Gospodarka Sri Lanki łączy relatywnie wysokie osiągnięcia społeczne z utrwalonymi słabościami w zakresie produktywności, finansów publicznych i otwartości na handel międzynarodowy. To państwo wyspiarskie, położone przy ważnych szlakach morskich Oceanu Indyjskiego, należy według klasyfikacji Banku Światowego do krajów o niższym średnim dochodzie. W połowie lat 20. XXI wieku liczyło około 21,8–22 mln mieszkańców.
Specjalizacja gospodarcza kraju obejmuje rolnictwo plantacyjne, zwłaszcza produkcję herbaty, kauczuku, kokosów i przypraw, a także przemysł tekstylny i odzieżowy, przetwórstwo surowców mineralnych oraz usługi, w tym turystykę, transport i finanse.
Współczesna gospodarka jest rezultatem przejścia od centralnego sterowania i substytucji importu, przez liberalizację rozpoczętą w 1977 roku, po transformację prowadzoną w warunkach wysokiego zadłużenia publicznego oraz reform wspieranych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy.
Kontekst historyczny i ewolucja modelu rozwoju
Od gospodarki centralnie sterowanej do liberalizacji
Po uzyskaniu niepodległości w 1948 roku Sri Lanka stopniowo rozwijała gospodarkę opartą na centralizacji decyzji, rozbudowanym sektorze publicznym i licznych regulacjach. Polityka ta miała zapewnić między innymi bezpieczeństwo żywnościowe i realizację egalitarnych celów społecznych.
Od połowy lat 50. do końca lat 70. XX wieku model rozwoju bazował na substytucji importu. Państwo stosowało administracyjną kontrolę cen, racjonowanie żywności, monopole handlowe oraz wysokie bariery taryfowe i pozataryfowe. Ograniczało to konkurencję zagraniczną, uprzywilejowywało sektor publiczny i utrudniało rozwój prywatnej przedsiębiorczości.
Rezultatem była relatywnie zamknięta gospodarka, charakteryzująca się umiarkowanym udziałem handlu zagranicznego w PKB i słabą dynamiką eksportu. Chronione przedsiębiorstwa przemysłowe działały bez silnej presji konkurencyjnej, co sprzyjało nieefektywnej alokacji kapitału i pracy.
System zapewniał jednak szeroki dostęp do edukacji i ochrony zdrowia. Wczesny model rozwoju stworzył podstawy wysokiego poziomu kapitału ludzkiego, ale jednocześnie ograniczał produktywność i potencjał eksportowy kraju.
Liberalizacja gospodarki po 1977 roku
Przełom nastąpił pod koniec 1977 roku. Władze zniosły większość pozwoleń importowych, obniżyły cła, ograniczyły państwowe monopole handlowe, zderegulowały sektor finansowy i ujednoliciły kurs walutowy. Reformom towarzyszyła znacząca dewaluacja rupii lankijskiej.
Zmiany wspierały programy MFW, w tym porozumienie stand-by na lata 1977–1978 oraz trzyletni program realizowany w ramach rozszerzonego funduszu w latach 1979–1981. Utworzono również strefy przetwórstwa eksportowego i wprowadzono zachęty dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych, szczególnie w sektorze tekstylnym i odzieżowym.
Po reformach wartość inwestycji wzrosła z około jednej piątej do blisko jednej trzeciej PKB. Udział eksportu i importu w gospodarce zwiększył się z około 60% w połowie lat 70. do niemal 70% w 1990 roku. Handel międzynarodowy stał się ważnym kanałem industrializacji i rozwoju produkcji eksportowej.
Liberalizacja ujawniła jednak nowe słabości. Inwestycje nie były w pełni finansowane z krajowych oszczędności, co pogłębiało deficyt na rachunku obrotów bieżących i zwiększało zadłużenie zagraniczne. Znaczna część wzrostu handlu wynikała z rosnącego importu, a nie z równie szybkiej ekspansji eksportu.
