że zmiany polityki handlowej lub globalnej koniunktury mogą wywoływać poważne skutki gospodarcze.
Zasoby naturalne i środowisko
Bioróżnorodność jako zasób rozwojowy
Madagaskar należy do najważniejszych światowych centrów bioróżnorodności. Parki narodowe, w tym Ranomafana i Nosy Tanikely, są obszarami o wyjątkowych walorach przyrodniczych oraz źródłami lokalnych dochodów z turystyki.
Korzyści ekonomiczne obejmują zakwaterowanie, gastronomię, transport, usługi przewodnickie i sprzedaż lokalnych produktów. W regionie Nosy Be każdy dolar wydany przez turystów zwiększał lokalne dochody o 2,48 USD. W Ranomafana około 32% dochodów turystycznych trafiało do gospodarstw ubogich, a w Nosy Be udział ten wynosił 56%.
Potencjał turystyki przyrodniczej jest jednak wykorzystywany tylko częściowo. Główne przeszkody to słaba infrastruktura, trudna dostępność wielu regionów, podatność na kryzysy polityczne i klimatyczne oraz ograniczone zdolności instytucjonalne.
Bioróżnorodność może stać się jednym z najważniejszych długoterminowych zasobów rozwojowych Madagaskaru, jeżeli korzyści gospodarcze będą wspierały ochronę przyrody i lokalne społeczności. Trwałości tego modelu zagrażają ubóstwo, wylesianie i nielegalne pozyskiwanie drewna.
Surowce mineralne i energetyczne
Zasoby mineralne Madagaskaru obejmują nikiel, kobalt, ilmenit, grafit, kamienie szlachetne oraz piaski zawierające pierwiastki ziem rzadkich. W 2022 r. nieprzetworzony nikiel stanowił 18% eksportu towarowego, rudy tytanu 6,2%, a kobalt 2,3%.
Duże projekty górnicze są źródłem wpływów dewizowych, inwestycji i zatrudnienia, ale mogą również tworzyć odizolowane enklawy gospodarcze. Jeśli surowce są eksportowane bez głębszego przetworzenia, ich wpływ na rozwój lokalnych łańcuchów wartości pozostaje ograniczony.
Energetyka opiera się w dużej mierze na importowanych paliwach. W 2022 r. średnie oleje z ropy naftowej odpowiadały za 14,4% importu, a lekkie oleje za 2,8%. Zależność ta zwiększa wrażliwość gospodarki na ceny ropy i dostępność walut obcych.
Niedostateczna infrastruktura energetyczna i częste przerwy w dostawach prądu należą do głównych barier rozwoju przemysłu i usług. Jednocześnie kraj ma potencjał w zakresie hydroenergetyki i innych odnawialnych źródeł energii.
Kontrowersje środowiskowe i zarządzanie zasobami
Zarządzanie zasobami naturalnymi wymaga pogodzenia potrzeb rozwoju gospodarczego, ochrony środowiska i interesów lokalnych społeczności. Przykład QMM pokazuje, że nawet prowadzenie badań środowiskowych nie gwarantuje zaufania, jeśli mieszkańcy kwestionują ich niezależność lub kompletność.
QMM poinformowało, że badania radiologiczne wykonane w 2023 i 2024 r. nie wykazały przekroczenia poziomów przesiewowych WHO w próbkach wody pitnej. Krytycy wskazywali jednak na wyniki sugerujące wysokie stężenia uranu i ołowiu w wodach położonych poniżej kopalni.
W szerszej perspektywie ubóstwo i częste katastrofy naturalne zwiększają presję na lasy, ziemię i pozostałe zasoby. Przyszły rozwój kraju będzie zależał od zdolności państwa do połączenia działalności wydobywczej i turystycznej z ochroną ekosystemów oraz sprawiedliwym podziałem korzyści.
