Gospodarka Bangladeszu jest jednym z najbardziej wyrazistych współczesnych przykładów rozwoju opartego na eksporcie pracochłonnych wyrobów przemysłowych, masowym wykorzystaniu zasobów pracy oraz stopniowym przechodzeniu od gospodarki agrarnej do przemysłowo-usługowej.
Rolnictwo i migracja zarobkowa nadal zapewniają środki utrzymania milionom gospodarstw domowych. W ostatnich dekadach kraj utrzymywał relatywnie wysokie tempo wzrostu, ograniczył ubóstwo oraz rozbudował infrastrukturę energetyczną i transportową.
Postęp ten pozostaje jednak obciążony nierównościami społecznymi i regionalnymi, koncentracją eksportu w jednym sektorze, zależnością od paliw kopalnych oraz słabością instytucji publicznych i systemu finansowego.
Wprowadzenie i tło historyczne rozwoju gospodarczego
Dziedzictwo historyczne i narodziny współczesnej gospodarki Bangladeszu
Po uzyskaniu niepodległości w 1971 r. Bangladesz odziedziczył gospodarkę zdominowaną przez rolnictwo, z niewielką bazą przemysłową, słabą infrastrukturą i bardzo wysokim poziomem ubóstwa. Atutami kraju były natomiast żyzne gleby zalewowe, znaczny potencjał produkcji rolnej oraz duże zasoby pracy.
Bangladesh Bureau of Statistics nadal określa kraj jako przede wszystkim rolniczy, chociaż znaczenie tego sektora w strukturze wartości dodanej wyraźnie spadło. W roku fiskalnym 2024/25 rolnictwo odpowiadało za około 11,71% PKB w cenach bieżących.
Bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości polityka gospodarcza opierała się na silnej roli państwa, nacjonalizacji części sektorów oraz pomocy międzynarodowych darczyńców i instytucji rozwojowych. Z czasem Bangladesz przeszedł w kierunku bardziej rynkowego modelu, obejmującego liberalizację handlu, większe otwarcie na bezpośrednie inwestycje zagraniczne oraz wzrost znaczenia sektora prywatnego.
Punktem zwrotnym była rozpoczęta w latach 80. XX w. ekspansja sektora odzieży gotowej, określanego skrótem RMG. W kolejnych dekadach zmieniła ona strukturę eksportu i zatrudnienia, prowadząc do powstania rozbudowanego ekosystemu przemysłowego w Dhace, Ćottogramie i innych ośrodkach.
Odzież gotowa stała się najważniejszym źródłem wpływów eksportowych Bangladeszu, zastępując dominujące wcześniej surowce rolne, takie jak juta.
Doświadczenia powodzi, cyklonów i innych katastrof naturalnych ukształtowały również specyficzny model instytucjonalny, w którym istotną rolę odgrywają organizacje pozarządowe. Jedną z najważniejszych jest BRAC.
Według danych tej organizacji w 2024 r. z jej usług skorzystał około co piąty mieszkaniec Bangladeszu, a ponad 2,3 mln osób wyszło ze skrajnego ubóstwa dzięki realizowanym programom. Model rozwoju kraju łączy zatem politykę państwa, mechanizmy rynkowe i rozbudowaną działalność społeczną.
Ewolucja strategii rozwoju od lat 90. do współczesności
Od lat 90. XX w. strategia rozwoju Bangladeszu opiera się na czterech powiązanych filarach:
- industrializacji eksportowej – skoncentrowanej przede wszystkim na produkcji odzieży gotowej;
- modernizacji rolnictwa – zwiększającej produktywność i dochody ludności wiejskiej;
- rozwoju usług – wspierających przemysł, handel oraz rosnące miasta;
- migracji zarobkowej – zapewniającej gospodarstwom domowym dochody, a gospodarce dopływ walut obcych.
Według Banku Światowego w dekadzie poprzedzającej spowolnienie po 2020 r. realny PKB kraju rósł średnio o około 6% rocznie. W ostatnich latach dynamika osłabła, a wzrost stał się mniej inkluzywny, co spowolniło redukcję ubóstwa.