Gospodarkę obciążał także konflikt wewnętrzny trwający do 2009 roku. Wpływał on na alokację zasobów, zwiększał ryzyko inwestycyjne i ograniczał długofalowy potencjał rozwojowy kraju.
Transformacja strukturalna i kryzysy gospodarcze
W XXI wieku Sri Lanka weszła w okres szybkiej transformacji sektorowej. Rosło znaczenie usług, rozwijał się eksport i realizowano inwestycje infrastrukturalne, ale nadal utrzymywały się bariery instytucjonalne oraz problemy z produktywnością.
Badania produktywności całkowitej czynników produkcji, czyli TFP, wskazują na trzy główne okresy:
- Lata 1961–1977 – stagnacja produktywności, z wartością indeksu TFP w przedziale około 0,57–0,63;
- Lata 1978–2000 – kryzys produktywności, z minimum wynoszącym około 0,5 na początku lat 80.;
- Lata 2001–2024 – wyraźna poprawa, zakończona wzrostem indeksu TFP do około 1,10 w 2024 roku.
Wartości te mają charakter indeksowy i zależą od założeń przyjętych w modelu produkcji. Pokazują jednak, że długotrwała poprawa produktywności nastąpiła dopiero w XXI wieku.
Równolegle udział rolnictwa w PKB spadł z 38,7% w 1961 roku do 8,3% w 2024 roku. Zwiększyło się natomiast znaczenie przemysłu, a przede wszystkim usług. Była to klasyczna transformacja strukturalna, polegająca na przepływie pracy i kapitału z rolnictwa do sektorów o potencjalnie wyższej wartości dodanej.
Otwartość handlowa nie rosła jednak równomiernie. Po skoku wywołanym reformami z 1977 roku udział eksportu i importu w PKB zaczął stopniowo spadać. Przyczynami były między innymi nawroty polityki substytucji importu, regulacje rolne oraz niespójne praktyki celne i podatkowe.
Doprowadziło to do paradoksu: inwestycje w edukację i liberalizacja wybranych sektorów nie przełożyły się w pełni na trwały wzrost produktywności całej gospodarki.
Na początku lat 20. XXI wieku kraj dotknął głęboki kryzys związany z nierównowagą fiskalną i zewnętrzną. Towarzyszyły mu spadek aktywności gospodarczej, deprecjacja waluty i napięcia społeczne. W 2023 roku dług publiczny i gwarantowany przez państwo osiągnął około 103,2% PKB.
W odpowiedzi Sri Lanka zawarła z MFW czteroletnie porozumienie w ramach rozszerzonego funduszu. Program skoncentrowano na stabilizacji makroekonomicznej, restrukturyzacji długu i reformach instytucjonalnych.
Rozmiar i ogólna charakterystyka gospodarki
Poziom dochodu i klasyfikacja rozwojowa
Sri Lanka należy do grupy krajów o niższym średnim dochodzie. Według danych Banku Światowego w 2025 roku jej PKB w cenach bieżących wynosił około 108,83 mld USD, a PKB na mieszkańca około 5002,1 USD. Było to wyraźnie więcej niż średnia dla tej grupy dochodowej, wynosząca około 2481,4 USD na osobę.
Wzrost PKB w 2025 roku wyniósł około 5%. W dłuższej perspektywie Sri Lanka rozwijała się jednak wolniej niż najszybciej rosnące gospodarki Azji. Jej względnie wysoki dochód na mieszkańca wynika nie tylko z tempa wzrostu, lecz także z rozbudowanego kapitału ludzkiego i częściowej dywersyfikacji sektorowej.
Kraj osiąga dobre wyniki w edukacji i ochronie zdrowia, ale wzrost gospodarczy nie jest w pełni inkluzywny. Ubóstwo i niedożywienie utrzymują się powyżej poziomów sprzed ostatniego kryzysu, a nierówności regionalne i niska aktywność zawodowa kobiet ograniczają wykorzystanie potencjału gospodarki.
