Afganistan – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

Gospodarka Afganistanu jest kształtowana przez złożone uwarunkowania geograficzne, historyczne, instytucjonalne i społeczne. Opiera się przede wszystkim na rolnictwie, nierejestrowanych usługach, niewielkim sektorze przemysłowym oraz pomocy zagranicznej i nieformalnych przepływach finansowych.

Afganistan pozostaje krajem o niskich dochodach, słabo zintegrowanym z międzynarodowym systemem finansowym i silnie uzależnionym od zewnętrznego finansowania. Najważniejsze wskaźniki obrazujące skalę wyzwań przedstawiają się następująco:

Wskaźnik	Wartość	Rok
Populacja	około 44 mln mieszkańców	2025
PKB na mieszkańca	416,87 USD w cenach bieżących	2024
Udział usług w gospodarce	56,07%	2020
Udział rolnictwa w gospodarce	27,01%	2020
Udział przemysłu w gospodarce	12,47%	2020

Afgański rynek pracy cechują wysoki poziom samozatrudnienia, dominacja działalności nieformalnej oraz jedna z najniższych na świecie aktywności zawodowych kobiet. Rozwój ograniczają również niedostateczna infrastruktura, niewielki dostęp do kredytu i niestabilność instytucjonalna.

Kontekst historyczny i geograficzny gospodarki Afganistanu

Położenie geograficzne i zasoby naturalne

Afganistan jest państwem śródlądowym, położonym na styku Azji Środkowej, Azji Południowej i Bliskiego Wschodu. Nie ma dostępu do morza, a znaczną część jego terytorium zajmują obszary górskie o trudnych warunkach klimatycznych. Sąsiedztwo Iranu, Pakistanu, państw Azji Środkowej i Chin nadaje krajowi potencjalnie duże znaczenie tranzytowe.

Brak własnych portów oraz zależność od infrastruktury i polityki państw sąsiednich sprawiają jednak, że handel zagraniczny jest szczególnie podatny na napięcia regionalne, zamykanie granic i zakłócenia logistyczne.

Afganistan dysponuje potencjałem rolniczym i zasobami mineralnymi, w tym rudami miedzi i żelaza, złotem, litem oraz kamieniami szlachetnymi. Dostępne materiały Banku Światowego i Da Afghanistan Bank nie zawierają jednak spójnych danych pozwalających dokładnie określić wielkość tych złóż ani ich ekonomiczną dostępność.

Rolnictwo pozostaje jednym z głównych filarów gospodarki. W 2020 roku odpowiadało za 27,01% PKB, a znaczna część ludności utrzymywała się bezpośrednio lub pośrednio z produkcji rolnej. Najważniejsze znaczenie mają zboża, zwłaszcza pszenica, ogrodnictwo i hodowla zwierząt. Istotnym elementem gospodarki wiejskiej pozostaje również nielegalna uprawa maku lekarskiego wykorzystywanego do produkcji opiatów.

Położenie kraju i jego zasoby stwarzają możliwości rozwoju tranzytu oraz eksportu surowców, lecz jednocześnie generują poważne bariery. Wysokie koszty transportu, trudna rzeźba terenu, zależność od sąsiadów i podatność na zmiany klimatyczne ograniczają inwestycje. Rozbudowę infrastruktury transportowej, energetycznej i wodnej utrudniają także rozproszone osadnictwo oraz dominacja niewielkich gospodarstw rolnych.

Zarys historii gospodarczej od XX wieku do współczesności

Gospodarka Afganistanu od dziesięcioleci rozwija się w warunkach konfliktów zbrojnych, interwencji zewnętrznych i zmian systemu politycznego. Próby modernizacji podejmowane w pierwszej połowie XX wieku, reformy inspirowane gospodarką planową w latach osiemdziesiątych, wojna domowa oraz pierwsze rządy Talibów pod koniec lat dziewięćdziesiątych nie stworzyły trwałych podstaw rozwoju.

Współczesne statystyki koncentrują się przede wszystkim na okresie po 2001 roku. Wcześniejsze dekady są znacznie słabiej udokumentowane pod względem ilościowym.

Po 2001 roku, wraz z utworzeniem nowego rządu i rozległą obecnością międzynarodową, rozpoczął się okres odbudowy infrastruktury i instytucji. Proces ten był finansowany głównie przez pomoc rozwojową oraz wydatki wojskowe. Środki zewnętrzne napędzały usługi, budownictwo i miejski rynek pracy.