Strategia partnerstwa Azjatyckiego Banku Rozwoju z Bangladeszem na lata 2021–2025, przedłużona do 2027 r., wskazuje następujące priorytety:
- konkurencyjność i zatrudnienie – wspieranie sektora prywatnego oraz tworzenia produktywnych miejsc pracy;
- zielony wzrost – zwiększanie odporności klimatycznej i ograniczanie presji środowiskowej;
- kapitał ludzki – rozwój edukacji, ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego;
- cele przekrojowe – wspieranie równości płci, integracji regionalnej, sprawnych instytucji, nowych technologii i innowacji.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy podkreśla potrzebę zwiększenia dochodów budżetowych, racjonalizacji wydatków, modernizacji polityki makroekonomicznej i przyspieszenia reform sprzyjających dywersyfikacji gospodarki.
Szczególnego znaczenia nabiera tworzenie miejsc pracy dla młodych ludzi. Do głównych ograniczeń należą dochody podatkowe utrzymujące się poniżej 10% PKB w analizowanych okresach oraz problemy sektora bankowego związane z jakością aktywów, nadzorem i przejrzystością bilansów.
Wspólna analiza rynku pracy Banku Światowego i Bangladesh Bureau of Statistics wskazuje, że w latach 2003–2016 gospodarka tworzyła średnio ponad 1,15 mln nowych miejsc pracy netto rocznie dla osób w wieku 15–64 lata. Zatrudnienie rosło średnio o 2,4% rocznie.
Liczba miejsc pracy zwiększała się szybko, ale ich jakość, formalność oraz dostępność dla kobiet i mieszkańców słabiej rozwiniętych regionów pozostawały istotnym wyzwaniem.
Model rozwoju gospodarczego Bangladeszu
Przejście od gospodarki agrarnej do gospodarki zorientowanej na eksport
Współczesny model rozwoju Bangladeszu można opisać jako stopniowe przechodzenie od gospodarki agrarnej do systemu zorientowanego na eksport pracochłonnych wyrobów przemysłowych. Rolnictwo nadal jest ważnym źródłem dochodu i zatrudnienia, lecz jego udział w PKB maleje na rzecz przemysłu i usług.
Podstawowe proporcje gospodarki w roku fiskalnym 2024/25 przedstawiały się następująco:
| Obszar | Udział lub wartość |
|---|---|
| Rolnictwo | 11,71% PKB |
| Przetwórstwo przemysłowe | około 23% PKB |
| Usługi | ponad połowa PKB |
| Eksport odzieży gotowej | 39,35 mld USD |
| Przekazy od migrantów | 30,32 mld USD |
Najważniejszym elementem transformacji stał się eksport odzieży gotowej. W roku fiskalnym 2021/22 wartość eksportu RMG wyniosła 42,61 mld USD przy łącznym eksporcie towarów na poziomie 52,08 mld USD. Oznaczało to udział wynoszący około 81,82%.
W roku 2022/23 eksport RMG osiągnął 38,14 mld USD i odpowiadał za około 82,15% eksportu towarowego. Tak silna specjalizacja zapewnia korzyści skali, lecz zwiększa podatność gospodarki na zmiany popytu zewnętrznego, standardów pracy i regulacji środowiskowych.
Rozwój przemysłu odzieżowego był możliwy dzięki dużej podaży pracowników, relatywnie niskim płacom, liberalizacji handlu oraz inwestycjom w energetykę. Według Banku Światowego w 2024 r. dostęp do energii elektrycznej osiągnął 100% populacji, przy czym około 10% przypadało na systemy poza siecią.
Moc zainstalowana, łącznie z instalacjami przemysłowymi przeznaczonymi na własne potrzeby, wzrosła od 2009 r. około czterokrotnie, osiągając blisko 25 GW w 2024 r.
Uzupełnieniem modelu eksportowego jest modernizacja rolnictwa. Bank Światowy wskazuje, że w latach 2010–2022 obszary wiejskie były głównym motorem redukcji ubóstwa. Dalsza poprawa wymaga zwiększenia produktywności, dywersyfikacji upraw oraz inwestycji w chłodnie, przetwórstwo żywności i logistykę.
Transformacja strukturalna Bangladeszu nie polega wyłącznie na przenoszeniu pracowników do przemysłu, lecz także na unowocześnianiu samego rolnictwa.
Rola sektora prywatnego, państwa i partnerów rozwojowych
Model gospodarczy Bangladeszu jest połączeniem mechanizmów rynkowych, aktywnej polityki państwa i znaczącego udziału partnerów międzynarodowych. Państwo tworzy ramy regulacyjne, rozwija infrastrukturę i prowadzi politykę społeczną, natomiast sektor prywatny odpowiada za znaczną część produkcji przemysłowej, handlu i usług.