Struktura sektorowa PKB
W ciągu sześciu dekad gospodarka przeszła głęboką deagraryzację. Rolnictwo, odpowiadające w 1961 roku za 38,7% PKB, miało w 2024 roku udział wynoszący około 8,3%. Usługi generują obecnie ponad połowę produkcji, a przemysł stał się ważnym źródłem wartości dodanej i eksportu.
Transformację gospodarczą charakteryzują trzy główne procesy:
- Rolnictwo – pozostaje oparte na plantacjach herbaty, kauczuku i kokosów oraz na drobnych gospodarstwach;
- Przemysł – rozwija się przede wszystkim dzięki produkcji tekstyliów i odzieży przeznaczonych na eksport;
- Usługi – obejmują handel, transport, turystykę, finanse i usługi publiczne.
Zmiana struktury gospodarki nie przyniosła proporcjonalnego wzrostu produktywności. Pomimo wysokich nakładów na edukację i liberalizacji wybranych sektorów TFP przez długi czas rosła wolniej, niż wynikałoby to z potencjału kraju.
Demografia i geografia gospodarcza
Sri Lanka leży przy szlakach morskich łączących Bliski Wschód, Afrykę i Azję Południowo-Wschodnią. Położenie to sprzyja rozwojowi portów, transportu, logistyki i bunkrowania paliw. Szczególne znaczenie ma Kolombo, pełniące funkcję centrum administracyjnego, finansowego i przeładunkowego.
Populacja kraju wynosi około 21,76 mln mieszkańców. Sri Lanka jest więc gospodarką średniej wielkości, z istotnym rynkiem wewnętrznym, ale nieporównywalnym ze skalą Indii czy Indonezji.
Usługi i przemysł lekki skupiają się głównie w Kolombo oraz wzdłuż wybrzeża, natomiast regiony wewnętrzne pozostają silniej związane z rolnictwem i plantacjami.
Główne sektory i specjalizacje gospodarcze
Rolnictwo – herbata, kauczuk, kokos i przyprawy
Mimo niewielkiego udziału w PKB rolnictwo nadal odgrywa ważną rolę w eksporcie, zatrudnieniu i życiu obszarów wiejskich. Zróżnicowany klimat umożliwia uprawę herbaty, kauczuku, kokosów, cynamonu, pieprzu i goździków.
Herbata pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych produktów eksportowych Sri Lanki. W 2024 roku jej sprzedaż zagraniczna przyniosła 1435,9 mln USD, czyli około 11,2% wpływów z eksportu towarowego. Rok wcześniej wartość eksportu herbaty wynosiła 1309,9 mln USD.
Sektor herbaciany obejmuje zarówno duże plantacje, jak i liczne gospodarstwa drobnych producentów. Kauczuk jest surowcem dla przemysłu przetwórczego, a produkty kokosowe trafiają na rynek spożywczy i przemysłowy.
W 2023 roku eksport produktów kauczukowych osiągnął 930 mln USD, natomiast wartość eksportu produktów kokosowych w 2024 roku wyniosła 416,5 mln USD.
Przyprawy są ważnym segmentem produktów wysokiej jakości. Ich eksport w 2024 roku osiągnął 454,7 mln USD, co oznaczało wzrost o 15,7% w stosunku do poprzedniego roku. Potencjał tej branży zwiększa możliwość sprzedaży produktów ekologicznych, certyfikowanych i pochodzących ze sprawiedliwego handlu.
Do głównych problemów rolnictwa należą rozdrobnienie własności ziemi, zmienność klimatu, presja na zasoby wodne i regulacje ograniczające efektywność produkcji. Ubóstwo nie ma jednak wyłącznie charakteru rolniczego. Około 60% osób z najniższego kwintyla dochodów pracuje w przemyśle i usługach.
Przemysł – tekstylia, odzież i surowce mineralne
Przemysł tekstylny i odzieżowy rozwinął się dzięki liberalizacji, strefom eksportowym oraz napływowi inwestycji zagranicznych. W 2023 roku wartość eksportu odzieży i tekstyliów wyniosła 4865 mln USD, a w 2024 roku wzrosła do 4878,9 mln USD.
