Gospodarka Kazachstanu jest przykładem rozwoju państwa bogatego w surowce, które w ciągu trzech dekad przeszło od systemu planowego do gospodarki rynkowej o dochodzie powyżej średniego. Jednocześnie państwo zachowało silną pozycję w kluczowych sektorach i systemie finansowym.
Kazachstan, największe państwo śródlądowe świata, liczył około 19,8 mln mieszkańców w 2023 roku i 20,84 mln w 2025 roku. Produkt krajowy brutto wynosił odpowiednio 262,6 mld USD oraz 306,24 mld USD, a PKB na mieszkańca osiągnął 13 232,8 USD i 14 692,1 USD.
Struktura PKB i zatrudnienia wskazuje na gospodarkę, w której sektor surowcowy — przede wszystkim przemysł naftowo-gazowy oraz wydobycie uranu — generuje znaczną część eksportu i wartości dodanej. W strukturze PKB dominują jednak usługi, natomiast największy udział w jego tworzeniu mają przemysł, handel i transport.
Niskie wskaźniki ubóstwa według globalnych progów, umiarkowane nierówności dochodowe oraz wysoka skolaryzacja podstawowa sugerują, że część dochodów z surowców wykorzystano do poprawy poziomu życia. Trwała zależność od ropy, gazu i uranu, a także dominacja państwowych holdingów ograniczają jednak dywersyfikację gospodarki i wzrost produktywności.
Instytucje takie jak Narodowy Fundusz Naftowy, państwowy holding Samruk-Kazyna, holding rozwojowy Baiterek oraz Międzynarodowe Centrum Finansowe w Astanie tworzą specyficzny model rozwoju. Łączy on stabilizacyjne, oszczędnościowe i prorozwojowe funkcje państwa z rynkowymi mechanizmami finansowania i regulacji, przy jednoczesnym utrzymaniu szerokiego zakresu własności publicznej.
Kontekst geograficzny, demograficzny i historyczny rozwoju gospodarczego
Położenie geograficzne i znaczenie geostrategiczne
Kazachstan leży w centrum Eurazji i nie ma dostępu do morza. Jest największym państwem śródlądowym oraz dziewiątym pod względem powierzchni krajem na świecie. Gęstość zaludnienia wynosi około 7,4 mieszkańca na kilometr kwadratowy, co odzwierciedla rozległość słabo zaludnionych obszarów stepowych i półpustynnych.
Kraj graniczy z Rosją na północy i zachodzie, Chinami na wschodzie oraz Kirgistanem, Uzbekistanem i Turkmenistanem na południu. Dzięki temu stanowi ważny węzeł lądowy między Europą, Azją Wschodnią i Azją Centralną.
Brak dostępu do morza zwiększa jednak strukturalne koszty handlu zagranicznego. Eksport surowców i innych towarów wymaga tranzytu przez sąsiednie państwa albo wykorzystania kapitałochłonnej sieci rurociągów, linii kolejowych i dróg.
Jednocześnie Kazachstan stał się ważną częścią Korytarza Środkowego, czyli szlaku transportowego łączącego Chiny z Europą przez Azję Centralną i Kaukaz Południowy. Tworzy to możliwości rozwoju usług tranzytowych i logistycznych, ale wymaga dalszych inwestycji w infrastrukturę kolejową, drogową, portową i energetyczną, realizowanych w dużej mierze przez przedsiębiorstwa państwowe.
Demografia, struktura ludności i urbanizacja
Populacja Kazachstanu wynosiła 19,8 mln osób w 2023 roku, a w 2025 roku osiągnęła 20 843 754 mieszkańców. Oczekiwana długość życia przy urodzeniu wynosiła 74,4 roku według danych za 2022 rok, co wskazuje na poprawę wyników zdrowotnych w okresie transformacji gospodarczej.
Umiarkowany wzrost liczby ludności w połączeniu z niską gęstością zaludnienia ma istotne konsekwencje dla rynku pracy i polityki społecznej. Rosnąca populacja wspiera rozwój rynku wewnętrznego i zapewnia zasoby pracy dla przemysłu oraz usług. W 2024 roku zatrudnionych było 9,214 mln osób, a stopa bezrobocia wynosiła 4,7%.