Azjatycki Bank Rozwoju wspiera transformację strukturalną poprzez inwestycje w transport, energetykę, edukację, ochronę zdrowia i sektor finansowy. MFW zwraca uwagę na konieczność poprawy efektywności systemu podatkowego, ograniczenia subsydiów energetycznych oraz rozwijania instrumentów fiskalnych wspierających cele klimatyczne.
Niski poziom dochodów publicznych ogranicza zdolność państwa do równoczesnego finansowania infrastruktury, usług społecznych i adaptacji do zmian klimatu.
Bangladesh Bank wykorzystuje również instrumenty wspierające modernizację przemysłu. Utworzony w 2016 r. Green Transformation Fund o wartości 200 mln USD miał finansować zakup bardziej efektywnych i mniej emisyjnych maszyn w sektorach tekstylnym, skórzanym i jutowym.
Do czerwca 2019 r. wypłacono jednak około 22,8 mln USD, co wskazywało na ograniczoną skalę wykorzystania funduszu.
Znaczącą rolę społeczną odgrywają organizacje pozarządowe. BRAC prowadzi programy ochrony zdrowia, mikrofinansowania, edukacji, adaptacji klimatycznej i pomocy humanitarnej. Organizacja przeszkoliła ponad 12 mln kobiet w przygotowywaniu doustnego płynu nawadniającego, przyczyniając się do ograniczenia śmiertelności związanej z biegunkami i odwodnieniem.
Polityka makroekonomiczna i stabilność strukturalna
Przez znaczną część ostatniej dekady Bangladesz utrzymywał szybki wzrost gospodarczy, umiarkowane zadłużenie publiczne i stosunkowo stabilne warunki makroekonomiczne. Sytuację pogorszyły jednak pandemia, wzrost cen energii oraz zewnętrzne szoki podażowe.
Wzmocnienia wymagają przede wszystkim następujące obszary:
- system finansowy – poprawa jakości aktywów, przejrzystości bilansów i nadzoru bankowego;
- finanse publiczne – rozszerzenie bazy podatkowej i skuteczniejszy pobór danin;
- wydatki państwa – stopniowe ograniczanie nieefektywnych subsydiów, zwłaszcza energetycznych;
- ochrona socjalna – rozwój mechanizmów umożliwiających szybką reakcję na kryzysy gospodarcze i klimatyczne.
Bank Światowy podkreśla potrzebę rozwoju systemów ochrony socjalnej zdolnych szybko reagować na kryzysy. Ma to szczególne znaczenie w kraju regularnie dotykanym przez powodzie i cyklony, które obniżają dochody gospodarstw domowych oraz niszczą infrastrukturę.
Stabilność zewnętrzną wzmacniają przekazy pieniężne od migrantów. W roku fiskalnym 2024/25 ich wartość osiągnęła rekordowe 30,32 mld USD, czyli o 26,8% więcej niż rok wcześniej. Relacja przekazów do nominalnego PKB wyniosła w czwartym kwartale tego roku około 7,39%.
Migracja zarobkowa pozostaje jednym z najważniejszych filarów bilansu płatniczego oraz dochodów gospodarstw domowych.
Struktura sektorowa gospodarki – rolnictwo, przemysł, usługi i energia
Rolnictwo, rybołówstwo i obszary wiejskie
Rolnictwo, obejmujące uprawy, hodowlę, leśnictwo i rybołówstwo, pozostaje fundamentem gospodarki wiejskiej. W roku fiskalnym 2024/25 odpowiadało za 11,71% PKB.
Spadek udziału rolnictwa w gospodarce odzwierciedla wzrost znaczenia przemysłu i usług, ale nie oznacza utraty jego roli społecznej. Sektor nadal zapewnia dochody i zatrudnienie znacznej części mieszkańców.
W latach 2010–2022 skrajne ubóstwo w Bangladeszu spadło z około 12,2% do 5,6%, a umiarkowane ubóstwo z 37,1% do 18,7%. Około 25 mln osób wyszło z ubóstwa, w tym 9 mln ze skrajnego ubóstwa.
Do najważniejszych czynników poprawy należały wzrost dochodów rolniczych oraz szerszy dostęp do elektryczności, edukacji i infrastruktury sanitarnej.
Od około 2016 r. tempo redukcji ubóstwa wyraźnie jednak zwolniło. Główne bariery to ograniczona dywersyfikacja produkcji, niedostateczny dostęp do kredytu, słabo rozwinięte łańcuchy wartości i rosnące ryzyko klimatyczne. W 2025 r. około 36 mln mieszkańców żyło w ubóstwie.