Jednym z widocznych efektów inwestycji był rozwój energetyki. Liczba odbiorców podłączonych do sieci wzrosła z około 228 tys. w 2004 roku do 1,5 mln w 2019 roku, a udział ludności objętej dostępem do sieci zwiększył się z około 8% do 31%.

Poważnym wstrząsem dla sektora finansowego był skandal Kabul Bank, ujawniony po 2010 roku. Kolejna głęboka zmiana nastąpiła po przejęciu władzy przez Talibów w sierpniu 2021 roku. Afganistan utracił wówczas dostęp do znacznej części zagranicznych rezerw banku centralnego, a krajowe banki zostały odcięte od wielu międzynarodowych kanałów płatniczych.

Przyspieszyło to przechodzenie do gospodarki gotówkowej, ograniczyło akcję kredytową i zwiększyło znaczenie nieformalnych systemów finansowych. Konsekwencją są niższe inwestycje, słabszy wzrost produktywności oraz utrwalenie modelu opartego na bieżącej konsumpcji, pomocy humanitarnej i przekazach pieniężnych od emigrantów.

Brak ciągłości politycznej i instytucjonalnej znajduje odzwierciedlenie w wysokiej zależności od pomocy, słabym sektorze finansowym, niewielkiej formalizacji zatrudnienia i rozległej działalności nierejestrowanej. Trwałym elementem gospodarki pozostaje również sektor opiatowy, będący źródłem dochodów dla części rolników i pośredników.

Model rozwoju gospodarczego i rola pomocy zagranicznej

Finansowanie rozwoju: budżet, pomoc i przekazy prywatne

Model rozwoju Afganistanu cechuje wysoka zależność od zewnętrznych źródeł finansowania. Obejmują one oficjalną pomoc rozwojową, wsparcie humanitarne i przekazy pieniężne od emigrantów. Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy wielokrotnie wskazywały, że od początku XXI wieku darczyńcy finansowali znaczną część wydatków publicznych i inwestycji infrastrukturalnych.

Skalę tej zależności pokazuje program poprawy dostępu do wody i sanitariatów w Kandaharze. Całkowity koszt pierwszego projektu, przygotowanego w 2020 roku, wynosił 232 mln USD. Grant Międzynarodowego Stowarzyszenia Rozwoju zapewnił 52 mln USD, a 180 mln USD pochodziło z Funduszu Powierniczego na rzecz Odbudowy Afganistanu.

System dochodów publicznych opiera się na krajowych podatkach i opłatach, a także na transferach zewnętrznych. W analizach z lat 2019–2020 zakładano, że dochody krajowe w 2020 roku wyniosą około 209 mld afghani. Dane odnoszące się do 2025 roku wskazują natomiast, że wpływy krajowe osiągnęły około 19,8% PKB. Świadczy to o większej zdolności administracji do mobilizowania dochodów, choć równocześnie zmniejszała się dostępność zagranicznych grantów inwestycyjnych.

Przekazy pieniężne od emigrantów wspierają konsumpcję, niewielkie inwestycje i codzienne funkcjonowanie gospodarstw domowych. Wraz z pomocą humanitarną łagodzą skutki ograniczenia oficjalnego wsparcia rozwojowego. Niepełne dane o wartości tych transferów uniemożliwiają jednak dokładne określenie ich udziału w dochodzie narodowym.

Zdolność Afganistanu do finansowania usług publicznych, infrastruktury i polityki społecznej nadal w dużej mierze zależy od wsparcia międzynarodowego oraz pieniędzy przekazywanych przez emigrantów. Taki model pozostaje bardzo podatny na decyzje darczyńców, zmiany geopolityczne i koniunkturę w państwach przyjmujących afgańskich migrantów.

Model wzrostu po 2001 roku: odbudowa, usługi i sektor publiczny

Po 2001 roku wzrost gospodarczy opierał się przede wszystkim na odbudowie infrastruktury oraz ekspansji usług związanych z obecnością międzynarodową, wydatkami wojskowymi i pomocą rozwojową.

W latach 2004–2019 udział ludności z dostępem do sieci energetycznej wzrósł z około 8% do 31%. Jednocześnie w 2019 roku około 60% mieszkańców korzystało z energii pochodzącej z domowych instalacji fotowoltaicznych. Powstał więc model hybrydowy, łączący sieć elektroenergetyczną z rozwiązaniami zdecentralizowanymi.