Instytucje, klimat inwestycyjny i finanse publiczne
Główne instytucje gospodarcze
System instytucjonalny Madagaskaru obejmuje ministerstwo finansów, bank centralny, Instytut Statystyki Madagaskaru, agencję promocji inwestycji oraz przedstawicielstwa międzynarodowych organizacji finansowych. INSTAT odpowiada za gromadzenie i publikowanie danych makroekonomicznych, sektorowych, handlowych i turystycznych.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy ma biuro przedstawiciela rezydenta w Antananarywie. Ostatnie konsultacje w ramach artykułu IV zakończono 26 lutego 2025 r. Bank Światowy również ma stałe przedstawicielstwo w stolicy i zarządza projektami obejmującymi infrastrukturę, kapitał ludzki, rozwój społeczny oraz reformy instytucjonalne.
Promocja inwestycji
Rada Rozwoju Gospodarczego Madagaskaru (Economic Development Board of Madagascar, EDBM) jest agencją promocji inwestycji podlegającą bezpośrednio prezydentowi. Wspiera inwestorów krajowych i zagranicznych, promuje bezpośrednie inwestycje zagraniczne, rekomenduje zachęty oraz pomaga w zakładaniu i rozwijaniu działalności.
Do sektorów priorytetowych EDBM należą:
- turystyka i agribiznes,
- lekki przemysł eksportowy,
- technologie informacyjno-komunikacyjne,
- infrastruktura i górnictwo.
EDBM prowadzi jedno okienko administracyjne, które ma upraszczać procedury inwestycyjne, i uczestniczy w przygotowywaniu reform prawnych. Skuteczność agencji zależy jednak od jakości sądownictwa, administracji podatkowej, organów regulacyjnych i systemu ochrony praw własności.
Klimat biznesowy i bariery regulacyjne
W zestawieniu Doing Business 2020 Madagaskar zajmował 161. miejsce na 190 państw, uzyskując 47,7 punktu na 100. Ocena obejmowała między innymi zakładanie firmy, pozwolenia budowlane, dostęp do energii, rejestrację własności, kredytowanie, podatki, handel transgraniczny i egzekwowanie umów.
Stosunkowo dobrze oceniono zakładanie działalności gospodarczej. Madagaskar uzyskał w tej kategorii 88,5 punktu, a utworzenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Antananarywie wymagało pięciu procedur i około ośmiu dni. Nie obowiązywał minimalny kapitał zakładowy.
Znacznie gorzej oceniano uzyskiwanie pozwoleń budowlanych, dostęp do energii, rejestrację własności i egzekwowanie kontraktów. Najważniejszymi barierami dla przedsiębiorstw są słaba infrastruktura, ograniczony dostęp do finansowania, niepewność regulacyjna i niska skuteczność wymiaru sprawiedliwości.
Finanse publiczne, podatki i zadłużenie
Dochody podatkowe Madagaskaru wynosiły w 2024 r. około 10,8% PKB, czyli wyraźnie mniej niż średnia dla Afryki Subsaharyjskiej. Przyczynami są rozległy sektor nieformalny, słaba administracja podatkowa, wąska baza podatkowa i ograniczone zaufanie do instytucji publicznych.
Niskie dochody budżetowe ograniczają możliwość finansowania dróg, energetyki, edukacji i ochrony zdrowia ze środków krajowych. Państwo pozostaje więc silnie zależne od pomocy rozwojowej i preferencyjnych kredytów.
Całkowity dług publiczny utrzymuje się poniżej 55% PKB, a ryzyko problemów z jego obsługą jest oceniane jako umiarkowane. Względną stabilność wspiera finansowanie koncesyjne, chociaż zobowiązania przedsiębiorstw państwowych nadal stanowią istotne ryzyko fiskalne.
Rynek pracy, kapitał ludzki i ubóstwo
Demografia i podaż pracy
Madagaskar ma młodą i szybko rosnącą populację. Liczba mieszkańców wzrosła z około 30,3 mln w 2023 r. do 31,9 mln w 2024 r., a według danych MFW w 2026 r. wynosiła około 32,3 mln. Roczne tempo wzrostu populacji sięga 2,4%.