Rozproszenie ludności na ogromnym terytorium podnosi koszty zapewnienia dostępu do usług publicznych, edukacji, ochrony zdrowia i infrastruktury transportowej. Urbanizacja postępuje, a znaczna część aktywności gospodarczej skupia się w największych ośrodkach, przede wszystkim w Astanie i Ałmaty.
Zarys historyczny transformacji gospodarczej
Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku Kazachstan odziedziczył gospodarkę postsowiecką opartą na ciężkim przemyśle, wydobyciu surowców, zmechanizowanym rolnictwie i państwowych zakładach silnie zintegrowanych z rynkiem ZSRR.
Od początku lat 90. władze prowadziły reformy obejmujące liberalizację cen, prywatyzację części przedsiębiorstw, tworzenie instytucji gospodarki rynkowej oraz otwarcie kraju na bezpośrednie inwestycje zagraniczne, zwłaszcza w sektorze ropy i gazu.
Pierwsza fala reform, połączona z inwestycjami w sektor naftowo-gazowy, umożliwiła Kazachstanowi awans do grupy państw o dochodzie powyżej średniego. Dochody z surowców stały się podstawą wzrostu gospodarczego i finansowania modernizacji kraju.
W latach 2000–2007 średnie tempo wzrostu gospodarczego sięgało około 10% rocznie. Ekspansję napędzały wysokie ceny ropy, napływ kapitału zagranicznego oraz rozwój wydobycia i powiązanych usług.
W kolejnej dekadzie dynamika spadła poniżej 4% rocznie, ujawniając wrażliwość gospodarki na zmiany cen surowców, stagnację produktywności i ograniczoną dywersyfikację. Kazachstan przeszedł tym samym od szybkiego nadrabiania dystansu dzięki surowcom do etapu, na którym dalszy rozwój wymaga głębokich reform strukturalnych.
Poziom rozwoju, dochód na mieszkańca i pozycja międzynarodowa
W 2023 roku PKB Kazachstanu wynosił 262,6 mld USD w cenach bieżących, a PKB na mieszkańca osiągnął 13 232,8 USD. W 2025 roku wartości te wzrosły odpowiednio do 306,24 mld USD i 14 692,1 USD.
Dane potwierdzają status Kazachstanu jako gospodarki o dochodzie powyżej średniego. Wartości nominalne nie pozwalają jednak samodzielnie ocenić pełnej dynamiki realnego wzrostu, ponieważ zależą również od inflacji i kursu walutowego.
Odsetek ludności żyjącej poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa wynoszącej 2,15 USD dziennie, według parytetu siły nabywczej z 2017 roku, wynosił 0%. Poniżej granicy 3,65 USD dziennie żyło 0,3% mieszkańców, a poniżej progu 6,85 USD dziennie — 10,6% w 2021 roku. Współczynnik Giniego wynosił 29,2, co wskazuje na umiarkowane nierówności dochodowe na tle innych gospodarek wschodzących.
Model oparty na surowcach i silnej roli państwa przyczynił się do poprawy przeciętnego poziomu życia oraz ograniczenia skrajnego ubóstwa. Jednocześnie gospodarstwa domowe osiągające dochody poniżej 6,85 USD dziennie pozostają podatne na wysoką inflację, wzrost cen energii i inne wstrząsy makroekonomiczne.
Przejście do grupy gospodarek wysokodochodowych będzie wymagało zwiększenia produktywności, dywersyfikacji oraz poprawy jakości instytucji.
Model rozwoju gospodarczego i rola państwa
Transformacja rynkowa i zależność od sektora surowcowego
Model gospodarczy Kazachstanu łączy mechanizmy rynkowe, intensywną eksploatację zasobów naturalnych oraz znaczną rolę państwa jako właściciela i regulatora. Od początku XXI wieku kraj czerpie istotne korzyści z wydobycia i eksportu ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla, uranu oraz złota. Surowce te stanowią podstawę eksportu i ważne źródło dochodów publicznych.