Dalszy rozwój obszarów wiejskich wymaga skoordynowanych działań:
- lepszych połączeń transportowych – ułatwiających dostęp do rynków miejskich i eksportowych;
- szerszego dostępu do finansowania i doradztwa – wspierającego modernizację gospodarstw;
- rozwoju upraw o wyższej wartości – zwiększającego dochody producentów;
- inwestycji w infrastrukturę – obejmujących chłodnie, sortowanie, magazynowanie i przetwórstwo żywności;
- skuteczniejszej ochrony socjalnej – lepiej ukierunkowanej i zdolnej reagować na katastrofy.
Przemysł przetwórczy i dominacja sektora odzieżowego
Przetwórstwo przemysłowe odpowiadało w roku fiskalnym 2024/25 za około 23% PKB. Jego najważniejszym segmentem pozostaje sektor RMG, będący głównym źródłem wpływów eksportowych i jednym z największych pracodawców.
Według BGMEA w roku 2024/25 eksport odzieży gotowej osiągnął 39,35 mld USD. Strukturę tego eksportu przedstawiają następujące dane:
| Segment | Wartość eksportu |
|---|---|
| Odzież dzianinowa | 21,16 mld USD |
| Odzież tkana | 18,19 mld USD |
| Łącznie | 39,35 mld USD |
Dane wskazują na nieco większe znaczenie wyrobów dzianinowych, chociaż oba segmenty pozostają filarami eksportu.
Struktura asortymentowa sektora koncentruje się na kilku grupach produktów. W roku 2021/22 ich eksport przedstawiał się następująco:
| Grupa produktów | Wartość eksportu |
|---|---|
| Spodnie | 14,51 mld USD |
| T-shirty i koszulki dzianinowe | 9,86 mld USD |
| Swetry | 5,64 mld USD |
| Koszule i bluzki | 2,77 mld USD |
| Bielizna | 2,34 mld USD |
Specjalizacja ta zapewnia korzyści skali, lecz ogranicza dywersyfikację i zwiększa zależność od zmian popytu w kilku segmentach rynku.
Sektor RMG jest kotwicą modelu rozwoju Bangladeszu: generuje wpływy walutowe, przyciąga inwestycje i tworzy miejsca pracy. Jednocześnie naraża gospodarkę na wahania globalnego popytu, presję kosztową oraz rosnące wymagania dotyczące bezpieczeństwa pracy, śladu środowiskowego i identyfikowalności łańcuchów dostaw.
Sektor usług, infrastruktura i urbanizacja
Usługi odpowiadają za ponad połowę PKB Bangladeszu. Obejmują transport, handel, finanse, edukację, ochronę zdrowia, telekomunikację i usługi komunalne. Ich rozwój zwiększa produktywność rolnictwa i przemysłu oraz tworzy podstawy przejścia do gospodarki w większym stopniu opartej na wiedzy.
Infrastruktura transportowa i energetyczna ma szczególne znaczenie dla konkurencyjności. Inwestycje w drogi, kolej i porty poprawiają dostęp przedsiębiorstw do rynków krajowych i zagranicznych.
Powszechna elektryfikacja umożliwiła rozwój produkcji przemysłowej również poza największymi ośrodkami, chociaż jakość i stabilność dostaw nadal pozostają ważnym wyzwaniem.
Urbanizacja jest silnie związana z ekspansją przemysłu odzieżowego i usług. Dhaka, Ćottogram i inne miasta przyciągają migrantów ze wsi, stając się centrami produkcji, handlu i logistyki. Szybki wzrost ludności miejskiej zwiększa jednak presję na mieszkalnictwo, transport, kanalizację i pozostałe usługi publiczne.
Energia, zasoby naturalne i zależność od paliw kopalnych
Rozwój energetyki umożliwił uprzemysłowienie kraju, lecz struktura podaży pozostaje silnie uzależniona od paliw kopalnych:
| Źródło energii | Udział w podaży |
|---|---|
| Gaz ziemny | około 57% |
| Paliwa ciekłe | około 29% |
| Węgiel | około 12% |
| Pozostałe źródła odnawialne | około 1,7% |
| Hydroenergetyka | około 0,4% |
Krajowe zasoby gazu stopniowo się wyczerpują. Produkcja spadła o około 15% względem szczytu z 2016 r., co wynika z dojrzewania złóż, braku znaczących nowych odkryć i ograniczonej działalności poszukiwawczej.