W 2022 r. wskaźnik zatrudnienia wynosił około 54,9% ludności w wieku produkcyjnym. Szybki przyrost liczby młodych osób zwiększa presję na rynek pracy, który nie tworzy wystarczającej liczby formalnych i produktywnych stanowisk.
Struktura zatrudnienia i sektor nieformalny
Około 60,7% miejsc pracy znajduje się w rolnictwie, a blisko 80% ludności uzyskuje z tego sektora podstawowe dochody. Przemysł i usługi nadal odgrywają zbyt małą rolę, aby wchłonąć szybko rosnącą siłę roboczą.
Najważniejszym przemysłowym pracodawcą jest branża tekstylno-odzieżowa, która w 2025 r. zapewniała bezpośrednio i pośrednio ponad 400 tys. miejsc pracy. W skali całego kraju nadal stanowi to jednak niewielką część zasobów pracy.
Rynek pracy cechuje się wysoką nieformalnością i ukrytym bezrobociem. Duża część mieszkańców formalnie wykonuje pracę, zwłaszcza w rolnictwie rodzinnym, ale jej produktywność i dochodowość pozostają bardzo niskie.
Zdrowie, edukacja i kapitał ludzki
Wskaźnik kapitału ludzkiego Banku Światowego dla Madagaskaru wynosi około 0,39. Oznacza to, że dziecko urodzone w kraju osiągnie w dorosłości jedynie około 39% produktywności możliwej przy pełnym zdrowiu i wysokiej jakości edukacji.
Oczekiwana długość życia wynosiła 64,5 roku w 2021 r. Współczynnik skolaryzacji brutto w szkołach podstawowych osiągnął około 138,2%. Wartość przekraczająca 100% wynika między innymi z obecności uczniów starszych i młodszych niż oficjalny wiek dla danego poziomu kształcenia. Nie świadczy automatycznie o wysokiej jakości edukacji ani o powszechnym kończeniu szkoły.
Najważniejsze przyczyny niskiego poziomu kapitału ludzkiego to:
- niedożywienie i choroby zakaźne,
- ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej,
- słaba infrastruktura sanitarna,
- niska jakość i dostępność edukacji.
Czynniki te ograniczają produktywność mieszkańców i ich zdolność do korzystania z efektów wzrostu gospodarczego.
Ubóstwo i nierówności
Ubóstwo ma charakter zarówno dochodowy, jak i wielowymiarowy. Przy progu 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 r. odsetek osób ubogich wynosił około 80,7% w 2012 r. Przy progu 3 USD według parytetu z 2021 r. wzrósł z 67,3% w 2012 r. do 69,2% w 2021 r.
W 2022 r. ubóstwo dotyczyło 75,2% mieszkańców kraju. Na obszarach wiejskich wskaźnik wynosił 79,9%, a w miastach 55,5%. W miastach średniej wielkości udział osób ubogich zwiększył się z 46% do 61%, co pokazuje, że urbanizacja nie zawsze prowadzi do poprawy warunków życia.
Ponad 70% populacji doświadczało ubóstwa wielowymiarowego, obejmującego niedostateczny dostęp do edukacji, ochrony zdrowia, odpowiednich warunków mieszkaniowych i innych usług podstawowych. Ograniczanie ubóstwa wymaga nie tylko wzrostu dochodów, lecz także inwestycji w infrastrukturę społeczną.
Współczynnik Giniego spadł z 38,2 w 2012 r. do 36,8 w 2022 r. Zmniejszenie nierówności wynikało jednak częściowo z pogorszenia sytuacji mieszkańców miast, a nie wyłącznie z poprawy położenia najuboższych. Może więc oznaczać wyrównywanie dochodów w dół.