W 2024 roku udział sektora surowcowego w wartości dodanej wynosił 15,8% PKB, natomiast sektor niesurowcowy odpowiadał za 78% PKB. Sektor naftowo-gazowy wygenerował wartość dodaną brutto w wysokości 22 129 702,1 mln tenge, czyli 16,3% PKB. Pierwotna część sektora ropy i gazu, związana głównie z wydobyciem, odpowiadała za 11 116 580 mln tenge, czyli 8,1% PKB.
Choć większość PKB powstaje poza bezpośrednim wydobyciem surowców, wpływ ropy i gazu na finanse publiczne, bilans płatniczy oraz dynamikę inwestycji pozostaje bardzo silny. Sektor ten dostarcza dużą część dochodów budżetowych i zasila Narodowy Fundusz Naftowy.
Podstawową słabością modelu Kazachstanu jest podatność na zmiany światowych cen surowców oraz stagnacja produktywności w sektorach niesurowcowych. Spadek średniego tempa wzrostu z około 10% w latach 2000–2007 do mniej niż 4% w kolejnych latach pokazał ograniczenia rozwoju opartego głównie na wydobyciu.
Państwo jako właściciel i zarządca aktywów gospodarczych
Silna obecność państwa w gospodarce przejawia się w bezpośredniej własności przedsiębiorstw, kontroli nad kluczowymi instytucjami finansowymi oraz wykorzystaniu narzędzi polityki rozwojowej. Najważniejszym podmiotem jest Samruk-Kazyna — państwowy fundusz majątkowy i holding utworzony w 2008 roku z połączenia instytucji Samruk i Kazyna.
Początkowo portfel holdingu obejmował pięć spółek mających pozycje monopolistyczne w sektorach kolei, gazu ziemnego, dystrybucji energii elektrycznej, usług pocztowych i telekomunikacji. W kolejnych latach dołączono przedsiębiorstwa z branży energetycznej i transportowej. Aktywa Samruk-Kazyna odpowiadają za około 40% PKB Kazachstanu, co pokazuje skalę koncentracji własności państwowej.
Drugą kluczową instytucją jest Narodowy Holding Inwestycyjny Baiterek, będący w całości własnością państwa. Pełni funkcję krajowego holdingu rozwojowego i narzędzia realizacji polityki gospodarczej. Jego radzie dyrektorów przewodniczy premier, a rating kredytowy pozostaje powiązany z ratingiem państwa. Według Fitch Ratings nadzwyczajne wsparcie publiczne dla Baiterek jest praktycznie pewne.
Model oparty na narodowych czempionach ułatwia koordynację dużych projektów infrastrukturalnych i zapewnia finansowanie sektorom strategicznym. Może jednak ograniczać konkurencję, utrwalać nieefektywność i osłabiać presję innowacyjną. Powolne reformy strukturalne utrudniają przejście od modelu państwowo-surowcowego do bardziej konkurencyjnego systemu gospodarczego.
Narodowy Fundusz Naftowy — mechanizm stabilizacji i oszczędzania
Narodowy Fundusz Naftowy Republiki Kazachstanu jest jednym z głównych instrumentów stabilności makroekonomicznej i finansowej. Został ustanowiony dekretem prezydenta z 23 sierpnia 2000 roku, a działalność rozpoczął 18 maja 2001 roku. Jego aktywa są przechowywane na rachunku rządu w Narodowym Banku Kazachstanu.
Fundusz ma gromadzić aktywa finansowe, ograniczać zależność gospodarki od sektora naftowego oraz chronić kraj przed niekorzystnymi czynnikami zewnętrznymi, w tym wahaniami cen surowców. Narodowy Bank zarządza środkami na podstawie umowy powierniczej z rządem.
Struktura inwestycyjna funduszu obejmuje dwa podstawowe portfele:
- portfel stabilizacyjny – obejmuje płynne instrumenty rynku pieniężnego;
- portfel oszczędnościowy – zawiera długoterminowe obligacje, akcje, złoto i inwestycje alternatywne.
