Gospodarka Bośni i Hercegowiny rozwija się w umiarkowanym, stosunkowo stabilnym tempie, ale pozostaje silnie uzależniona od konsumpcji prywatnej, przekazów pieniężnych z zagranicy oraz koniunktury w Unii Europejskiej. Kraj nadal zmaga się także ze znaczną luką dochodową względem średniej unijnej.
W latach 2021–2025 nominalny produkt krajowy brutto (PKB), wyrażony w bieżących dolarach amerykańskich, wzrósł z około 23,7 mld USD do 32,6 mld USD. W tym samym okresie PKB per capita zwiększył się z około 7,3 tys. USD do ponad 10,3 tys. USD.
Realna dynamika gospodarcza była znacznie niższa. Wzrost PKB wyniósł około 3,8% w 2023 r., 3,2% w 2024 r. oraz 2,1% w 2025 r.
Według danych Eurostatu w 2024 r. PKB per capita Bośni i Hercegowiny, wyrażony w standardzie siły nabywczej, odpowiadał około 35% średniej UE-27. Rzeczywista konsumpcja indywidualna per capita osiągnęła natomiast około 42% średniej UE-27. Niższy poziom cen częściowo zmniejsza zatem różnicę w poziomie życia, jednak proces konwergencji pozostaje powolny.
Cel i zakres analizy
Założenia i horyzont czasowy
Analiza obejmuje przede wszystkim lata 2021–2025. Dla tego okresu dostępne są porównywalne dane dotyczące nominalnego PKB, PKB per capita oraz realnej dynamiki gospodarczej. Wykorzystano informacje publikowane przez Agencję Statystyczną Bośni i Hercegowiny (BHAS), Bank Światowy, Eurostat oraz bazę FRED.
Okres ten przedstawiono również w szerszym kontekście powojennej transformacji gospodarczej, globalnego kryzysu finansowego, pandemii COVID-19 oraz kryzysu energetycznego. Dane spoza głównego horyzontu czasowego służą przede wszystkim do zobrazowania długookresowych tendencji.
Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie trzech kategorii:
- nominalny PKB – wartość produkcji liczona w cenach bieżących, wyrażona w marce konwertowalnej lub dolarach amerykańskich;
- realny PKB – wartość produkcji skorygowana o zmiany cen, która umożliwia ocenę faktycznego wzrostu gospodarczego;
- PKB per capita według parytetu siły nabywczej – wskaźnik uwzględniający różnice w poziomie cen między krajami.
PKB pozostaje podstawową miarą aktywności gospodarczej, ale nie stanowi kompletnego wskaźnika dobrobytu. Nie pokazuje między innymi dystrybucji dochodów, jakości usług publicznych, stanu środowiska, bezpieczeństwa ani subiektywnej jakości życia. W przypadku Bośni i Hercegowiny szczególne znaczenie mają również emigracja, przekazy pieniężne z zagranicy, nierówności regionalne oraz złożona struktura instytucjonalna państwa.
Najważniejsze źródła danych
Podstawowym krajowym źródłem danych jest Agencja Statystyczna Bośni i Hercegowiny (BHAS). Instytucja publikuje roczne i kwartalne rachunki narodowe, dane według podejścia produkcyjnego, dochodowego i wydatkowego, a także informacje dotyczące jednostek terytorialnych, w tym Dystryktu Brczko.
Dane o nominalnym PKB i PKB per capita w bieżących dolarach pochodzą z bazy World Development Indicators Banku Światowego oraz odpowiadających jej serii FRED. Informacje o parytecie siły nabywczej i rzeczywistej konsumpcji indywidualnej pochodzą natomiast z Eurostatu.
Metodologia szacowania PKB
Instytucje odpowiedzialne za rachunki narodowe
BHAS koordynuje tworzenie statystyk makroekonomicznych dla państwa składającego się z Federacji Bośni i Hercegowiny, Republiki Serbskiej oraz autonomicznego Dystryktu Brczko. Współpracuje z urzędami statystycznymi poszczególnych jednostek, które dostarczają dane regionalne agregowane następnie na poziomie całego kraju.
Złożona struktura administracyjna może utrudniać zachowanie terminowości i pełnej spójności danych. Stosowanie klasyfikacji NACE Rev. 2 oraz wspólnych zasad rachunków narodowych umożliwia jednak przygotowanie jednolitego zestawu statystyk dla całej gospodarki.