Branża odzieżowa pozostaje największym segmentem eksportowym Sri Lanki. Mierzy się jednak z konkurencją ze strony Bangladeszu, Wietnamu i innych krajów o niższych kosztach pracy. Jej dalszy rozwój wymaga wzrostu produktywności oraz przechodzenia do produktów o wyższej wartości dodanej, takich jak odzież techniczna i wyroby dla marek premium.
Sri Lanka dysponuje również złożami grafitu, ilmenitu, rutylu oraz kamieni szlachetnych. W 2024 roku produkcja grafitu wyniosła około 3118 ton, a wartość jego eksportu około 1565,4 mln rupii lankijskich. Jest to niewielki, lecz wyspecjalizowany segment o wysokiej wartości jednostkowej.
Eksport ilmenitu i rutylu cechuje się dużą zmiennością. W 2021 roku wyeksportowano 85 611 ton ilmenitu, podczas gdy w 2024 roku było to tylko 1038 ton. Eksport rutylu wynosił 2345 ton w 2022 roku, 572 tony w 2023 roku i 1819 ton w 2024 roku.
Branża wydobywcza pozostaje zależna od cen światowych, polityki państwa i regulacji środowiskowych.
Znaczenie zyskały także rafinacja i bunkrowanie produktów naftowych. W 2024 roku wpływy z ich eksportu po raz pierwszy przekroczyły 1 mld USD. Wynik ten wiązał się przede wszystkim ze wzrostem sprzedaży paliwa lotniczego i usług zaopatrzenia statków.
Usługi – turystyka, transport i finanse
Usługi dominują w strukturze PKB i odgrywają coraz większą rolę w bilansie płatniczym. Do najważniejszych segmentów należą turystyka, transport, logistyka i finanse.
W 2023 roku Sri Lankę odwiedziło 1 487 303 turystów zagranicznych, o 106,5% więcej niż rok wcześniej. Przychody z turystyki wyniosły 2067,96 mln USD i odpowiadały za około 8,7% wpływów dewizowych. Średni dzienny przychód na turystę wynosił 164,4 USD.
Turystyka korzysta z plaż, obiektów dziedzictwa kulturowego, parków narodowych i bogatej bioróżnorodności. Tworzy również powiązania z rolnictwem, transportem, hotelarstwem i rzemiosłem. Jest jednak podatna na pandemie, katastrofy naturalne, napięcia polityczne i inne szoki zewnętrzne.
Transport i logistyka wykorzystują strategiczne położenie kraju. Port w Kolombo pełni funkcję regionalnego centrum przeładunku kontenerów, a rozwój infrastruktury portowej i lotniczej może zwiększać wpływy dewizowe oraz wspierać usługi finansowe i handlowe.
Sektor finansowy rozwijał się od czasu liberalizacji rozpoczętej w 1977 roku. Bankowość, ubezpieczenia i obsługa inwestycji koncentrują się przede wszystkim w Kolombo. Ich dalszy rozwój zależy od stabilności makroekonomicznej, jakości regulacji oraz kondycji banków i przedsiębiorstw państwowych.
Kapitał ludzki i sektor publiczny
Sri Lanka wyróżnia się dobrymi wynikami w edukacji i ochronie zdrowia w relacji do poziomu dochodu. Powszechny dostęp do edukacji oraz rozbudowana publiczna opieka zdrowotna stworzyły podstawy rozwoju usług wymagających kwalifikacji, takich jak finanse, administracja, edukacja i medycyna.
Kapitał ludzki jest jednym z najważniejszych zasobów kraju, ale nie jest w pełni wykorzystywany. Bariery inwestycyjne, niska aktywność zawodowa kobiet, emigracja specjalistów i niedostateczna liczba miejsc pracy o wysokiej wartości dodanej ograniczają jego wpływ na produktywność.