Według projektu sprawozdania aktywa funduszu wynosiły 37 335,6 mld tenge na 1 stycznia 2026 roku. Wpływy w 2025 roku osiągnęły 3 770,3 mld tenge, z czego 3 725,2 mld tenge pochodziło z bezpośrednich podatków od przedsiębiorstw naftowych.
W tym samym roku do budżetu republikańskiego przekazano 2 000 mld tenge w formie transferu gwarantowanego oraz 3 250 mld tenge jako transfer celowy. Na 2026 rok zaplanowano transfer gwarantowany w wysokości 2 770 mld tenge i wpływy podatkowe na poziomie 4 124,9 mld tenge.
Częste wykorzystywanie funduszu do finansowania bieżących wydatków budżetowych osłabia jego funkcję długoterminowego oszczędzania. Może również zwiększać procykliczność polityki fiskalnej i ograniczać bodźce do reformowania systemu podatkowego. Koncentracja wpływów na podatkach od sektora naftowego dodatkowo podkreśla zależność finansów państwa od jednej branży.
Finansowanie rozwoju, system podatkowy i reformy fiskalne
Polityka gospodarcza jest finansowana z dochodów podatkowych, transferów z Narodowego Funduszu Naftowego oraz działalności instytucji rozwojowych, takich jak Baiterek. Dochody podatkowe Kazachstanu pozostają niższe niż w porównywalnych gospodarkach, co ogranicza możliwości finansowania usług publicznych, infrastruktury, kapitału ludzkiego i transformacji energetycznej.
Najważniejsze kierunki reform systemu podatkowego obejmują:
- wprowadzenie bardziej progresywnego podatku dochodowego,
- stopniowe wygaszanie nieefektywnych ulg,
- poprawę poboru VAT,
- dostosowanie akcyzy do celów środowiskowych,
- wzmocnienie administracji podatkowej.
Celem zmian jest trwałe zwiększenie dochodów publicznych, poprawa sprawiedliwości systemu oraz ograniczenie zależności budżetu od wpływów naftowych.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy zwraca uwagę na podwyższone deficyty, niepełną realizację celów fiskalnych i ryzyko procykliczności. Zaleca lepsze dostosowanie danych sektora publicznego do standardów międzynarodowych, ograniczenie wydatków pozabudżetowych oraz ustanowienie bardziej przejrzystych zasad wykorzystania środków funduszu.
Kluczowym wyzwaniem jest przejście od doraźnego wykorzystywania dochodów surowcowych do przewidywalnych reguł fiskalnych.
Strategia wzrostu, dywersyfikacji i dekarbonizacji
Rząd Kazachstanu przyjął cel podwojenia wielkości gospodarki do 2030 roku w porównaniu z 2023 rokiem. Wymagałoby to średniego wzrostu na poziomie około 6% rocznie przez siedem lat. Szacowany wzrost potencjalny wynosi jednak tylko 3–3,5% rocznie, dlatego osiągnięcie celu bez znaczących reform strukturalnych jest mało prawdopodobne.
Najważniejsze priorytety polityki rozwojowej obejmują:
- ograniczenie nadmiernego interwencjonizmu państwowego,
- wzmocnienie konkurencji,
- poprawę efektywności przedsiębiorstw publicznych,
- uzupełnienie luk infrastrukturalnych,
- rozwój kapitału ludzkiego,
- wspieranie dekarbonizacji.
Kazachstan stoi przed wyzwaniem podwójnej transformacji. Musi rozwijać sektory o większej wartości dodanej i intensywności technologicznej, a jednocześnie przygotować się na globalny spadek znaczenia paliw kopalnych.
Rozwój odnawialnych źródeł energii, efektywności energetycznej oraz czystych technologii może stać się ważnym elementem przyszłego modelu wzrostu.
Struktura sektorowa gospodarki, specjalizacje i zasoby
Ogólna struktura PKB według metody produkcyjnej
W 2024 roku wartość PKB Kazachstanu w cenach bieżących wyniosła 136 693 318,3 mln tenge. Produkcja dóbr odpowiadała za 49 202 895,7 mln tenge, czyli 35,9% PKB, natomiast produkcja usług osiągnęła 79 203 932,4 mln tenge, czyli 58% PKB. Pozostała część wynikała z podatków i korekt związanych z rachunkami narodowymi.