Aby zaspokoić popyt, Bangladesz importuje skroplony gaz ziemny. LNG odpowiada za około 30% zużycia gazu, zwiększając wrażliwość gospodarki na światowe ceny surowców i zmiany kursów walutowych.
Zużycie gazu jest rozłożone między kilka kluczowych grup odbiorców:
- sektor elektroenergetyczny – około 42% zużycia;
- przemysł – około 19% zużycia;
- przemysłowe instalacje na własne potrzeby – około 17% zużycia;
- gospodarstwa domowe – około 11% zużycia;
- produkcja nawozów – około 5% zużycia.
Transformacja energetyczna musi objąć nie tylko elektrownie, lecz także zakłady produkcyjne korzystające z własnych źródeł energii.
Zgodnie z krajowym planem rozwoju energetyki gaz może pozostać największym źródłem energii do 2050 r. Ograniczenie emisji będzie więc wymagało zwiększenia efektywności energetycznej, rozwoju źródeł odnawialnych, rozbudowy sieci oraz stopniowego ograniczania subsydiów do paliw kopalnych.
Handel zagraniczny i integracja z gospodarką światową
Struktura towarowa eksportu i importu
Handel zagraniczny jest jednym z głównych kanałów integracji Bangladeszu z gospodarką światową. W 2018 r. eksport towarowy wyniósł 40,07 mld USD, natomiast import osiągnął 47,25 mld USD, co oznaczało ujemne saldo wymiany towarowej.
Ponad 80% eksportu przypada na odzież gotową, przede wszystkim spodnie, T-shirty, swetry, koszule, bluzki i bieliznę. Bangladesz pełni ważną funkcję w globalnych łańcuchach wartości, lecz znaczna część wartości dodanej związanej z projektowaniem, marketingiem i sprzedażą detaliczną powstaje poza krajem.
Import obejmuje przede wszystkim paliwa, maszyny, urządzenia, surowce i półprodukty. Ważną pozycję zajmują produkty naftowe, węgiel i LNG, a także bawełna, przędza, tkaniny oraz chemikalia potrzebne przemysłowi odzieżowemu.
Taka struktura jest typowa dla gospodarki, która sprowadza surowce i półprodukty, przetwarza je, a następnie eksportuje gotowe wyroby.
Deficyt handlu towarowego jest częściowo równoważony przez przekazy pieniężne migrantów. Integracja Bangladeszu ze światem opiera się więc nie tylko na eksporcie produktów, lecz także na eksporcie pracy.
Geografia handlu – partnerzy eksportowi i importowi
W 2018 r. głównymi odbiorcami eksportu Bangladeszu były następujące rynki:
- Unia Europejska – około 45,7% eksportu o wartości 18,32 mld USD;
- Stany Zjednoczone – około 16,3% eksportu;
- Wielka Brytania – około 10,1% eksportu;
- pozostałe ważne rynki – Japonia, Indie, Kanada, Chiny, Australia i Rosja.
Po stronie importu największymi dostawcami były:
- Chiny – około 21,3% wartości importu;
- Indie – około 15,3% wartości importu;
- pozostali ważni dostawcy – Unia Europejska, Stany Zjednoczone, Singapur, Japonia, Indonezja, Korea Południowa, Malezja i Tajlandia.
Uzależnienie eksportu od Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych zapewnia dostęp do dużych rynków, ale zwiększa znaczenie regulacji dotyczących warunków pracy, środowiska i bezpieczeństwa produktów.
Zależność od azjatyckich dostawców surowców oznacza natomiast podatność na zakłócenia logistyczne, wahania kursów walut oraz zmiany cen półproduktów.
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne i finansowanie rozwoju
Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Bangladeszu pozostaje umiarkowany. Według UNCTAD kształtował się następująco:
| Rok | Napływ BIZ |
|---|---|
| 2021 | 1,62 mld USD |
| 2022 | 1,64 mld USD |
| 2023 | 1,34 mld USD |
| 2024 | 1,23 mld USD |
| 2025 | 1,78 mld USD |
W analizowanym okresie napływ BIZ odpowiadał mniej więcej 0,9–1,4% PKB. Łączne zasoby inwestycji zagranicznych w Bangladeszu zwiększyły się z 17,93 mld USD w 2021 r. do 19,63 mld USD w 2025 r.
Inwestycje zagraniczne koncentrują się przede wszystkim w przemyśle odzieżowym, energetyce, infrastrukturze i usługach.
