W Polsce stosuje się dwie główne miary bezrobocia: stopę bezrobocia według BAEL, zgodną z definicją Międzynarodowej Organizacji Pracy, oraz stopę bezrobocia rejestrowanego, obliczaną na podstawie danych urzędów pracy.
Wskaźniki te różnią się definicją osoby bezrobotnej, źródłem danych, sposobem określania ludności aktywnej zawodowo oraz kryterium aktywnego poszukiwania pracy. Nie należy więc porównywać ich mechanicznie ani stosować zamiennie.
Bezrobocie według BAEL – definicja i metodologia
Bezrobocie BAEL jest mierzone w ramach Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności, prowadzonego przez GUS na reprezentatywnej próbie gospodarstw domowych. Metodologia badania odpowiada standardom Międzynarodowej Organizacji Pracy, czyli MOP (ang. ILO).
Zgodnie z definicją GUS bezrobotni według BAEL to osoby w wieku 15–74 lat, które jednocześnie spełniają trzy warunki:
- w badanym tygodniu nie były osobami pracującymi,
- aktywnie poszukiwały pracy, czyli w ciągu ostatnich 4 tygodni, łącznie z tygodniem badania, podjęły konkretne działania w celu znalezienia zatrudnienia,
- były gotowe podjąć pracę w ciągu 2 tygodni następujących po tygodniu badanym.
W BAEL wyróżnia się trzy podstawowe grupy ludności: osoby pracujące, bezrobotne oraz bierne zawodowo. Pracujący i bezrobotni tworzą łącznie ludność aktywną zawodowo, określaną również jako zasoby pracy.
Stopa bezrobocia według BAEL oznacza procentowy udział bezrobotnych w ludności aktywnej zawodowo. W mianowniku uwzględnia się zatem pracujących i bezrobotnych, ale nie osoby bierne zawodowo, takie jak większość emerytów, część studentów czy osoby, które nie poszukują pracy.
BAEL jest badaniem reprezentatywnym, prowadzonym cyklicznie na próbie około 20 tys. gospodarstw domowych. Na podstawie uzyskanych wyników GUS szacuje stopę bezrobocia zgodną z międzynarodowymi standardami MOP.
Bezrobocie rejestrowane – definicja i źródło danych
Bezrobocie rejestrowane jest ustalane na podstawie danych administracyjnych powiatowych urzędów pracy. Decydujące znaczenie ma więc formalna rejestracja osoby jako bezrobotnej.
Według definicji stosowanej w statystyce publicznej bezrobotny rejestrowany to osoba, która:
- ukończyła 18 lat i nie osiągnęła ustawowego wieku emerytalnego,
- nie jest zatrudniona ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej,
- jest zdolna i gotowa podjąć pracę w pełnym wymiarze czasu,
- zarejestrowała się we właściwym dla miejsca zamieszkania powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Stopa bezrobocia rejestrowanego to procentowy udział zarejestrowanych bezrobotnych w cywilnej ludności aktywnej zawodowo.
Cywilna ludność aktywna zawodowo obejmuje pracujących i bezrobotnych, ale nie uwzględnia osób odbywających czynną służbę wojskową ani pracowników jednostek budżetowych działających w obszarze obrony narodowej i bezpieczeństwa publicznego.
W obliczeniach uwzględnia się również osoby pracujące w indywidualnych gospodarstwach rolnych. Ich liczbę szacuje się między innymi na podstawie wyników spisów powszechnych.
Stopa bezrobocia rejestrowanego jest publikowana co miesiąc i przedstawia stan na koniec okresu sprawozdawczego. Podstawę jej obliczania stanowią dane przekazywane przez urzędy pracy.
Różnice w definicjach i źródłach danych
1. Źródło danych – ankieta a rejestry
BAEL wykorzystuje dane z reprezentatywnego badania ankietowego gospodarstw domowych, prowadzonego przez GUS zgodnie z metodologią MOP. Bezrobocie rejestrowane jest natomiast obliczane na podstawie rejestrów powiatowych urzędów pracy.
BAEL może uwzględniać osoby spełniające kryteria bezrobotnego, które nie zarejestrowały się w urzędzie pracy. Miara rejestrowana obejmuje wyłącznie osoby formalnie ujęte w systemie administracyjnym.
2. Zakres wiekowy i populacja
W BAEL do bezrobotnych można zaliczyć osoby w wieku 15–74 lat. Rejestry urzędów pracy obejmują natomiast osoby od ukończenia 18. roku życia do osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego, o ile spełniają one pozostałe warunki uzyskania statusu bezrobotnego.
Osoba w wieku 15–17 lat może więc zostać uznana za bezrobotną według BAEL, mimo że nie może jeszcze uzyskać formalnego statusu bezrobotnego w urzędzie pracy.
3. Kryterium aktywnego poszukiwania pracy
BAEL wymaga wykazania konkretnych działań związanych z poszukiwaniem zatrudnienia w ciągu ostatnich 4 tygodni oraz gotowości do podjęcia pracy w ciągu 2 tygodni.
W przypadku bezrobocia rejestrowanego kluczowe są formalna rejestracja i spełnienie warunków ustawowych. Poszukiwanie pracy wiąże się z procedurami urzędu, a nie z weryfikacją konkretnych działań podjętych w ostatnich tygodniach.