Handel zagraniczny i integracja ze światową gospodarką
Ewolucja polityki handlowej
Przed 1977 rokiem handel ograniczały licencje importowe, wysokie cła, monopole państwowe i restrykcje dewizowe. Reformy z końca lat 70. zniosły znaczną część barier, ułatwiły przepływ towarów i kapitału oraz stworzyły warunki do rozwoju stref eksportowych.
Otwarcie gospodarki nie miało jednak charakteru liniowego. Po okresach liberalizacji następowały nawroty protekcjonizmu i substytucji importu, szczególnie w rolnictwie i wybranych branżach przemysłowych. Przyczyniło się to do długoterminowego spadku wskaźnika otwartości handlowej.
Sri Lanka jest członkiem Światowej Organizacji Handlu. Przeglądy polityki handlowej WTO zwiększają przejrzystość regulacji dotyczących taryf, wsparcia eksportu i liberalizacji usług. Pomagają również oceniać zgodność krajowych rozwiązań ze zobowiązaniami międzynarodowymi.
Struktura eksportu towarów
W 2024 roku eksport towarowy Sri Lanki osiągnął 12 772 mln USD, o 7,2% więcej niż rok wcześniej. Dobra przemysłowe odpowiadały za 9946,9 mln USD, czyli 77,9% eksportu. Produkty rolne przyniosły 2774,5 mln USD, co odpowiadało udziałowi 21,7%.
Wartość głównych kategorii eksportowych przedstawiała się następująco:
| Kategoria eksportu | Wartość w 2023 roku | Wartość w 2024 roku |
|---|---|---|
| Tekstylia i odzież | 4865 mln USD | 4878,9 mln USD |
| Herbata | 1309,9 mln USD | 1435,9 mln USD |
| Produkty kauczukowe | 930 mln USD | Brak szczegółowych danych |
| Przyprawy | 392,9 mln USD | 454,7 mln USD |
| Produkty kokosowe | 336,8 mln USD | 416,5 mln USD |
| Produkty naftowe | Brak szczegółowych danych | Ponad 1 mld USD |
Struktura eksportu ma charakter hybrydowy. Łączy tradycyjne produkty plantacyjne, takie jak herbata i przyprawy, z przemysłem lekkim oraz działalnością wykorzystującą strategiczne położenie kraju.
Import, bilans płatniczy i przekazy pieniężne
Import obejmuje przede wszystkim paliwa, pojazdy, dobra inwestycyjne i surowce dla przemysłu. Mimo wzrostu eksportu w 2024 roku bilans handlu towarowego pozostawał deficytowy, ponieważ import zwiększał się szybciej.
Przychody z turystyki i przekazy emigrantów pozwoliły jednak utrzymać nadwyżkę na rachunku bieżącym. W 2024 roku przekazy osobiste odpowiadały za około 6,7% PKB.
Środki przesyłane przez emigrantów są ważnym źródłem finansowania konsumpcji, edukacji, mieszkań i drobnych inwestycji. Jednocześnie rosnąca emigracja może powodować odpływ wykwalifikowanych pracowników.
Odbudowa rezerw walutowych jest jednym z głównych celów programu MFW. W kwietniu 2024 roku rezerwy osiągnęły około 5,5 mld USD, poprawiając zdolność kraju do finansowania importu i obsługi zobowiązań zagranicznych.
Kurs walutowy i reżim makroekonomiczny
W ramach reform Sri Lanka przechodzi w kierunku bardziej elastycznego, rynkowego systemu kursowego i polityki pieniężnej skoncentrowanej na stabilności cen. Zmiany obejmują ograniczenie finansowania deficytu przez bank centralny oraz wprowadzenie w energetyce cen lepiej odzwierciedlających rzeczywiste koszty.
Celem reform jest zastąpienie administracyjnej kontroli i powszechnych subsydiów mechanizmami, w których większą rolę odgrywają ceny rynkowe. Ma to poprawić alokację zasobów, zwiększyć produktywność i ograniczyć ryzyko kolejnych kryzysów bilansu płatniczego.