BHAS publikuje roczne rachunki PKB w cenach bieżących i stałych oraz kwartalne dane według podejścia wydatkowego. Wartości realne przedstawia między innymi jako wielkości łańcuchowo powiązane z rokiem referencyjnym 2021.
Ramy ESA 2010 i SNA 2008
Rachunki narodowe Bośni i Hercegowiny są opracowywane zgodnie z Europejskim Systemem Rachunków ESA 2010, spójnym z Systemem Rachunków Narodowych ONZ SNA 2008. Zapewnia to porównywalność podstawowych definicji i metod pomiaru z innymi państwami europejskimi.
W podejściu produkcyjnym PKB jest sumą wartości dodanej brutto wytworzonej przez krajowe jednostki produkcyjne, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o subsydia. W podejściu wydatkowym obowiązuje następująca zależność:
PKB = C + I + G + (X − M)
Poszczególne symbole oznaczają konsumpcję gospodarstw domowych, inwestycje, wydatki sektora publicznego oraz eksport netto dóbr i usług.
Produkcję brutto określa się przede wszystkim na podstawie sprzedaży, zmian zapasów wyrobów gotowych oraz produkcji niezakończonej. Konsumpcja pośrednia obejmuje dobra i usługi zużyte w procesie produkcji. Różnica między produkcją a konsumpcją pośrednią tworzy wartość dodaną brutto.
W rachunkach uwzględniane są również usługi pośrednictwa finansowego mierzone pośrednio (FISIM). Ich wartość przypisuje się do konsumpcji pośredniej przedsiębiorstw albo konsumpcji finalnej gospodarstw domowych i instytucji niekomercyjnych.
Konwersja danych na potrzeby porównań międzynarodowych
Bank Światowy przelicza krajowe wartości PKB na dolary amerykańskie przy zastosowaniu odpowiednich kursów wymiany. Seria oznaczona kodem NY.GDP.MKTP.CD przedstawia PKB w bieżących dolarach, natomiast seria NY.GDP.PCAP.CD obejmuje PKB per capita.
Baza FRED udostępnia te dane w formie rocznych szeregów czasowych. Według serii MKTGDPBAA646NWDB nominalny PKB Bośni i Hercegowiny wyniósł:
- 23 672 712 121,27 USD w 2021 r.,
- 24 534 663 636,18 USD w 2022 r.,
- 27 592 361 498,41 USD w 2023 r.,
- 29 737 363 103,05 USD w 2024 r.,
- 32 599 982 936,39 USD w 2025 r.
Eurostat przedstawia PKB per capita w standardzie siły nabywczej jako indeks względem średniej UE-27 równej 100. Dla Bośni i Hercegowiny wskaźnik ten wzrósł z 30 w 2013 r. do 35 w 2024 r.
Rewizje i ograniczenia porównywalności
Dane o PKB podlegają rewizjom wynikającym z aktualizacji źródeł administracyjnych, zmian metodologicznych, korekt klasyfikacji oraz dokładniejszego ujmowania działalności nieformalnej. BHAS zapowiedział rewizję rocznej serii PKB za lata 2000–2025, dlatego wartości historyczne mogą zostać zmienione.
Różnice między publikacjami mogą wynikać również z innych terminów aktualizacji, zastosowanych kursów walutowych lub statusu danych. Przykładowo jedna z wcześniejszych analiz Banku Światowego wskazywała dla 2023 r. PKB w wysokości 24,1 mld USD, podczas gdy późniejsza seria WDI/FRED podawała około 27,6 mld USD.
Przy porównywaniu danych należy zawsze sprawdzać źródło, datę publikacji, jednostkę, bazę cenową oraz status wartości jako obserwacji, szacunku lub prognozy.
Nominalny PKB Bośni i Hercegowiny
Dane w walucie krajowej
Nominalny PKB w walucie krajowej stanowi punkt wyjścia do przeliczeń na waluty obce. BHAS podał wartość PKB w cenach rynkowych na poziomie około 49,9 mld marek konwertowalnych w 2023 r. oraz 53,5 mld marek konwertowalnych w 2024 r.
