Bezrobocie ukryte oznacza niewykorzystanie zasobów pracy lub wykorzystanie ich poniżej rzeczywistego potencjału, które nie jest widoczne w standardowych statystykach rynku pracy. Sama stopa bezrobocia nie pokazuje więc pełnej skali problemów związanych z niedostatecznym zatrudnieniem, zniechęceniem do poszukiwania pracy i biernością zawodową.
Bezrobocie ukryte – definicja i główne formy
W polskiej literaturze ekonomicznej i praktyce statystycznej pojęcie bezrobocia ukrytego obejmuje kilka częściowo nakładających się zjawisk:
- Osoby bez pracy poza oficjalnymi rejestrami – osoby, które nie figurują w rejestrach urzędów pracy ani w statystykach bezrobocia rejestrowanego;
- Nadmierne zatrudnienie – sytuacja, w której daną pracę mogłaby wykonać mniejsza liczba osób bez istotnego spadku produkcji lub produktywności;
- Zatrudnienie nieefektywne – praca poniżej kwalifikacji, często gorzej płatna i niewykorzystująca wiedzy, doświadczenia ani potencjału pracownika.
Bezrobocie ukryte dotyczy zarówno osób faktycznie pozostających bez zatrudnienia, jak i pracowników, których praca nie jest w pełni efektywna lub potrzebna. Zjawisko nadmiernego zatrudnienia było szczególnie charakterystyczne dla gospodarek centralnie planowanych i dużych, nieefektywnych zakładów.
Często opisywanym przykładem jest bezrobocie ukryte na wsi. Występuje ono, gdy w gospodarstwie rolnym pracuje więcej osób, niż wynika z rzeczywistego zapotrzebowania. Część z nich mogłaby zrezygnować z pracy w rolnictwie bez zauważalnego spadku produkcji.
Niepełne wykorzystanie pracy w metodologii ILO
Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO) posługuje się szeroką kategorią niewykorzystania zasobów pracy, która wykracza poza standardowo rozumiane bezrobocie. Ramy ILO są stosowane między innymi w Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) GUS oraz unijnych badaniach siły roboczej Eurostatu.
Do podstawowych grup niewykorzystanych zasobów pracy należą:
- Bezrobotni według definicji ILO – osoby bez pracy, aktywnie poszukujące zatrudnienia i gotowe do jego podjęcia;
- Osoby niedozatrudnione ze względu na czas pracy – osoby pracujące w zbyt małym wymiarze, które chciałyby i mogłyby wykonywać pracę przez większą liczbę godzin;
- Potencjalna siła robocza – osoby chcące pracować, które nie spełniają jednego z warunków uznania ich za bezrobotne, na przykład nie poszukują aktywnie zatrudnienia lub nie mogą podjąć go w wymaganym terminie.
Łączna analiza tych grup znacznie lepiej pokazuje skalę niewykorzystania pracy w gospodarce niż sama stopa bezrobocia.
Zniechęcenie poszukiwaniem zatrudnienia a bierność zawodowa
Istotnym elementem bezrobocia ukrytego jest zniechęcenie poszukiwaniem pracy. Dotyczy ono osób, które chciałyby pracować, lecz po długim okresie bezowocnych starań uznały, że dalsze poszukiwanie zatrudnienia nie ma sensu. Rezygnują więc z aktywnego szukania pracy, mimo że nadal byłyby skłonne ją podjąć.
Długotrwale wysoka stopa bezrobocia może wzmacniać przekonanie, że znalezienie zatrudnienia jest niemożliwe. W rezultacie część osób trwale wycofuje się z aktywnego uczestnictwa w rynku pracy.
W statystykach osoby zniechęcone najczęściej zalicza się do biernych zawodowo, czyli pozostających poza zasobem siły roboczej. Z ekonomicznego punktu widzenia stanowią jednak ukrytą rezerwę pracowników, której nie uwzględnia standardowa stopa bezrobocia.