Bangladesz pozostaje głównie odbiorcą kapitału. Odpływy BIZ w 2025 r. wyniosły jedynie około 25 mln USD, a zasoby inwestycji wychodzących około 314 mln USD.
Zwiększenie napływu kapitału wymaga poprawy jakości regulacji, przejrzystości, ładu korporacyjnego, infrastruktury oraz sprawności systemu finansowego.
Instytucje gospodarcze, ład regulacyjny i polityki strukturalne
System statystyki publicznej i rola Bangladesh Bureau of Statistics
Bangladesh Bureau of Statistics jest centralną instytucją odpowiedzialną za gromadzenie i publikowanie oficjalnych danych dotyczących gospodarki, demografii i rynku pracy. BBS utworzono w sierpniu 1974 r. poprzez połączenie czterech wcześniejszych jednostek statystycznych.
Instytucja dysponuje centralą w Dhace oraz rozbudowaną siecią terenową:
- osiem biur dywizyjnych – działających na poziomie głównych jednostek administracyjnych;
- 64 biura powiatowe – wspierające gromadzenie danych regionalnych;
- 489 biur lokalnych – umożliwiających analizowanie sytuacji na obszarach wiejskich i miejskich.
BBS przygotowuje dane o PKB, rolnictwie, przemyśle, usługach, ludności i zatrudnieniu. Sprawny system statystyki publicznej jest warunkiem prowadzenia polityki opartej na danych, monitorowania nierówności i oceny skuteczności programów społecznych.
Bank centralny, sektor finansowy i regulacja makrofinansowa
Bangladesh Bank prowadzi politykę pieniężną, nadzoruje banki, zarządza rezerwami walutowymi i publikuje dane dotyczące kredytu, bilansu płatniczego oraz przekazów od migrantów.
W okresie od kwietnia do czerwca roku fiskalnego 2024/25 wpływy z przekazów wyniosły około 8,54 mld USD, czyli o 6,69% więcej niż w poprzednim kwartale.
Największe źródła przekazów w tym okresie przedstawiały się następująco:
| Kraj | Udział w przekazach |
|---|---|
| Arabia Saudyjska | 17,48% |
| Zjednoczone Emiraty Arabskie | 12,26% |
| Wielka Brytania | 11,74% |
| Malezja | 10,65% |
| Stany Zjednoczone | 9,28% |
Struktura ta odzwierciedla silne powiązania Bangladeszu z rynkami pracy państw Zatoki Perskiej, Azji Południowo-Wschodniej, Europy i Ameryki Północnej.
Sektor finansowy wymaga jednak istotnych reform. Do najważniejszych zadań należą poprawa ładu korporacyjnego w bankach, zwiększenie przejrzystości bilansów, wzmocnienie nadzoru oraz rozwój skuteczniejszych mechanizmów przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
Stabilny system bankowy jest niezbędny do skutecznego kierowania kapitału do produktywnych przedsiębiorstw.
Polityki strukturalne, zarządzanie i walka z korupcją
Jakość administracji publicznej, przejrzystość i skuteczność walki z korupcją wpływają na klimat inwestycyjny oraz zdolność państwa do realizowania długoterminowej strategii rozwoju.
MFW wskazuje na potrzebę wzmocnienia niezależności Bangladesh Bank, poprawy ram prawnych i zwiększenia odpowiedzialności instytucji publicznych.
Bank Światowy zwraca uwagę na bariery regulacyjne utrudniające rozwój przedsiębiorstw poza sektorem RMG. Dywersyfikacja gospodarki wymaga uproszczenia procedur administracyjnych oraz bardziej równomiernego traktowania branż w systemie podatków, ulg i subsydiów.
Wzmocnienia wymaga również zarządzanie finansami publicznymi. Zwiększenie dochodów podatkowych, poprawa przejrzystości wydatków i lepsze ukierunkowanie świadczeń społecznych mogą podnieść skuteczność polityki fiskalnej.
Słabości instytucjonalne wpływają na wszystkie obszary gospodarki: od usług publicznych i inwestycji po stabilność banków oraz zdolność reagowania na katastrofy.
Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki
Struktura zatrudnienia i ewolucja rynku pracy
Transformacja Bangladeszu opiera się na przemieszczaniu pracowników między sektorami oraz zwiększaniu produktywności. W latach 2003–2016 gospodarka tworzyła ponad 1,15 mln miejsc pracy netto rocznie, a zatrudnienie rosło średnio o 2,4% rocznie.