Największy udział miał przemysł, który wygenerował 35 717 802,5 mln tenge wartości dodanej, czyli 26,1% PKB. Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo odpowiadały za 3,8% PKB, a budownictwo za 6%. W usługach największe znaczenie miały handel hurtowy i detaliczny wraz z naprawą pojazdów — 19% PKB — oraz działalność związana z nieruchomościami — 8,5% PKB.
Strukturę wartości dodanej według najważniejszych sektorów przedstawia tabela:
| Sektor | Wartość dodana brutto w 2024 roku (mln tenge) | Udział w PKB w 2024 roku (%) |
|---|---|---|
| Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo | 5 306 833,1 | 3,8 |
| Przemysł łącznie | 35 717 802,5 | 26,1 |
| Budownictwo | 8 178 260,1 | 6,0 |
| Handel hurtowy i detaliczny | 26 007 101,5 | 19,0 |
| Transport i magazynowanie | 7 752 756,9 | 5,7 |
| Działalność związana z nieruchomościami | 11 576 195,0 | 8,5 |
| Finanse i ubezpieczenia | 4 649 709,1 | 3,4 |
| Edukacja | 5 729 285,5 | 4,2 |
| Ochrona zdrowia i pomoc społeczna | 4 075 853,2 | 3,0 |
| Administracja publiczna i obrona | 2 630 560,3 | 1,9 |
Kazachstan nie jest wyłącznie gospodarką surowcową pod względem udziału poszczególnych branż w wartości dodanej. Ma istotny sektor wydobywczy, ale większość PKB powstaje w przemyśle przetwórczym i usługach.
Znaczenie surowców jest jednak większe, niż wynikałoby z udziału samego wydobycia, ponieważ wiele gałęzi przemysłu przetwarza ropę, gaz, metale i inne zasoby naturalne.
Sektor naftowo-gazowy i zasoby energetyczne
Sektor naftowo-gazowy pozostaje jednym z filarów gospodarki pod względem wartości dodanej, finansów publicznych i handlu zagranicznego. W 2024 roku wygenerował 22 129 702,1 mln tenge wartości dodanej brutto, czyli 16,3% PKB. Pierwotny segment sektora, związany głównie z wydobyciem, odpowiadał za 8,1% PKB.
Kazachstan posiada znaczące zasoby ropy i gazu, które od lat 90. przyciągają inwestycje zagraniczne. Ważną rolę odgrywa również węgiel, wykorzystywany na rynku krajowym i eksportowany. Fiskalne znaczenie branży pokazują wpływy Narodowego Funduszu Naftowego, który w 2025 roku otrzymał 3 725,2 mld tenge z bezpośrednich podatków od przedsiębiorstw naftowych.
Globalna dekarbonizacja i stopniowe ograniczanie popytu na paliwa kopalne tworzą długoterminowe ryzyko dla tego sektora. Dochody z ropy i gazu powinny służyć finansowaniu dywersyfikacji, rozwoju kapitału ludzkiego oraz transformacji energetycznej.
Uran i wydobycie innych surowców
Kazachstan zajmuje wyjątkową pozycję na światowym rynku uranu. W 2024 roku był największym producentem tego surowca z kopalń, odpowiadając za 39% globalnej podaży. Łączna produkcja wyniosła 23 270 ton.
Największym przedsiębiorstwem branży jest państwowy Kazatomprom, który w 2024 roku wyprodukował 12 463 tony uranu, czyli 21% produkcji światowej. Do największych kazachstańskich kopalń należały:
- Karatau — 3 299 ton i 6% produkcji światowej,
- Inkai — 2 992 tony i 5% produkcji światowej,
- Akdala i South Inkai 4 — 2 803 tony i 5% produkcji światowej,
- Moinkum i Tortkuduk — 2 388 ton i 4% produkcji światowej,
- Khorassan 1 — 2 030 ton i 3% produkcji światowej.