Struktura gospodarki w 2020 roku przedstawiała się następująco:

Sektor	Udział w gospodarce	Charakterystyka
Usługi	56,07%	handel, transport, administracja i działalność związana z obecnością międzynarodową
Rolnictwo	27,01%	produkcja zbóż, ogrodnictwo, hodowla i działalność opiatowa
Przemysł	12,47%	proste przetwórstwo, budownictwo, górnictwo i produkcja dóbr konsumpcyjnych

Mimo rolniczego charakteru kraju największa część wartości dodanej powstawała w usługach, przeważnie o stosunkowo niskim poziomie złożoności.

Badanie Banku Światowego z lat 2013–2014, obejmujące 410 przedsiębiorstw z wybranych regionów, wykazało średnioroczny wzrost realnej sprzedaży na poziomie około 3,7% oraz wzrost zatrudnienia wynoszący około 4,6%. Wyniki te były słabsze od średnich dla innych państw o niskich dochodach i gospodarek śródlądowych.

Zaledwie 2% badanych firm korzystało z kredytów bankowych przy finansowaniu inwestycji. Potwierdza to niewielką rolę sektora bankowego w rozwoju przedsiębiorstw.

Model wzrostu po 2001 roku łączył gospodarkę opartą na pomocy z ekspansją usług i budownictwa, skoncentrowaną głównie w miastach oraz regionach o większej obecności międzynarodowej. Brak silnego przemysłu, słaba baza eksportowa i ograniczony dostęp do finansowania sprawiały, że rozwój tylko w niewielkim stopniu wynikał z eksportu przemysłowego lub uczestnictwa w globalnych łańcuchach wartości.

Przemiany po 2021 roku: izolacja finansowa i gospodarka gotówkowa

Po sierpniu 2021 roku model gospodarczy Afganistanu uległ głębokiej zmianie. Wiele projektów rozwojowych zawieszono, część rezerw banku centralnego zamrożono, a krajowy system bankowy utracił bezpośredni dostęp do licznych międzynarodowych kanałów płatniczych.

W rezultacie model silnie związany z pomocą rozwojową został zastąpiony systemem, w którym większe znaczenie mają pomoc humanitarna, transakcje gotówkowe i nieformalne transfery pieniężne.

Da Afghanistan Bank nadal deklaruje, że jego głównymi celami są stabilność cen, zarządzanie podażą pieniądza i utrzymywanie zarządzanego płynnego kursu walutowego. Bank centralny działa jednak przy ograniczonym dostępie do rezerw walutowych i w warunkach wysokiej niepewności regulacyjnej.

Sektor bankowy pozostaje podatny na problemy z płynnością, wzrost udziału kredytów zagrożonych i dalsze ograniczanie akcji kredytowej. Coraz większa część transakcji odbywa się w gotówce lub za pośrednictwem nieformalnych systemów transferu pieniędzy, takich jak hawala.

Izolacja finansowa ogranicza kredytowanie inwestycji, utrudnia modernizację przedsiębiorstw i osłabia skuteczność tradycyjnych narzędzi polityki pieniężnej.

Struktura sektorowa gospodarki

Rolnictwo i gospodarka wiejska

Rolnictwo ma kluczowe znaczenie dla PKB, zatrudnienia i utrzymania ludności. Według Da Afghanistan Bank jego udział w gospodarce wzrósł z 25,77% w 2019 roku do 27,01% w 2020 roku. Wzrost sektora wyniósł w 2020 roku 5,31%, wobec 17,46% rok wcześniej.

Duża zmienność produkcji wynika przede wszystkim z warunków klimatycznych, dostępu do wody i lokalnych konfliktów. Szczególnie istotne są zboża, zwłaszcza pszenica. W 2020 roku odpowiadały one za 9,92% PKB, a wzrost tej kategorii wyniósł 5,65%. Rok wcześniej udział zbóż sięgał 9,43%, przy wzroście na poziomie 19,01%.

Produkcja rolna jest silnie uzależniona od opadów i dostępności zasobów wodnych, dlatego susze bezpośrednio zagrażają bezpieczeństwu żywnościowemu. Ważną gałęzią pozostaje hodowla zwierząt, która w 2020 roku wzrosła o 5,71%, po spadku o 12,63% w 2019 roku.

Istotnym, choć nielegalnym i nieformalnym segmentem rolnictwa jest produkcja opiatów. Według Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości wartość brutto gospodarki opiatowej w 2017 roku wynosiła od 4,1 do 6,6 mld USD. W 2018 roku, wskutek suszy i spadku cen, zmniejszyła się do 1,2–2,2 mld USD.

Według szacunków sektor opiatowy odpowiadał za 6–11% PKB Afganistanu, bez uwzględnienia efektów pośrednich, takich jak finansowane z tych dochodów wydatki konsumpcyjne i budowlane.