Osoba może być zarejestrowana jako bezrobotna, mimo że nie poszukuje intensywnie zatrudnienia. Możliwa jest również sytuacja odwrotna: ktoś aktywnie szuka pracy, ale nie figuruje w rejestrze urzędu.
4. Okres odniesienia i częstotliwość
BAEL odnosi się do określonego tygodnia referencyjnego, a w przypadku aktywnego poszukiwania pracy uwzględnia działania podejmowane w ciągu ostatnich 4 tygodni. Wyniki badania są publikowane kwartalnie.
Dane rejestrowe przedstawiają stan na koniec miesiąca, dzięki czemu umożliwiają comiesięczne obliczanie stopy bezrobocia rejestrowanego.
5. Mianownik – ludność aktywna zawodowo
W obu wskaźnikach mianownikiem jest ludność aktywna zawodowo, jednak jej liczebność ustala się w inny sposób.
W BAEL ludność aktywna zawodowo obejmuje pracujących i bezrobotnych według definicji MOP. Ich liczbę szacuje się na podstawie wyników badania gospodarstw domowych.
W przypadku bezrobocia rejestrowanego wykorzystuje się kategorię cywilnej ludności aktywnej zawodowo. Jej liczebność oblicza się na podstawie rejestrów pracujących oraz dodatkowych szacunków, między innymi dotyczących rolnictwa. Wyłącza się przy tym określone grupy związane z obroną narodową i bezpieczeństwem publicznym.
Nawet przy zbliżonej liczbie bezrobotnych stopy bezrobocia BAEL i rejestrowanego mogą się różnić ze względu na odmienne definicje oraz sposoby szacowania zasobów pracy.
Przykład obliczania stóp bezrobocia
Rozważmy uproszczony przykład fikcyjnego powiatu. Wszystkie wartości są hipotetyczne i służą wyłącznie zobrazowaniu różnic między wskaźnikami.
Dane hipotetyczne
Do obliczeń przyjmujemy następujące dane:
- ludność aktywna zawodowo według BAEL – 1000 osób;
- bezrobotni według BAEL – 80 osób;
- cywilna ludność aktywna zawodowo – 950 osób;
- bezrobotni zarejestrowani w urzędzie pracy – 110 osób.
Krok 1 – stopa bezrobocia według BAEL
Stopa bezrobocia BAEL jest udziałem bezrobotnych w ludności aktywnej zawodowo, wyrażonym w procentach:
Stopa bezrobocia BAEL = liczba bezrobotnych według BAEL ÷ ludność aktywna zawodowo według BAEL × 100%
Po podstawieniu danych otrzymujemy:
80 ÷ 1000 × 100% = 8%
Krok 2 – stopa bezrobocia rejestrowanego
Stopa bezrobocia rejestrowanego jest udziałem zarejestrowanych bezrobotnych w cywilnej ludności aktywnej zawodowo:
Stopa bezrobocia rejestrowanego = liczba zarejestrowanych bezrobotnych ÷ cywilna ludność aktywna zawodowo × 100%
Po podstawieniu danych otrzymujemy:
110 ÷ 950 × 100% ≈ 11,6%
W tym samym powiecie stopa bezrobocia według BAEL wynosi 8%, a stopa bezrobocia rejestrowanego około 11,6%. Rozbieżność wynika z odmiennych definicji, źródeł danych oraz sposobów określania liczby osób aktywnych zawodowo.
Konsekwencje dla porównań i interpretacji gospodarczych
Różnice metodologiczne mają istotny wpływ na analizę rynku pracy:
- Nieporównywalność jeden do jednego – obie stopy opisują rynek pracy z różnych perspektyw: BAEL wykorzystuje międzynarodowo porównywalną definicję MOP, natomiast wskaźnik rejestrowany opiera się na krajowych rejestrach administracyjnych. Bezpośrednie zestawianie wartości bez uwzględnienia metodologii może prowadzić do błędnych wniosków;
- Różne zastosowania wskaźników – BAEL lepiej nadaje się do porównań międzynarodowych oraz analiz strukturalnych, na przykład według wieku, wykształcenia lub regionu. Dane rejestrowe są szczególnie przydatne w monitorowaniu bieżącej sytuacji lokalnej i obciążenia instytucji rynku pracy;
- Znaczenie aktywnego poszukiwania pracy – w BAEL każda osoba bezrobotna musi wykazać aktywne działania związane z poszukiwaniem zatrudnienia i gotowość do jego podjęcia. W rejestrach status bezrobotnego zależy przede wszystkim od formalnej rejestracji i spełnienia warunków ustawowych;
- Inny cykl publikacji – miesięczne dane rejestrowe pozwalają szybko identyfikować krótkookresowe i sezonowe zmiany. Kwartalne wyniki BAEL są wykorzystywane przede wszystkim do analizy trendów oraz zmian strukturalnych w zatrudnieniu i aktywności zawodowej;
- Ryzyko błędnej interpretacji – mylenie obu wskaźników może prowadzić do nieprecyzyjnej oceny sytuacji na rynku pracy, skuteczności polityki gospodarczej lub działalności urzędów pracy. W każdej analizie należy wskazać rodzaj zastosowanej stopy bezrobocia, jej metodologię oraz cel wykorzystania.