Marka konwertowalna jest powiązana z euro stałym kursem. Z tego względu zmiany PKB wyrażonego w dolarach zależą nie tylko od wzrostu gospodarczego i inflacji, lecz także od kursu euro wobec dolara.
Dane dla Dystryktu Brczko wskazują, że nominalny PKB tej jednostki wzrósł w okresie objętym dostępną serią z 868,1 mln KM do około 1,24 mld KM. Oznacza to przyrost o około 43%, wynikający zarówno ze zwiększenia produkcji, jak i ze zmian cen.
PKB w bieżących dolarach amerykańskich
Nominalny PKB Bośni i Hercegowiny wzrósł z około 23,7 mld USD w 2021 r. do 32,6 mld USD w 2025 r. Łączny przyrost wyniósł około 8,9 mld USD, czyli blisko 38%.
Na wzrost nominalnej wartości PKB złożyło się kilka czynników:
- wzrost realnej produkcji,
- inflacja cen dóbr i usług,
- zmiany kursu euro i marki konwertowalnej wobec dolara,
- rewizje danych statystycznych.
Nominalnego wzrostu PKB nie należy utożsamiać ze wzrostem dobrobytu. Wysoka dynamika wartości wyrażonych w cenach bieżących może w znacznym stopniu wynikać z inflacji lub zmian kursowych.
PKB i PKB per capita w latach 2021–2025
Najważniejsze dane dotyczące wartości gospodarki, dochodu na mieszkańca i realnego tempa wzrostu przedstawia poniższe zestawienie:
| Rok | PKB w bieżących USD | PKB per capita w bieżących USD | Realny wzrost PKB | PKB per capita w PPS, UE-27 = 100 | Źródło lub status danych |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | ok. 23,7 mld | ok. 7 295 | brak danych | brak danych | WDI/FRED |
| 2022 | ok. 24,5 mld | ok. 7 656 | brak danych | brak danych | WDI/FRED |
| 2023 | ok. 27,6 mld | ok. 8 663 | 3,8% | brak danych | WDI/FRED i Bank Światowy |
| 2024 | ok. 29,7 mld | ok. 9 398 | 3,2% | 35 | WDI/FRED, Bank Światowy i Eurostat |
| 2025 | ok. 32,6 mld | ok. 10 382 | 2,1% | brak danych | WDI/FRED i Bank Światowy |
W latach 2021–2025 PKB per capita wzrósł o około 3,1 tys. USD, czyli o ponad 42%. Jego nominalna dynamika była nieco wyższa niż wzrost całego PKB, co może wiązać się ze spadkiem liczby mieszkańców oraz zmianami kursowymi.
Dynamika nominalna i realna
Największe wzrosty nominalne przypadły na okres wychodzenia gospodarki z zakłóceń pandemicznych oraz podwyższonej inflacji cen energii i żywności. Jednocześnie realne tempo wzrostu stopniowo się obniżało.
Znaczna część nominalnego wzrostu PKB nie wynikała ze zwiększenia wolumenu produkcji, lecz ze wzrostu cen oraz efektów kursowych. Dlatego ocena rzeczywistych zmian poziomu życia wymaga uwzględnienia danych realnych i wskaźników parytetu siły nabywczej.
Realny wzrost PKB i cykl koniunkturalny
Dynamika w ostatnich latach
Realny wzrost PKB wyniósł około 3,8% w 2023 r., 3,2% w 2024 r. oraz 2,1% w 2025 r. Dane kwartalne wskazują na umiarkowaną, lecz nierówną dynamikę. W pierwszym kwartale 2024 r. PKB wzrósł realnie o 2,7% rok do roku, natomiast w pierwszym kwartale 2025 r. tempo spadło do 1,7%.
W czwartym kwartale 2025 r. realny PKB zwiększył się o 2,1% rok do roku. Gospodarka nie doświadczała gwałtownego boomu, ale utrzymywała dodatnie tempo wzrostu mimo słabszej produkcji przemysłowej i niepewności politycznej.
W dłuższej perspektywie realne dochody rosły średnio o około 2–3% rocznie. Przy niskim poziomie wyjściowym jest to tempo niewystarczające do szybkiego zbliżenia się do rozwiniętych państw europejskich.