Afgańskie rolnictwo ma charakter dualny: obejmuje tradycyjną produkcję żywności, ogrodnictwo i hodowlę, a jednocześnie rozbudowaną gospodarkę opiatową. Brak alternatywnych i opłacalnych źródeł dochodu sprzyja utrzymywaniu upraw maku.

Przemysł, górnictwo i energia

Sektor przemysłowy jest niewielki w porównaniu z rolnictwem i usługami. W 2020 roku odpowiadał za 12,47% PKB, podobnie jak rok wcześniej. Jego dynamika spadła jednak z 4,85% w 2019 roku do minus 4,22% w 2020 roku.

Do sektora zalicza się przetwórstwo, budownictwo i wydobycie surowców, ale dostępne dane nie pozwalają dokładnie określić udziału poszczególnych gałęzi.

Afganistan ma zasoby miedzi, żelaza, litu, kamieni szlachetnych i innych minerałów. Górnictwo jest często wskazywane jako potencjalny motor rozwoju, jednak konflikty, brak infrastruktury i niepewność regulacyjna utrudniają realizację dużych projektów. Brakuje również spójnych informacji o wielkości wydobycia, udokumentowanych zasobach i udziale górnictwa w PKB.

Lepiej udokumentowany jest sektor elektroenergetyczny. Do 2019 roku około 31% ludności uzyskało dostęp do sieci, a około 60% korzystało z instalacji fotowoltaicznych działających poza nią. Rozwiązania zdecentralizowane zapewniają podstawowe zasilanie, lecz zazwyczaj nie umożliwiają prowadzenia energochłonnej produkcji przemysłowej.

Przemysł koncentruje się na prostym przetwórstwie, budownictwie, produkcji dóbr konsumpcyjnych i przetwórstwie rolno-spożywczym. Słaba infrastruktura energetyczna i transportowa, ograniczony dostęp do finansowania oraz niepewność instytucjonalna uniemożliwiły dotąd stworzenie modelu rozwoju opartego na uprzemysłowieniu i eksporcie produktów przetworzonych.

Usługi, infrastruktura i sektor nierejestrowany

Usługi odpowiadają za ponad połowę wartości dodanej, lecz tworzą bardzo zróżnicowany sektor. W 2020 roku ich udział w gospodarce wynosił 56,07%, a aktywność zmniejszyła się o 4,76%. Kategoria obejmuje handel, transport, administrację, edukację, ochronę zdrowia i inne rodzaje działalności usługowej.

Badanie przedsiębiorstw z lat 2013–2014 wskazywało, że głównymi barierami rozwoju firm były niestabilność polityczna, trudności z dostępem do gruntów, korupcja i brak finansowania. Przeciętny menedżer przeznaczał około 9,8% czasu na obowiązki regulacyjne, a uzyskanie pozwolenia budowlanego trwało średnio 140 dni.

Znaczna część usług działa poza oficjalnym systemem. Według Międzynarodowej Organizacji Pracy w 2019 roku tylko 17,8% zatrudnionych wykonywało pracę najemną. Pozostałe 82,2% należało do szeroko rozumianej kategorii samozatrudnionych, obejmującej pracodawców, osoby pracujące na własny rachunek i pomagających członków rodzin.

Duża część aktywności gospodarczej koncentruje się zatem w małych przedsiębiorstwach, rodzinnych firmach, handlu ulicznym i lokalnym transporcie, często bez formalnej rejestracji i ochrony prawnej.

Sektor nieformalny jest zarówno mechanizmem przetrwania, jak i jedną z głównych barier modernizacji. Zapewnia elastyczność i możliwość szybkiego dostosowania działalności do popytu, ale utrudnia wzrost produktywności, dostęp do ochrony socjalnej, inwestowanie i zwiększanie dochodów podatkowych państwa.

Gospodarka opiatowa jako segment strukturalny

Gospodarka opiatowa ma w Afganistanie znaczenie systemowe. Jej szacowana wartość wynosiła 4,1–6,6 mld USD w 2017 roku oraz 1,2–2,2 mld USD w 2018 roku. Pod względem skali sektor ten był porównywalny z całym przemysłem, mimo że funkcjonował poza oficjalnymi kanałami handlowymi i statystycznymi.

Produkcja opiatów zapewnia dochody rolnikom i pośrednikom, którzy wobec braku innych możliwości mogą traktować uprawę maku jako racjonalną strategię ekonomiczną. Jednocześnie działalność ta sprzyja korupcji, wzmacnia nieformalne sieci patronackie, utrudnia budowę formalnych instytucji i pozostaje źródłem napięć w relacjach ze społecznością międzynarodową.

Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa

Ogólne cechy wymiany handlowej

Afganistan jest silnie uzależniony od importu dóbr konsumpcyjnych, paliw, maszyn i półproduktów, podczas gdy jego eksport pozostaje stosunkowo niewielki. Według UN Comtrade w 2019 roku kraj wyeksportował towary o wartości 870,49 mln USD, a import osiągnął 8,57 mld USD.

Oznaczało to bardzo wysoki deficyt handlu towarowego, finansowany głównie z pomocy zagranicznej, przekazów emigrantów i innych przepływów zewnętrznych.

Nierównowaga handlowa wpływa bezpośrednio na rachunek bieżący bilansu płatniczego. W 2025 roku jego deficyt szacowano na około 36,1% PKB. Tak wysoki poziom odzwierciedla trwałą zależność od importu oraz niewystarczające wpływy z eksportu towarów i usług.

Ograniczenie pomocy zagranicznej lub spadek wartości przekazów pieniężnych może wymusić gwałtowne dostosowanie konsumpcji, inwestycji i kursu walutowego.

Struktura towarowa eksportu i importu

Struktura wymiany zagranicznej odzwierciedla słabość przemysłu i znaczenie tradycyjnej produkcji. Do najważniejszych kategorii należą:

• eksport rolny – świeże i suszone owoce, nasiona, zioła i rośliny lecznicze;
• wyroby tradycyjne – dywany, ręcznie tkane chodniki, skóry i wełna;
• import energetyczny – paliwa i energia elektryczna;
• import przemysłowy – maszyny, sprzęt, półprodukty i wyroby gotowe;
• import konsumpcyjny – żywność oraz inne towary codziennego użytku.

Afganistan eksportuje przede wszystkim produkty rolne i tradycyjne wyroby o niskim stopniu przetworzenia, natomiast importuje paliwa, technologie i dobra przemysłowe. Utrwala to jego pozycję na niższych szczeblach globalnych łańcuchów wartości.

Partnerzy handlowi i tranzyt lądowy

Do najważniejszych partnerów handlowych Afganistanu należą państwa sąsiednie, przede wszystkim Pakistan, Iran, Uzbekistan i Tadżykistan, a w wybranych segmentach również Indie i Chiny. Dostępne dane nie pozwalają jednak na spójne określenie udziału każdego z tych państw w eksporcie i imporcie.

Położenie Afganistanu stwarza możliwość rozwoju korytarzy łączących Azję Środkową z Pakistanem, Iranem i portami morskimi. Potencjał ten pozostaje w dużej mierze niewykorzystany ze względu na słabą infrastrukturę, konflikty regionalne i brak stabilnych porozumień tranzytowych.

Handel jest szczególnie podatny na zamykanie granic, napięcia polityczne, sankcje i zmiany warunków przewozu w państwach sąsiednich.

Bilans płatniczy i przepływy zewnętrzne

Wysoki deficyt rachunku bieżącego oznacza, że Afganistan nie jest w stanie finansować potrzeb importowych wpływami z eksportu i inwestycji. Musi polegać na pomocy, przekazach pieniężnych, kredytach lub inwestycjach zagranicznych. W warunkach ograniczonego dostępu do międzynarodowych rynków finansowych źródła te są niestabilne.

Część przepływów związanych z gospodarką opiatową nie jest rejestrowana w oficjalnym bilansie płatniczym. Statystyki mogą więc zaniżać rzeczywisty napływ walut zagranicznych, choć nie zmienia to strukturalnego charakteru nierównowagi w legalnej części gospodarki.

Instytucje gospodarcze i system finansowy

Da Afghanistan Bank: mandat i instrumenty

Da Afghanistan Bank pełni funkcję banku centralnego Afganistanu. Odpowiada za prowadzenie polityki pieniężnej, utrzymywanie stabilności cen oraz nadzór nad systemem bankowym i płatniczym.

Do najważniejszych zadań banku należą:

• formułowanie i wdrażanie polityki pieniężnej,
• zarządzanie oficjalnymi rezerwami walutowymi,
• emisja banknotów i monet,
• nadzór nad bankami, kantorami i operatorami płatności,
• kontrola podmiotów świadczących usługi związane z papierami wartościowymi.

DAB wykorzystuje sterowanie zmiennymi monetarnymi, operacje otwartego rynku, rezerwy obowiązkowe i interwencje walutowe. Afghani funkcjonuje w ramach zarządzanego płynnego systemu kursowego.