Strukturalne atuty gospodarki Madagaskaru
Położenie, zasoby i przewagi komparatywne
Madagaskar leży przy szlakach oceanicznych łączących Afrykę, Azję i Bliski Wschód. Przy odpowiedniej infrastrukturze portowej położenie to może stać się przewagą logistyczną. Port Ehoala pokazuje, że inwestycje w obiekty głębokowodne mogą obsługiwać zarówno eksport surowców, jak i inne ładunki.
Najważniejsze strukturalne atuty kraju obejmują:
- wyjątkową bioróżnorodność – sprzyja rozwojowi turystyki przyrodniczej, lokalnych usług i ochrony ekosystemów;
- strategiczne złoża surowców – nikiel, kobalt, tytan, grafit i pierwiastki ziem rzadkich są ważne dla produkcji baterii, elektroniki, turbin wiatrowych i pojazdów elektrycznych;
- konkurencyjne koszty pracy – wspierają rozwój pracochłonnych branż, zwłaszcza przemysłu tekstylno-odzieżowego;
- preferencyjny dostęp do rynków – ułatwia sprzedaż odzieży i wybranych produktów rolnych do USA oraz Unii Europejskiej.
Madagaskar może uczestniczyć w zielonych łańcuchach dostaw, jeśli rozwinie lokalne przetwórstwo surowców i zapewni wysokie standardy środowiskowe.
Potencjał kapitału ludzkiego i przedsiębiorczości
Młoda populacja może stać się ważnym atutem, jeśli państwo poprawi jakość edukacji, ochrony zdrowia i kształcenia zawodowego. Inwestycje w kapitał ludzki mogłyby zwiększyć produktywność oraz ułatwić rozwój nowoczesnego przemysłu i usług.
Badania przedsiębiorstw przeprowadzone przez Bank Światowy w 2022 r. wskazują, że w gospodarce działa grupa bardziej produktywnych firm zdolnych do wzrostu i tworzenia miejsc pracy. Ich rozwój ograniczają jednak bariery regulacyjne, niedostateczna infrastruktura i trudny dostęp do finansowania.
Strukturalne ograniczenia i pułapki rozwojowe
Niska produktywność i brak transformacji strukturalnej
Najważniejszym ograniczeniem jest niska produktywność pracy, szczególnie w rolnictwie subsystencyjnym i sektorze nieformalnym. Większość zatrudnionych pracuje w działalnościach o niewielkiej wartości dodanej, podczas gdy nowoczesne sektory przemysłowe i usługowe pozostają stosunkowo małe.
Fakt, że realny PKB per capita w 2023 r. stanowił około 56% poziomu z 1960 r., pokazuje skalę problemu. Przez ponad sześć dekad gospodarka nie przesunęła wystarczającej liczby pracowników i zasobów do sektorów o wyższej produktywności.
Słaba infrastruktura i integracja rynku
Zły stan dróg i niewystarczająca sieć transportowa zwiększają koszty przewozu, izolują regiony oraz utrudniają rolnikom i przedsiębiorstwom dostęp do rynków. Wyspiarska geografia i rozproszone osadnictwo dodatkowo podnoszą koszty inwestycji infrastrukturalnych.
Częste przerwy w dostawach energii oraz wysokie ceny prądu ograniczają rozwój przemysłu i usług. Bez poprawy transportu i energetyki trudno będzie zintegrować rynek krajowy oraz przyciągać inwestycje wymagające stabilnego zasilania i sprawnej logistyki.
Niskie dochody podatkowe i ograniczona zdolność państwa
Dochody podatkowe wynoszące około 10,8% PKB nie wystarczają do finansowania ogromnych potrzeb infrastrukturalnych i społecznych. Pomoc zewnętrzna zapewnia środki na inwestycje, ale może prowadzić do rozproszenia działań oraz problemów z utrzymaniem projektów po zakończeniu finansowania.
Madagaskar pozostaje w pułapce słabego państwa: wysokie ubóstwo i rozległy sektor nieformalny zawężają bazę podatkową, a niewielkie dochody publiczne utrudniają budowę sprawnej administracji i świadczenie usług. Słabe instytucje z kolei ograniczają inwestycje i rozwój formalnej gospodarki.