Kopalnie wykorzystują metodę ługowania podziemnego, znaną jako ISL. Uran jest jedną z najważniejszych specjalizacji eksportowych Kazachstanu. Jego znaczenie może utrzymać się lub wzrosnąć wraz z rozwojem energetyki jądrowej jako niskoemisyjnego źródła energii.
Przemysł przetwórczy i powiązania z surowcami
Przemysł przetwórczy pozostaje silnie powiązany z sektorem surowcowym poprzez rafinację ropy, przetwarzanie gazu, metalurgię i produkcję chemiczną. W 2024 roku wygenerował 16 941 133,3 mln tenge wartości dodanej brutto, czyli 12,4% PKB.
Górnictwo i kopalnictwo odpowiadały za 16 430 049,2 mln tenge, czyli 12% PKB. Dostawy energii elektrycznej, gazu, ciepła i chłodu stanowiły 1,5% PKB, natomiast gospodarka wodna, odpadowa i rekultywacja — 0,2%.
Przemysł przetwórczy obejmuje rafinerie, zakłady petrochemiczne, hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, produkcję nawozów, maszyn, urządzeń oraz żywności. Rozwój branż wytwórczych o wysokiej wartości dodanej i mniejszej zależności od surowców jest jednym z podstawowych warunków dywersyfikacji gospodarki.
Rolnictwo, przemysł spożywczy i potencjał agrarny
Rolnictwo odpowiada za stosunkowo niewielką część PKB, ale ma istotne znaczenie dla zatrudnienia, eksportu, bezpieczeństwa żywnościowego i rozwoju obszarów wiejskich. W 2024 roku rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo wygenerowały 5 306 833,1 mln tenge, czyli 3,8% PKB.
Wartość dodana rolnictwa przekroczyła 11 mld USD i była średnio o 8% wyższa w latach 2023–2025 niż w latach 2020–2022. Produkcja najważniejszych upraw wzrosła w tym okresie o 13%, a eksport produktów rolnych zwiększył się o 27%. Wydajność pracy, mierzona wartością dodaną na pracownika, przekroczyła 10 000 USD.
Rolnictwo może stać się jednym z nowych źródeł dywersyfikacji gospodarki, zwłaszcza w zakresie zbóż, nasion oleistych, mięsa, nabiału i przetworzonej żywności. Rozwój sektora wymaga jednak lepszego gospodarowania wodą, adaptacji do zmian klimatycznych, ochrony gleb oraz wysokich standardów sanitarnych i weterynaryjnych.
Program współpracy FAO z Kazachstanem obejmuje zarządzanie zasobami naturalnymi na terenach suchych i zasolonych, rozwój zrównoważonych systemów rolno-leśnych i pastwiskowych, kontrolę brucelozy oraz wzmacnianie bezpieczeństwa biologicznego zgodnie z podejściem „Jedno zdrowie”.
Usługi, handel, transport i logistyka
Usługi obejmują handel, transport, finanse, edukację, ochronę zdrowia i działalność związaną z nieruchomościami. W 2024 roku handel hurtowy i detaliczny wraz z naprawą pojazdów wygenerował 26 007 101,5 mln tenge, czyli 19% PKB. Transport i magazynowanie odpowiadały za 5,7% PKB, finanse i ubezpieczenia za 3,4%, a nieruchomości za 8,5%.
Szczególne znaczenie ma transport kolejowy, w którym centralną rolę odgrywa państwowa spółka Kazakhstan Temir Zholy, należąca do portfela Samruk-Kazyna. W 2025 roku wolumen przewozów tranzytowych wzrósł o 20,3%, osiągając rekordowe 33 mln ton.
Łączna praca przewozowa we wszystkich rodzajach transportu wyniosła 584 312 mln tonokilometrów, o 13,6% więcej niż w 2024 roku. Kolej odpowiadała za 361 265 mln tonokilometrów, czyli 61,8% krajowej pracy przewozowej. Praca przewozowa KTZ, obliczana na podstawie taryf, osiągnęła 288,8 mld tonokilometrów, co oznaczało wzrost o 10,4%.