Formalny mandat banku przypomina zadania innych współczesnych banków centralnych, lecz jego realizację ograniczają słabość sektora bankowego, dominacja gotówki, znaczenie systemu hawala, izolacja od rynków międzynarodowych i utrudniony dostęp do rezerw walutowych.

W praktyce Da Afghanistan Bank koncentruje się przede wszystkim na utrzymaniu podstawowej stabilności cenowej, walutowej i płynnościowej. Jego możliwości wspierania inwestycji za pomocą tradycyjnych instrumentów polityki pieniężnej są znacznie mniejsze niż w gospodarkach z rozwiniętym sektorem finansowym.

System bankowy, płatności i finansowanie przedsiębiorstw

Sektor bankowy Afganistanu jest niewielki, stosunkowo młody i podatny na kryzysy. Skandal Kabul Bank, który wybuchł około 2010 roku, poważnie osłabił zaufanie do instytucji finansowych.

Według badania przedsiębiorstw z lat 2013–2014 udział firm posiadających konto bankowe zmniejszył się z 73% do 44%. Jednocześnie tylko 2% przedsiębiorstw finansowało inwestycje kredytem bankowym.

Po 2021 roku problemy z płynnością, wzrost udziału kredytów zagrożonych, sankcje i ograniczony dostęp do rezerw walutowych jeszcze bardziej zmniejszyły zdolność banków do udzielania finansowania. Firmy opierają się głównie na środkach własnych, kredycie handlowym i źródłach nieformalnych.

Da Afghanistan Bank odpowiada za bezpieczeństwo płatności i rozliczeń, lecz oficjalna infrastruktura obejmuje jedynie część obrotu gospodarczego. Większość transakcji odbywa się w gotówce, a znaczną rolę odgrywa hawala. Utrudnia to monitorowanie przepływów, zwiększa ryzyko prania pieniędzy i osłabia skuteczność polityki pieniężnej oraz fiskalnej.

Słaby system bankowy tworzy finansową pułapkę rozwojową: brak kredytu ogranicza inwestycje i wzrost produktywności, a słabość gospodarki realnej utrudnia rozwój sektora finansowego.

Regulacje i klimat inwestycyjny

Klimat inwestycyjny kształtują niestabilność polityczna, korupcja, słaba infrastruktura i ograniczony dostęp do finansowania. W badaniu z lat 2013–2014 przedsiębiorcy wskazywali niestabilność polityczną jako największą przeszkodę, a w dalszej kolejności problemy z dostępem do gruntów, korupcję i brak kapitału.

Około połowy firm deklarowało, że spotkało się z żądaniem łapówki podczas co najmniej jednego z sześciu rodzajów kontaktu z administracją, takich jak uzyskanie dostępu do mediów, pozwolenia lub licencji czy rozliczenie podatków. Skala zjawiska była ponad dwukrotnie większa niż średnio w innych śródlądowych państwach o niskich dochodach.

Niestabilne dostawy energii, słaba sieć drogowa i niewystarczające usługi logistyczne utrudniają rozwój przemysłu oraz usług o wyższej wartości dodanej. Konieczność finansowania działalności głównie ze środków własnych dodatkowo ogranicza skalę i tempo inwestycji.

Rynek pracy, kapitał ludzki i zatrudnienie

Demografia i zasób siły roboczej

Afganistan ma młodą i szybko rosnącą populację. W 2025 roku liczyła ona około 44 mln osób, a mieszkańcy w wieku od 15 do 64 lat stanowili większość społeczeństwa. Duży zasób potencjalnej siły roboczej może sprzyjać rozwojowi, jeśli towarzyszą mu inwestycje w edukację, zdrowie i produktywne miejsca pracy.

Potencjał ten jest jednak wykorzystywany tylko częściowo. Według Międzynarodowej Organizacji Pracy ogólna stopa aktywności zawodowej spadła z 43,8% w 2019 roku i 41,6% w 2020 roku do prognozowanych 37,4% w 2026 roku. Spadek wynika przede wszystkim z bardzo silnego ograniczenia aktywności zawodowej kobiet.

Młoda populacja może przynieść dywidendę demograficzną tylko wtedy, gdy gospodarka będzie tworzyć wystarczającą liczbę produktywnych miejsc pracy. W przeciwnym razie szybki przyrost ludności zwiększy bezrobocie, presję migracyjną i obciążenie systemów edukacyjnych oraz społecznych.

Samozatrudnienie i praca najemna

Rynek pracy wyróżnia się bardzo wysokim udziałem samozatrudnienia i pracy rodzinnej. W 2019 roku tylko 17,8% zatrudnionych wykonywało pracę najemną, natomiast 82,2% należało do kategorii samozatrudnionych. Obejmuje ona pracodawców, osoby pracujące na własny rachunek i pomagających członków rodzin.