Zasoby naturalne i baza produkcyjna
Ziemia i rolnicze podstawy produkcji
Sri Lanka dysponuje ograniczoną powierzchnią, ale zróżnicowany klimat i dobre gleby umożliwiają rozwój upraw plantacyjnych. Wyżyny centralnej części wyspy sprzyjają produkcji herbaty, natomiast niziny są odpowiednie dla kokosów, kauczuku i roślin spożywczych.
Projekty irygacyjne, takie jak Mahaweli, zwiększyły powierzchnię nawadnianych gruntów i stworzyły nowe obszary osadnicze. Polityka gospodarowania ziemią i wodą musi jednak godzić bezpieczeństwo żywnościowe, produkcję eksportową i ochronę środowiska, zwłaszcza w warunkach zmian klimatu.
Surowce mineralne i kamienie szlachetne
Do najważniejszych zasobów mineralnych należą grafit, ilmenit, rutyl oraz kamienie szlachetne i półszlachetne. W 2023 roku eksport kamieni i związanych z nimi wyrobów osiągnął 64 421,83 mln rupii lankijskich, a w 2024 roku 45 698,71 mln rupii.
Sri Lanka jest znana zwłaszcza z szafirów. Potencjał branży zależy jednak od popytu światowego, poziomu przetworzenia surowców, regulacji wydobywczych i standardów środowiskowych.
Minerały wzmacniają dywersyfikację eksportu, lecz ze względu na skalę i zmienność nie stanowią głównego motoru wzrostu.
Bioróżnorodność i potencjał turystyczny
Kraj wyróżnia się bogatą bioróżnorodnością, obejmującą lasy deszczowe, tereny górskie, rafy koralowe i liczne gatunki endemiczne. Zasoby te wspierają turystykę przyrodniczą, w tym safari, trekking i obserwację wielorybów.
Bioróżnorodność jest jednocześnie zasobem gospodarczym i dobrem wymagającym ochrony. Nadmierna presja turystyczna, rozwój infrastruktury i wydobycie surowców mogą obniżyć jej długoterminową wartość. Polityka rozwojowa powinna więc łączyć wzrost przychodów z ochroną ekosystemów.
Instytucje gospodarcze i ramy polityki
Bank centralny i polityka pieniężna
Centralny Bank Sri Lanki odpowiada za politykę pieniężną, stabilność finansową, zarządzanie rezerwami i publikowanie danych makroekonomicznych. W programie stabilizacyjnym prowadzonym z MFW jego najważniejsze zadania obejmują ograniczenie monetarnego finansowania deficytu oraz przejście do bardziej elastycznego kursu walutowego.
W 2024 roku inflacja pozostawała niska, a rezerwy walutowe rosły. Długoterminowym celem jest zwiększenie niezależności banku centralnego i skoncentrowanie polityki pieniężnej na stabilności cen oraz systemu finansowego.
Polityka fiskalna i dług publiczny
Finanse publiczne są jednym z najsłabszych elementów modelu gospodarczego. W 2023 roku dług publiczny i gwarantowany przez państwo wynosił około 103,2% PKB. Tak wysoki poziom ogranicza przestrzeń dla inwestycji publicznych i zwiększa podatność na zmiany stóp procentowych, kursu walutowego oraz warunków finansowania zewnętrznego.
Najważniejsze elementy reform fiskalnych obejmują:
- Zwiększenie dochodów podatkowych – między innymi przez poprawę poboru VAT i ceł;
- Restrukturyzację długu – niezbędną do odzyskania zdolności do trwałej obsługi zobowiązań;
- Reformę przedsiębiorstw państwowych – ukierunkowaną na ograniczenie strat i ryzyka dla budżetu;
- Lepsze kierowanie wydatków – z ochroną finansowania edukacji, zdrowia i pomocy społecznej.