Konsumpcja, inwestycje i eksport netto
Gospodarka Bośni i Hercegowiny w znacznym stopniu opiera się na konsumpcji prywatnej, wspieranej dochodami z pracy oraz przekazami pieniężnymi od emigrantów. Inwestycje pozostają relatywnie słabe, a eksport netto ma ograniczony lub ujemny udział we wzroście.
Na tempo rozwoju gospodarczego wpływają przede wszystkim następujące czynniki:
- konsumpcja prywatna – pozostaje głównym źródłem popytu, ale jej dynamikę ograniczają inflacja i niepewność dochodowa;
- inwestycje – ich umiarkowany poziom utrudnia wzrost produktywności i modernizację gospodarki;
- popyt zewnętrzny – kondycja gospodarki UE bezpośrednio wpływa na eksport i produkcję przemysłową;
- produkcja przemysłowa – jej spowolnienie, szczególnie w przemyśle wytwórczym, obniżało dynamikę PKB w 2025 r.
Silne powiązania handlowe z Unią Europejską sprawiają, że pogorszenie koniunktury w państwach członkowskich szybko ogranicza popyt na towary i usługi z Bośni i Hercegowiny.
Inflacja i realne dochody
Inflacja, zwłaszcza wzrost cen żywności i energii, zwiększała nominalną wartość PKB, ale jednocześnie ograniczała siłę nabywczą gospodarstw domowych. W czerwcu 2025 r. wynosiła około 3,4%. Podwyżka płacy minimalnej częściowo złagodziła jej wpływ na osoby o niższych dochodach.
Nominalny wzrost PKB per capita o ponad 40% nie oznacza analogicznej poprawy realnego poziomu życia. Część przyrostu została zneutralizowana przez inflację, a rzeczywista konsumpcja rosła znacznie wolniej.
PKB per capita i konwergencja dochodowa
Nominalny PKB per capita
PKB per capita wzrósł z około 7 295 USD w 2021 r. do 10 382 USD w 2025 r. Wskaźnik ten zależy jednak nie tylko od wartości produkcji, lecz także od liczby ludności, inflacji i kursu walutowego.
Bośnia i Hercegowina doświadcza emigracji oraz niekorzystnych zmian demograficznych. Spadek liczby mieszkańców może prowadzić do wzrostu PKB per capita nawet wtedy, gdy całkowita produkcja zwiększa się powoli. Poprawa wskaźnika nie musi więc oznaczać proporcjonalnego wzrostu dobrobytu całego społeczeństwa.
Relacja do średniej UE
W 2024 r. PKB per capita w PPS wynosił 35% średniej UE-27. Bośnia i Hercegowina pozostawała pod tym względem za innymi państwami regionu:
- Chorwacja – 78% średniej UE-27,
- Czarnogóra – 53%,
- Serbia – 52%,
- Albania – 42%,
- Macedonia Północna – 42%,
- Bośnia i Hercegowina – 35%.
Rzeczywista konsumpcja indywidualna per capita osiągnęła w Bośni i Hercegowinie 42% średniej UE-27. Oznacza to, że poziom konsumpcji jest relatywnie wyższy niż poziom produkcji przypadającej na mieszkańca.
PPP, PPS i AIC
Parytet siły nabywczej (PPP) umożliwia porównywanie wartości dochodów i produkcji po uwzględnieniu różnic w poziomie cen. Eurostat stosuje standard siły nabywczej (PPS), czyli sztuczną jednostkę pozwalającą porównywać realny wolumen dóbr i usług.
Rzeczywista konsumpcja indywidualna (AIC) obejmuje wydatki gospodarstw domowych oraz wartość usług przekazywanych im przez sektor publiczny i instytucje niekomercyjne. Z tego względu może lepiej odzwierciedlać materialny poziom życia niż sam PKB per capita.
Różnica między PKB per capita na poziomie 35% a AIC per capita na poziomie 42% średniej UE wskazuje, że usługi publiczne, transfery społeczne i niższe ceny częściowo kompensują niski poziom produkcji i dochodów.
Ewolucja luki dochodowej
Indeks PKB per capita w PPS wzrósł z 30% średniej UE w 2013 r. do 35% w 2024 r. Poprawa o pięć punktów procentowych w ciągu 11 lat potwierdza postęp, ale jednocześnie pokazuje, że konwergencja przebiega powoli.