Wiele nowych miejsc pracy charakteryzują jednak nieformalność, niestabilność, niskie wynagrodzenia i słabe warunki zatrudnienia. Korzyści ze wzrostu nie są rozłożone równomiernie. Kobiety, osoby z niższym wykształceniem i mieszkańcy odległych regionów mają utrudniony dostęp do bardziej produktywnych stanowisk.
Poprawa jakości zatrudnienia wymaga działań w kilku obszarach:
- transport i logistyka – ułatwiające mobilność pracowników i rozwój przedsiębiorstw;
- edukacja wyższa i zawodowa – dostosowana do potrzeb rynku pracy;
- certyfikacja umiejętności – zwiększająca przejrzystość kwalifikacji;
- opieka nad dziećmi – ułatwiająca kobietom podejmowanie i utrzymywanie zatrudnienia.
Udział kobiet, młodzieży i migracje zarobkowe
Zwiększenie aktywności ekonomicznej kobiet jest jednym z głównych celów rozwojowych. Sektor odzieżowy stworzył dla nich liczne miejsca pracy i wzmocnił ich pozycję finansową w gospodarstwach domowych. Jednocześnie część zatrudnienia pozostaje nisko opłacana i odbywa się w trudnych warunkach.
Duże znaczenie ma również tworzenie miejsc pracy dla młodych ludzi. Wykorzystanie potencjału demograficznego wymaga rozszerzenia dostępu do edukacji, szkoleń zawodowych i programów wspierających przedsiębiorczość.
Migracja zarobkowa łagodzi presję na krajowy rynek pracy i dostarcza gospodarce walut obcych. W okresie od kwietnia do czerwca roku fiskalnego 2024/25 największe wpływy pochodziły z następujących państw:
| Kraj | Wartość przekazów |
|---|---|
| Arabia Saudyjska | 1,49 mld USD |
| Zjednoczone Emiraty Arabskie | 1,05 mld USD |
| Wielka Brytania | 1 mld USD |
| Malezja | 910 mln USD |
| Stany Zjednoczone | 793 mln USD |
Przekazy od migrantów są jednocześnie atutem i źródłem ryzyka. Finansują konsumpcję i inwestycje gospodarstw domowych, lecz uzależniają część rodzin od warunków gospodarczych i politycznych w państwach przyjmujących pracowników.
Kapitał ludzki, edukacja i polityka społeczna
Zdrowie, edukacja i umiejętności są podstawą przejścia do gospodarki o wyższej produktywności. Azjatycki Bank Rozwoju uznaje rozwój kapitału ludzkiego i ochrony socjalnej za jeden z głównych priorytetów współpracy z Bangladeszem.
Potrzebne są inwestycje nie tylko w dostępność usług, lecz także w ich jakość. Dotyczy to zwłaszcza podstawowej opieki zdrowotnej, edukacji, szkolnictwa zawodowego i zabezpieczenia społecznego.
BRAC odgrywa znaczącą rolę w ochronie zdrowia, edukacji i walce z ubóstwem. Według organizacji około co czwarty bezpieczny poród w Bangladeszu był wspierany przez jej pracowników pierwszego kontaktu. Pokazuje to skalę udziału organizacji społecznych w świadczeniu podstawowych usług.
Około 62 mln osób, czyli blisko jedna trzecia ludności, pozostaje zagrożonych ponownym popadnięciem w ubóstwo wskutek choroby, katastrofy naturalnej lub innego szoku. Wzmocnienia wymagają więc systemy ochrony socjalnej, ubezpieczeń i pomocy kryzysowej.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju Bangladeszu
Przewagi konkurencyjne – zasoby ludzkie, sektor RMG, rolnictwo i przekazy pieniężne
Najważniejsze przewagi konkurencyjne Bangladeszu wynikają z kilku wzajemnie uzupełniających się zasobów:
- duże zasoby pracy – umożliwiające rozwój pracochłonnych sektorów i absorpcję rosnącej podaży pracowników;
- silna pozycja sektora RMG – zapewniająca wpływy walutowe, doświadczenie produkcyjne i dostęp do największych rynków odzieżowych;
- potencjał rolnictwa – oparty na żyznych glebach, zasobach wodnych i sprzyjających warunkach klimatycznych;
- wysokie przekazy od migrantów – stabilizujące bilans płatniczy oraz finansujące konsumpcję i inwestycje gospodarstw domowych.