Ubóstwo i podatność na wstrząsy
Ponad 70% mieszkańców doświadcza ubóstwa wielowymiarowego, a ponad 75% żyje poniżej krajowej granicy ubóstwa. Susze, powodzie, cyklony oraz wzrost cen żywności i paliw szybko pogarszają sytuację gospodarstw domowych, które nie mają oszczędności ani skutecznej ochrony socjalnej.
Madagaskar znajduje się w pułapce ubóstwa klimatycznego: zależność od rolnictwa zwiększa podatność na zmiany klimatu, a kolejne katastrofy pogłębiają ubóstwo i ograniczają zdolność do inwestowania w odporność.
Przerwanie tego mechanizmu wymaga skoordynowanych działań:
- rozwoju systemów irygacyjnych i magazynowania wody,
- wprowadzania odpornych odmian roślin i nowoczesnych metod uprawy,
- budowy systemów wczesnego ostrzegania i ochrony socjalnej,
- tworzenia źródeł dochodu poza rolnictwem subsystencyjnym.
Możliwe ścieżki transformacji
Dotychczasowy model gospodarki enklawowej
Dotychczasowy model rozwoju łączy gospodarkę enklawową z silnym uzależnieniem od pomocy zewnętrznej. Najbardziej produktywne sektory to górnictwo niklu i tytanu, produkcja wanilii i goździków, tekstylia oraz turystyka przyrodnicza. Korzyści z ich działalności są jednak skoncentrowane geograficznie i w niewystarczającym stopniu przenikają do pozostałych części gospodarki.
Większość ludności nadal pracuje w rolnictwie subsystencyjnym i sektorze nieformalnym. Jednocześnie portfel Banku Światowego o wartości 3,5 mld USD oraz programy MFW pozostają ważnymi źródłami finansowania inwestycji i stabilizacji makroekonomicznej.
Reformy strukturalne i luka produktywności
Bank Światowy i MFW zalecają przyspieszenie reform w energetyce, górnictwie i cyfryzacji, poprawę klimatu biznesowego oraz zwiększenie dostępu przedsiębiorstw do finansowania. Niski poziom kredytów dla sektora prywatnego, wynoszący 15,2% PKB w 2024 r., ogranicza inwestycje i rozwój bardziej produktywnych firm.
EDBM może wspierać transformację poprzez promocję inwestycji i upraszczanie procedur. Sama działalność agencji nie zastąpi jednak reform wymiaru sprawiedliwości, administracji, systemu podatkowego, energetyki i ochrony praw własności.
Turystyka przyrodnicza, agribiznes i gospodarka cyfrowa
Najbardziej perspektywiczne ścieżki dywersyfikacji gospodarki obejmują trzy powiązane obszary:
- turystyka przyrodnicza – może łączyć wzrost gospodarczy z ograniczaniem ubóstwa i ochroną środowiska, a doświadczenia Nosy Be i Ranomafana potwierdzają jej lokalne efekty mnożnikowe;
- agribiznes – rozwój przetwórstwa żywności, magazynowania, chłodnictwa, transportu i eksportu może zwiększyć produktywność gospodarstw oraz ograniczyć straty po zbiorach;
- gospodarka cyfrowa – płatności mobilne, handel elektroniczny i zdalny dostęp do usług mogą objąć osoby pozostające poza tradycyjnym systemem bankowym.
Trwała transformacja wymaga zwiększenia produktywności rolnictwa, rozwoju infrastruktury i energetyki, inwestycji w edukację i zdrowie, poprawy klimatu biznesowego oraz wzmocnienia instytucji publicznych. Turystyka przyrodnicza, agribiznes, lokalne przetwórstwo surowców i usługi cyfrowe mogą stworzyć bardziej zróżnicowany oraz inkluzywny model wzrostu.