Najważniejsze bariery szybszego zbliżania się do średniej unijnej to:
- ograniczona atrakcyjność inwestycyjna,
- niska produktywność,
- emigracja wykwalifikowanych pracowników,
- niewystarczająca modernizacja infrastruktury,
- problemy instytucjonalne.
Znaczenie i ograniczenia parytetu siły nabywczej
Zastosowanie PPP w porównaniach międzynarodowych
PPP pokazuje, ile dóbr i usług można nabyć za dochód uzyskiwany w danym kraju. Jest szczególnie przydatny w przypadku Bośni i Hercegowiny, ponieważ nominalne dochody w dolarach są znacznie niższe niż w UE, ale niższe pozostają również ceny wielu lokalnych dóbr i usług.
Dane według parytetu siły nabywczej wskazują mniejszą lukę w poziomie życia niż porównanie nominalnych wartości w dolarach. Nie zmienia to jednak faktu, że PKB per capita odpowiada zaledwie około jednej trzeciej średniej unijnej.
Ograniczenia danych PPP
Dane dotyczące parytetu siły nabywczej zależą od jakości badań cen oraz doboru reprezentatywnego koszyka dóbr i usług. W państwach ze znacznym sektorem nieformalnym dokładne określenie poziomu cen może być utrudnione.
PPP nie uwzględnia również różnic jakościowych. Dwa państwa o podobnym PKB per capita w PPS mogą znacząco różnić się jakością infrastruktury, ochrony zdrowia, edukacji czy administracji publicznej.
Wskaźniki PPP są okresowo aktualizowane i mogą podlegać rewizjom. Należy traktować je jako ważne narzędzie porównawcze, ale nie jako precyzyjną i kompletną miarę dobrobytu.
Ograniczenia PKB jako miary dobrobytu
Dystrybucja dochodów i ubóstwo
PKB per capita jest średnią arytmetyczną i nie pokazuje, jak dochody rozkładają się między gospodarstwa domowe. Może rosnąć nawet wtedy, gdy sytuacja części społeczeństwa się pogarsza.
W Bośni i Hercegowinie występują różnice między miastem a wsią, poszczególnymi regionami oraz sektorami gospodarki. Umiarkowany wzrost realnego dochodu nie musi więc prowadzić do równie szybkiego ograniczania ubóstwa.
Jakość życia i wskaźniki alternatywne
PKB nie uwzględnia między innymi jakości środowiska, bezpieczeństwa, zdrowia, edukacji ani instytucji. Dlatego ocena dobrobytu powinna obejmować także:
- rzeczywistą konsumpcję indywidualną w PPS,
- wskaźniki ubóstwa i nierówności dochodowych,
- dostępność i jakość usług publicznych,
- wskaźniki zdrowia i edukacji,
- jakość instytucji i stabilność polityczną,
- skalę emigracji i zmian demograficznych.
Koszty środowiskowe również nie są bezpośrednio widoczne w PKB. Zanieczyszczenie powietrza, degradacja terenów wiejskich czy problemy gospodarki wodnej mogą obniżać jakość życia, nawet jeśli bieżąca aktywność gospodarcza rośnie.
Nierówności regionalne
Ogólnokrajowy PKB może maskować znaczne różnice między Federacją Bośni i Hercegowiny, Republiką Serbską oraz Dystryktem Brczko. Wzrost nominalnego PKB poszczególnych jednostek nie przesądza o poprawie poziomu życia, jeśli nie uwzględni się liczby ludności, inflacji i struktury lokalnej gospodarki.
Instytucje, bezpieczeństwo i migracje
Jakość instytucji oraz stabilność polityczna wpływają na inwestycje, innowacyjność i produktywność. W Bośni i Hercegowinie niepewność polityczna oraz skomplikowany podział kompetencji administracyjnych pozostają istotnymi ograniczeniami rozwoju.
Migracja oddziałuje na gospodarkę w dwóch kierunkach. Z jednej strony zmniejsza zasoby pracy i może ograniczać potencjalny wzrost. Z drugiej strony przekazy pieniężne od emigrantów wspierają dochody gospodarstw domowych i konsumpcję.
PKB per capita może rosnąć wskutek spadku liczby ludności, nie pokazując jednocześnie społecznych kosztów emigracji i utraty wykwalifikowanych pracowników.