Zdolność gospodarki do tworzenia ponad miliona miejsc pracy rocznie pokazuje jej potencjał absorbowania rosnącej podaży pracy, choć dalszy rozwój wymaga zwiększenia kwalifikacji i produktywności.
Sektor RMG, odpowiadający za ponad 80% eksportu towarowego, wspiera również rozwój transportu, logistyki, energetyki i usług finansowych. Bangladesz dysponuje doświadczeniem produkcyjnym, siecią dostawców oraz ugruntowaną pozycją na rynkach największych importerów odzieży.
Rolnictwo pozostaje kluczowe dla dochodów ludności wiejskiej i bezpieczeństwa żywnościowego. Warunkiem pełnego wykorzystania jego potencjału są inwestycje w technologię, magazynowanie, transport i odporność klimatyczną.
Przekazy od migrantów, wynoszące w roku fiskalnym 2024/25 około 30,32 mld USD, stabilizują bilans płatniczy i finansują prywatną konsumpcję oraz inwestycje. Ich geograficzne zróżnicowanie częściowo ogranicza ryzyko zależności od jednego rynku pracy.
Ograniczenia strukturalne – koncentracja eksportu, energia, klimat i instytucje
Model rozwoju Bangladeszu napotyka cztery główne ograniczenia:
- koncentracja eksportu – dominacja sektora odzieżowego zwiększa podatność na spadek popytu, zmiany regulacji handlowych i zaostrzenie standardów środowiskowych;
- zależność energetyczna – gaz, ropa i węgiel odpowiadają za zdecydowaną większość podaży energii, a wyczerpywanie krajowych złóż zwiększa zapotrzebowanie na import LNG;
- ryzyko klimatyczne – położenie w delcie wielkich rzek zwiększa narażenie na powodzie, cyklony, zasolenie gleb i podnoszenie poziomu morza;
- słabość instytucji – niskie dochody podatkowe, problemy sektora bankowego, korupcja i ograniczona skuteczność egzekwowania prawa utrudniają prowadzenie długoterminowej polityki rozwojowej.
Dywersyfikacja eksportu wymaga rozwoju farmaceutyków, technologii informacyjno-komunikacyjnych, przetwórstwa rolnego, wyrobów skórzanych i innych branż o wyższej wartości dodanej.
Zależność od importowanych paliw podnosi koszty produkcji oraz zwiększa podatność gospodarki na światowe ceny surowców i wahania kursów walutowych.
Skutki katastrof klimatycznych dotykają przede wszystkim rolnictwo, infrastrukturę i najuboższe gospodarstwa domowe, pogłębiając nierówności regionalne.
Bez poprawy jakości instytucji trudno będzie sfinansować transformację energetyczną, rozwinąć usługi publiczne i skutecznie zdywersyfikować gospodarkę.
Zrównoważenie modelu – między ekspansją a inkluzywnością
Bangladesz osiągnął znaczący postęp w ograniczaniu ubóstwa, lecz od około 2016 r. tempo poprawy osłabło. Oznacza to stopniowe wyczerpywanie się prostych źródeł wzrostu, takich jak ekspansja niskokosztowej produkcji odzieżowej i podstawowy wzrost produktywności w rolnictwie.
Kolejny etap rozwoju musi opierać się na produktywności, innowacjach, kapitale ludzkim i dywersyfikacji gospodarki. Wymaga to lepszej edukacji, sprawniejszej infrastruktury, bardziej dostępnego finansowania oraz stabilnych i przejrzystych regulacji.
Szczególnego znaczenia nabierają branże o większej wartości dodanej oraz usługi oparte na wiedzy. Do kluczowych kierunków reform należą:
- edukacja i szkolnictwo zawodowe – lepiej odpowiadające na potrzeby przedsiębiorstw i nowych technologii;
- infrastruktura transportowa – obniżająca koszty logistyki i ułatwiająca integrację regionów;
- reforma sektora bankowego – poprawiająca dostęp do kapitału i bezpieczeństwo systemu finansowego;
- zwiększenie dochodów podatkowych – tworzące przestrzeń do finansowania usług publicznych i inwestycji;
- dywersyfikacja eksportu – ograniczająca zależność od sektora odzieżowego;
- odporna ochrona socjalna – umożliwiająca szybką reakcję na kryzysy gospodarcze, zdrowotne i klimatyczne.
Skuteczne wdrożenie tych reform może pomóc Bangladeszowi poprawić jakość miejsc pracy, zwiększyć odporność gospodarki i ograniczyć ryzyko utknięcia w pułapce średniego dochodu.