Gospodarka opiera się więc w dużej mierze na rodzinnych gospodarstwach rolnych, małych sklepach, warsztatach, usługach transportowych i innych drobnych formach działalności. Zapewnia to elastyczność, lecz wiąże się z brakiem ochrony socjalnej, nieregularnymi dochodami i utrudnionym dostępem do finansowania.

Bezrobocie i sytuacja młodzieży

Według danych Międzynarodowej Organizacji Pracy stopa bezrobocia wśród osób w wieku co najmniej 15 lat wynosiła 13,4% w 2025 roku, wobec około 7,9% w 2000 roku i 10,2% w 2010 roku. Wśród osób w wieku od 15 do 24 lat bezrobocie osiągnęło w 2025 roku 16,8%.

Wysokie bezrobocie młodzieży, w połączeniu z jej dużym udziałem w populacji, zwiększa ryzyko migracji, napięć społecznych i podejmowania pracy w sektorze nierejestrowanym. Ogranicza również możliwość wykorzystania dywidendy demograficznej i utrudnia rozwój gospodarki opartej na wiedzy oraz technologii.

Udział kobiet w rynku pracy

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech rynku pracy jest skrajnie niska aktywność zawodowa kobiet. Jej poziom spadł z 18,3% w 2019 roku i 16,5% w 2020 roku do prognozowanych 5,1% w 2026 roku. Zatrudnienie kobiet zmniejszyło się do około jednej trzeciej poziomu z 2020 roku.

Na sytuację wpływają czynniki kulturowe, prawne i polityczne, w tym wprowadzone po 2021 roku ograniczenia dostępu kobiet do edukacji i zatrudnienia.

Wyłączenie znacznej części kobiet z formalnej aktywności gospodarczej oznacza utratę dużej części potencjału kapitału ludzkiego i stanowi poważną barierę wzrostu produktywności.

Migracja, uchodźcy i powroty

Afgański rynek pracy jest silnie kształtowany przez emigrację oraz powroty uchodźców. Według danych odnoszących się do 2025 roku z Iranu i Pakistanu powróciło do Afganistanu około 3,7 mln osób, co miało zwiększyć liczbę ludności o około 11% w ciągu jednego roku.

Tak duży napływ ludności zwiększa presję na rynek pracy, infrastrukturę i usługi publiczne. Powracający mogą wnosić nowe umiejętności i kapitał, lecz przy niedoborze miejsc pracy często trafiają do sektora nieformalnego lub rolnictwa albo pozostają bez zatrudnienia.

Powiązania migracyjne z Iranem, Pakistanem i państwami Zatoki Perskiej pozostają trwałym elementem afgańskiego rynku pracy oraz ważnym źródłem przekazów pieniężnych.

Zasoby naturalne, infrastruktura i kapitał fizyczny

Zasoby wodne oraz infrastruktura sanitarna

W latach 2016–2017 około 63% ludności Afganistanu miało dostęp do ulepszonych źródeł wody, obejmujących wodociągi, zabezpieczone studnie i publiczne punkty poboru. Jednocześnie tylko 21% mieszkańców miast korzystało z bieżącej wody w miejscu zamieszkania. Jeszcze mniejszy odsetek miał dostęp do bezpiecznie zarządzanej wody pitnej, dostępnej regularnie i wolnej od zanieczyszczeń.

W miastach 57% gospodarstw domowych miało dostęp do ulepszonych urządzeń sanitarnych, natomiast na obszarach wiejskich odsetek ten wynosił zaledwie 16%. Niedostateczny dostęp do wody i sanitariatów zwiększa ryzyko chorób oraz śmiertelność dzieci. Wskaźnik umieralności dzieci poniżej piątego roku życia wynosił około 55 zgonów na 1000 żywych urodzeń.

Brak bezpiecznej wody i odpowiednich urządzeń sanitarnych obniża produktywność, pogarsza stan zdrowia i utrudnia edukację, szczególnie dziewcząt. Inwestycje w tym obszarze są jednym z podstawowych warunków poprawy kapitału ludzkiego.

Energia i dostęp do elektryczności

Liczba odbiorców podłączonych do sieci energetycznej wzrosła z około 228 tys. w 2004 roku do około 1,5 mln w 2019 roku. Udział ludności objętej dostępem do sieci zwiększył się w tym czasie z 8% do 31%. Jednocześnie około 60% mieszkańców korzystało z instalacji fotowoltaicznych działających poza siecią.