Konsolidacja fiskalna musi uwzględniać sytuację gospodarstw domowych. Zbyt gwałtowne ograniczenie wydatków mogłoby pogłębić ubóstwo, natomiast brak reform zwiększałby ryzyko kolejnego kryzysu zadłużeniowego.
Współpraca z MFW i Bankiem Światowym
Program MFW ma przywrócić stabilność makroekonomiczną, poprawić trwałość długu, wzmocnić zarządzanie finansami publicznymi i chronić najbardziej potrzebujących. Bank Światowy wspiera te działania finansowaniem projektów oraz doradztwem dotyczącym konkurencyjności, infrastruktury i odporności gospodarki.
W marcu 2025 roku wartość zatwierdzonych zobowiązań finansowych Banku Światowego dla Sri Lanki wynosiła 1,85 mld USD i obejmowała 12 aktywnych projektów. Około 36% środków przeznaczono na infrastrukturę, w tym transport i systemy miejskie.
System statystyczny i planowanie gospodarcze
Najważniejsze dane gospodarcze publikują Departament Spisu Powszechnego i Statystyki oraz bank centralny. Od 1990 roku prowadzone jest kwartalne badanie siły roboczej, obejmujące zatrudnienie, bezrobocie i aktywność zawodową.
System statystyczny jest stosunkowo rozwinięty, choć w części obszarów występują luki, między innymi w szczegółowych danych regionalnych, urbanizacyjnych i sektorowych. Poprawa jakości oraz dostępności informacji może ułatwić koordynację polityki gospodarczej i ocenę skutków reform.
Rynek pracy, struktura społeczna i inkluzywność
Aktywność zawodowa i bezrobocie
Stopa bezrobocia według szacunków Międzynarodowej Organizacji Pracy wynosiła w 2025 roku około 4%. Niski wskaźnik nie oddaje jednak wszystkich problemów rynku pracy.
Istotnymi barierami są niska aktywność zawodowa kobiet, nieformalność zatrudnienia, ograniczona liczba miejsc pracy o wysokiej produktywności oraz spadek realnych wynagrodzeń po kryzysie.
Rynek jest podzielony między nowoczesne sektory eksportowe i finansowe a niskopłatne segmenty usług oraz przemysłu. Wiele miejsc pracy nie zapewnia stabilnych dochodów ani wyraźnej ścieżki awansu zawodowego.
Zatrudnienie i ubóstwo pracujących
Około 60% osób z najniższego kwintyla dochodów pracuje w przemyśle i usługach, a nie w rolnictwie. Polityka ograniczania ubóstwa nie może więc skupiać się wyłącznie na rozwoju obszarów wiejskich.
W 2024 roku udział ludności żyjącej poniżej progu 3,65 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2021 roku wynosił 24,5%. Był to poziom około dwukrotnie wyższy niż w 2019 roku. Dodatkowe 10% populacji znajdowało się tuż powyżej progu ubóstwa i pozostawało szczególnie podatne na szoki gospodarcze.
Mimo poprawy wskaźników makroekonomicznych realne płace nadal pozostawały poniżej poziomu z 2019 roku. Odbudowa gospodarki nie przekłada się zatem automatycznie na poprawę sytuacji wszystkich gospodarstw domowych.
Migracje i przekazy pieniężne
Emigracja zarobkowa jest ważnym elementem rynku pracy. Przekazy od osób pracujących za granicą stabilizują dochody rodzin i dostarczają gospodarce walut obcych. Ich wartość odpowiadała w 2024 roku około 6,7% PKB.
Jednocześnie emigracja lekarzy, nauczycieli, informatyków i innych specjalistów może prowadzić do drenażu mózgów. Wyzwaniem jest wykorzystanie korzyści z przekazów bez trwałego osłabiania krajowego zasobu kapitału ludzkiego.
Ubóstwo, nierówności i ochrona socjalna
Ubóstwo, niedożywienie dzieci i nierówności regionalne pozostają poważnymi problemami. Regiony wiejskie mają często słabszy dostęp do wysokiej jakości infrastruktury, edukacji, ochrony zdrowia i nowoczesnych miejsc pracy.