Jakość danych i wyzwania pomiarowe
Źródła danych rachunków narodowych
Rachunki narodowe opierają się przede wszystkim na sprawozdaniach finansowych przedsiębiorstw oraz danych administracyjnych. Dane o eksporcie i imporcie pochodzą z bilansu płatniczego banku centralnego, natomiast informacje o podatkach i subsydiach są pozyskiwane z administracji podatkowej i budżetowej.
W podejściu dochodowym PKB jest przedstawiany jako suma wynagrodzeń pracowników, podatków od produkcji pomniejszonych o subsydia oraz nadwyżki operacyjnej brutto i dochodu mieszanego. Pozwala to ocenić, jaka część wzrostu przypada na pracowników, przedsiębiorstwa i sektor publiczny.
Konsekwencje rewizji serii 2000–2025
Rewizja może obejmować nowe źródła administracyjne, korekty FISIM, zmiany klasyfikacji sektorów oraz dokładniejsze oszacowanie gospodarki nieformalnej. Jej skutkiem może być zmiana zarówno poziomu PKB, jak i historycznych stóp wzrostu.
Długookresowe porównania należy prowadzić na podstawie jednolitej wersji szeregu czasowego. Łączenie danych sprzed rewizji i po niej może prowadzić do błędnych wniosków.
Obserwacje, szacunki i prognozy
Dane dla zakończonych lat mogą nadal mieć status wstępny lub szacunkowy. Dotyczy to zwłaszcza wartości publikowanych krótko po zakończeniu okresu sprawozdawczego. W analizach Banku Światowego stosowane są oznaczenia rozróżniające szacunki i prognozy.
Wartości dla lat 2024–2025 mogą podlegać dalszym zmianom wraz z publikacją pełniejszych danych krajowych. Nie należy zatem traktować ich jako ostatecznych.
Ewolucja gospodarki Bośni i Hercegowiny
Odbudowa po wojnie i transformacja
Po zakończeniu konfliktu zbrojnego w latach dziewięćdziesiątych gospodarka Bośni i Hercegowiny była poważnie osłabiona. Odbudowa infrastruktury, instytucji i sektora prywatnego wymagała dużych nakładów finansowych oraz wsparcia zagranicznego.
Początkowo PKB rósł szybko ze względu na bardzo niski poziom wyjściowy. Z czasem tempo wzrostu spadało, ponieważ wygasały najprostsze efekty odbudowy. Reformy rynkowe, prywatyzacja oraz modernizacja instytucji przebiegały nierównomiernie.
Globalny kryzys finansowy
Kryzys z lat 2008–2009 ograniczył popyt w Unii Europejskiej, przepływy kapitałowe, eksport i inwestycje. Mimo niewielkiego udziału Bośni i Hercegowiny w światowych rynkach finansowych gospodarka odczuła skutki osłabienia głównych partnerów handlowych.
W kolejnych latach realne dochody rosły średnio o około 2% rocznie. Było to tempo zbyt niskie, aby szybko zniwelować skutki kryzysu i zmniejszyć dystans wobec UE.
Stabilizacja w latach 2010–2019
W latach 2010–2019 gospodarka notowała dodatni, lecz umiarkowany wzrost. PKB per capita zwiększał się, ale proces konwergencji pozostawał powolny. Reformy strukturalne były wdrażane fragmentarycznie, a problemy instytucjonalne ograniczały inwestycje i wzrost produktywności.
Pandemia i lata 2020–2025
Pandemia COVID-19 spowodowała ograniczenia mobilności, zakłócenia w łańcuchach dostaw oraz spadek popytu. Po załamaniu w 2020 r. gospodarka zaczęła się odbudowywać, ale jednocześnie musiała mierzyć się z kryzysem energetycznym i inflacją.
W latach 2021–2025 nominalny PKB wzrósł z około 23,7 mld USD do 32,6 mld USD, a PKB per capita z około 7,3 tys. USD do 10,4 tys. USD. Realna dynamika pozostawała jednak umiarkowana i w 2025 r. spadła do 2,1%.
Wskaźnik PKB per capita w PPS wzrósł z 30% średniej UE w 2013 r. do 35% w 2024 r. Potwierdza to stopniową poprawę, ale także utrzymywanie się znacznego dystansu wobec państw unijnych i części krajów Bałkanów Zachodnich.