Bierność zawodowa jest pojęciem szerszym niż zniechęcenie. Obejmuje również osoby uczące się, emerytów, osoby zajmujące się domem oraz trwale niezdolne do pracy. Nie wszystkie z nich tworzą potencjalną siłę roboczą możliwą do wykorzystania w krótkim okresie.
BAEL GUS i Eurostat – jak oficjalne badania ujmują ukryte bezrobocie
GUS przedstawia dane o bezrobociu na podstawie dwóch głównych źródeł: rejestrów powiatowych urzędów pracy oraz reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL). Eurostat wykorzystuje natomiast zharmonizowane Badanie Siły Roboczej w Unii Europejskiej (EU-LFS).
Najważniejsze różnice między tymi źródłami przedstawiają się następująco:
| Źródło | Podstawa klasyfikacji | Zakres informacji |
|---|---|---|
| Bezrobocie rejestrowane GUS | Rejestry powiatowych urzędów pracy | Obejmuje osoby formalnie zarejestrowane jako bezrobotne |
| BAEL GUS | Reprezentacyjne badanie ludności według definicji ILO | Klasyfikuje osoby jako pracujące, bezrobotne lub bierne zawodowo |
| EU-LFS Eurostatu | Zharmonizowane badanie siły roboczej według definicji ILO | Umożliwia porównywanie bezrobocia, niedozatrudnienia i potencjalnej siły roboczej między krajami |
Stopa bezrobocia rejestrowanego z definicji pomija osoby, które nie zgłosiły się do urzędu pracy. Jest obliczana na podstawie liczby zarejestrowanych bezrobotnych oraz liczby cywilnej ludności aktywnej zawodowo.
BAEL ustala status każdej badanej osoby na podstawie odpowiedzi dotyczących wykonywania pracy, poszukiwania zatrudnienia i gotowości do jego podjęcia. Dzięki temu pozwala rozpoznać część form niewykorzystania pracy, które pozostają niewidoczne w rejestrach urzędów.
Eurostat stosuje również dodatkowe wskaźniki, takie jak udział osób chcących pracować, ale nieposzukujących zatrudnienia, oraz udział pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze, którzy chcieliby pracować więcej godzin. Dane te ułatwiają ocenę i porównywanie skali ukrytego bezrobocia w poszczególnych państwach.
Ograniczenia stopy bezrobocia jako pojedynczego miernika
Sama stopa bezrobocia, nawet obliczana zgodnie z metodologią ILO, ma istotne ograniczenia z punktu widzenia analizy gospodarczej:
- Nie obejmuje osób zniechęconych i wielu biernych zawodowo – osoby chcące pracować, które nie szukają zatrudnienia lub nie są gotowe do jego podjęcia w wymaganym terminie, nie są zaliczane do bezrobotnych;
- Nie pokazuje jakości pracy ani niedopasowania kwalifikacji – pracownik wykonujący nisko płatną pracę poniżej swoich kwalifikacji nie zwiększa stopy bezrobocia, choć jego potencjał pozostaje niewykorzystany;
- Nie uwzględnia nadmiernego zatrudnienia – przedsiębiorstwa i gospodarstwa rolne zatrudniające więcej osób, niż wynika z potrzeb produkcyjnych, nie są identyfikowane przez standardowy wskaźnik;
- Zależy od rozwiązań instytucjonalnych – zasady rejestracji, dostęp do świadczeń oraz korzyści wynikające ze statusu osoby bezrobotnej wpływają na liczbę osób widocznych w oficjalnych statystykach.
Ocena rzeczywistej kondycji rynku pracy wymaga łącznej analizy bezrobocia, niedozatrudnienia, potencjalnej siły roboczej i bierności zawodowej. Dlatego ILO i Eurostat zalecają korzystanie z szerszego zestawu wskaźników niewykorzystania pracy zamiast opierania polityki gospodarczej wyłącznie na stopie bezrobocia.