System ochrony socjalnej jest reformowany w kierunku lepszego identyfikowania osób potrzebujących i skuteczniejszego kierowania transferów pieniężnych. Celem jest odejście od kosztownych, powszechnych subsydiów na rzecz pomocy skoncentrowanej na gospodarstwach najbardziej narażonych na ubóstwo.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju
Atuty – położenie, kapitał ludzki i dywersyfikacja
Do najważniejszych atutów gospodarki należą:
- Strategiczne położenie – umożliwia rozwój portów, logistyki, bunkrowania paliw i handlu morskiego;
- Kapitał ludzki – opiera się na wieloletnich inwestycjach w edukację i zdrowie;
- Dywersyfikacja sektorowa – obejmuje rolnictwo plantacyjne, przemysł odzieżowy, minerały, turystykę i finanse;
- Rozpoznawalne produkty eksportowe – należą do nich herbata, przyprawy, odzież i kamienie szlachetne;
- Potencjał turystyczny – wynika z walorów przyrodniczych, kulturowych i krajobrazowych.
Atuty te mogą wspierać wzrost dochodu i odporność na szoki. Ich pełne wykorzystanie zależy jednak od stabilności makroekonomicznej, jakości instytucji i dostępu do inwestycji.
Ograniczenia – produktywność, zadłużenie i instytucje
Najważniejsze ograniczenia modelu gospodarczego obejmują:
- Paradoks produktywności – wysoki kapitał ludzki nie przekłada się w pełni na wzrost TFP;
- Wysoki dług publiczny – ogranicza możliwości inwestycyjne państwa i zwiększa ryzyko finansowe;
- Spadek otwartości handlowej – osłabia konkurencję i korzyści z integracji ze światową gospodarką;
- Niska efektywność części przedsiębiorstw państwowych – powoduje koszty fiskalne i zniekształca alokację zasobów;
- Nierówności społeczne i regionalne – ograniczają inkluzywność wzrostu.
Głównym zadaniem polityki gospodarczej jest przekształcenie istniejących zasobów w trwały wzrost produktywności i dochodów. Wymaga to stabilnych regulacji, sprawniejszej administracji podatkowej, reform przedsiębiorstw państwowych i większej przewidywalności polityki handlowej.
Dylematy transformacji gospodarczej
Przejście od gospodarki plantacyjnej do przemysłowo-usługowej następuje w warunkach ograniczonej przestrzeni fiskalnej. Stabilizacja długu wymaga zwiększania dochodów i kontrolowania wydatków, ale nadmierna konsolidacja może hamować inwestycje, zatrudnienie i konsumpcję.
Sri Lanka musi zachować osiągnięcia społeczne, zwłaszcza powszechny dostęp do edukacji i ochrony zdrowia, a jednocześnie poprawiać efektywność wydatków. Szczególne znaczenie ma wspieranie sektorów o wyższej wartości dodanej, takich jak odzież techniczna, turystyka specjalistyczna, nowoczesne usługi finansowe i działalność cyfrowa.
Zróżnicowanie regionalne
Kolombo koncentruje dużą część usług finansowych, handlu, administracji i infrastruktury logistycznej. Regiony Kandy i Nuwara Eliya są silniej związane z produkcją herbaty i przetwórstwem rolnym. Strefy eksportowe w pobliżu głównych ośrodków miejskich skupiają zakłady odzieżowe korzystające z rozwiniętej infrastruktury i ułatwień inwestycyjnych.
Model rozwoju Sri Lanki jest przestrzennie nierównomierny. Nowoczesne usługi i przemysł koncentrują się w określonych częściach kraju, podczas gdy inne regiony nadal zależą od tradycyjnego rolnictwa. Ograniczanie tych dysproporcji wymaga inwestycji w transport, edukację, ochronę zdrowia i infrastrukturę cyfrową.