Hybrydowy model energetyczny zapewnia podstawowe zasilanie w odległych regionach. Domowe instalacje pozwalają na oświetlenie pomieszczeń, ładowanie telefonów i korzystanie z prostych urządzeń, ale nie dostarczają energii o parametrach potrzebnych do prowadzenia zaawansowanej działalności przemysłowej.

Niedostateczny dostęp do stabilnych dostaw energii pozostaje jedną z głównych barier uprzemysłowienia Afganistanu.

Transport, logistyka i kapitał fizyczny

Afganistan ma słabo rozwiniętą infrastrukturę transportową. Wiele dróg, szczególnie na terenach górskich, znajduje się w złym stanie, a sieć kolejowa pozostaje ograniczona. Główne szlaki łączą najważniejsze miasta, lecz ich stan techniczny i poziom bezpieczeństwa są często niewystarczające.

Słaba infrastruktura zwiększa koszty przewozu towarów i ludzi, ogranicza dostęp do rynków oraz utrudnia integrację z regionalnymi korytarzami handlowymi. Górzysty teren i surowy klimat dodatkowo podnoszą koszty logistyki.

Rozwój dróg, kolei i zaplecza logistycznego jest niezbędny do zwiększenia konkurencyjności eksportu oraz ograniczenia gospodarczej izolacji kraju.

Strukturalne atuty gospodarki Afganistanu

Pomimo licznych barier Afganistan ma zasoby, które w stabilniejszych warunkach mogłyby wspierać długofalowy rozwój. Najważniejsze atuty obejmują:

• młodą populację – duży zasób potencjalnej siły roboczej może stać się źródłem dywidendy demograficznej, jeśli wzrosną inwestycje w edukację, zdrowie i miejsca pracy;
• potencjał rolniczy – możliwy jest rozwój eksportu owoców, suszonych produktów, ziół i innych towarów o relatywnie wysokiej wartości;
• tradycyjne specjalizacje – produkcja dywanów i wyrobów rzemieślniczych może być rozwijana dzięki inwestycjom w jakość, wzornictwo, marketing i logistykę;
• zasoby mineralne – miedź, żelazo, lit i kamienie szlachetne mogą stać się źródłem eksportu, inwestycji oraz dochodów publicznych;
• położenie tranzytowe – Afganistan może obsługiwać korytarze łączące Azję Środkową z Pakistanem i Iranem, a także Chiny z Bliskim Wschodem;
• zdolność do mobilizowania dochodów – wpływy krajowe odpowiadające około 19,8% PKB w 2025 roku tworzą potencjalną przestrzeń do finansowania usług publicznych i inwestycji.

Wykorzystanie tych atutów wymaga stabilności politycznej, przewidywalnych regulacji, poprawy infrastruktury oraz zwiększenia aktywności zawodowej kobiet.

Strukturalne ograniczenia i pułapki rozwojowe

Najważniejsze bariery wzrostu mają charakter wzajemnie powiązany i wzmacniają się nawzajem:

• niestabilność polityczna i zagrożenia dla bezpieczeństwa – utrudniają budowę trwałych instytucji, zniechęcają inwestorów i ograniczają przewidywalność polityki gospodarczej;
• słabość sektora finansowego – niewielki dostęp do kredytu, niski poziom zaufania do banków i izolacja od międzynarodowych rynków ograniczają finansowanie inwestycji;
• gospodarka gotówkowa i hawala – ułatwiają bieżący obrót, ale mają niewielką zdolność do finansowania dużych przedsięwzięć i utrudniają kontrolę przepływów;
• braki infrastrukturalne – niedostateczny dostęp do wody, sanitariatów, stabilnej energii, dróg i usług logistycznych zwiększa koszty działalności;
• niska aktywność zawodowa kobiet – wyłączenie znacznej części społeczeństwa z rynku pracy ogranicza zasób kapitału ludzkiego i możliwości wzrostu produktywności;
• bezrobocie młodzieży i dominacja samozatrudnienia – utrudniają rozwój stabilnego rynku pracy oraz gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach;
• gospodarka opiatowa – zapewnia dochody części gospodarstw domowych, lecz sprzyja korupcji, osłabia formalne instytucje i komplikuje relacje międzynarodowe.

Ograniczenie znaczenia sektora opiatowego wymaga stworzenia rolnikom wiarygodnych, trwałych i opłacalnych alternatyw dochodowych. Same zakazy, bez dostępu do rynków, infrastruktury, finansowania i stabilnych źródeł utrzymania, nie rozwiązują ekonomicznych przyczyn uprawy maku.