Rosnące przewozy tranzytowe potwierdzają znaczenie Kazachstanu jako węzła łączącego Europę, Rosję, Chiny i Azję Centralną. Rozwój linii kolejowych, terminali logistycznych i połączeń transgranicznych może uczynić transport jednym z głównych pozasurowcowych źródeł wzrostu.
Usługi finansowe i Międzynarodowe Centrum Finansowe w Astanie
System finansowy Kazachstanu obejmuje sektor bankowy, ubezpieczeniowy, rynek kapitałowy oraz działające od 2018 roku Międzynarodowe Centrum Finansowe w Astanie, znane jako AIFC. Centrum stanowi odrębną jurysdykcję, której system prawny oparto na prawie precedensowym Anglii i Walii.
AIFC ustanowiono w 2015 roku, a jego działalność rozpoczęła się w 2018 roku. Centrum ma własny sąd, organ arbitrażowy oraz regulatora — Astana Financial Services Authority. Jego zadaniem jest przyciąganie inwestycji zagranicznych i rozwijanie nowoczesnych usług finansowych.
AIFC wspiera kilka kluczowych obszarów rynku finansowego:
- rynki kapitałowe,
- zarządzanie aktywami i bankowość prywatną,
- finanse islamskie i zielone,
- technologie finansowe.
W ramach centrum działa giełda Astana International Exchange, funkcjonująca równolegle z krajową giełdą KASE. Prowadzone są również pilotażowe projekty łączące licencjonowane giełdy kryptowalut z wybranymi bankami krajowymi.
Na koniec pierwszego kwartału 2023 roku aktywa finansowe zgromadzone w AIFC odpowiadały za około 0,6% PKB. Centrum nie ma więc jeszcze znaczenia systemowego, ale w długiej perspektywie może zwiększać integrację Kazachstanu z międzynarodowymi rynkami kapitałowymi.
Handel zagraniczny, integracja regionalna i specjalizacje eksportowe
Pozycja Kazachstanu w światowym systemie handlowym
Handel zagraniczny opiera się głównie na eksporcie surowców energetycznych, metali i produktów rolnych oraz imporcie dóbr inwestycyjnych, technologii, chemikaliów i produktów konsumpcyjnych. Jako kraj śródlądowy Kazachstan jest uzależniony od transportu lądowego i rurociągów, dlatego aktywnie uczestniczy w regionalnych porozumieniach infrastrukturalnych i handlowych.
Kazachstan należy do Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej, obejmującej także Rosję, Białoruś, Armenię i Kirgistan. Członkostwo ułatwia handel dzięki zniesieniu ceł wewnętrznych i częściowej harmonizacji przepisów. W okresie od stycznia do lipca 2026 roku obroty handlowe Kazachstanu z państwami unii wyniosły 5 806,1 mln USD.
Integracja regionalna zapewnia dostęp do dużych rynków, ale zwiększa również podatność na wstrząsy polityczne i gospodarcze w regionie. Z tego względu Kazachstan rozwija równolegle relacje z Chinami, Unią Europejską i innymi partnerami spoza Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej.
Struktura towarowa eksportu i importu
Do najważniejszych towarów eksportowanych koleją należą węgiel, ruda żelaza, zboża, materiały budowlane, nawozy, pasze, oleje roślinne i mąka paszowa. W imporcie istotne znaczenie mają chemikalia, materiały budowlane, ruda i złom żelaza, produkty naftowe, metale żelazne, cement, maszyny, urządzenia, pojazdy i części zamienne.
Kazachstan eksportuje przede wszystkim ropę, gaz, uran, węgiel, rudy metali, zboża, nasiona oleiste i część wyrobów przetworzonych. Importuje natomiast maszyny, urządzenia, pojazdy, produkty chemiczne, część paliw oraz dobra konsumpcyjne. Jest to struktura typowa dla gospodarki surowcowej znajdującej się w procesie modernizacji.
Ropa naftowa, gaz i znaczenie surowców energetycznych w handlu
Sektor naftowo-gazowy jest głównym źródłem wpływów eksportowych i dochodów dewizowych Kazachstanu. Znaczenie ropy dla finansów państwa odzwierciedlają wpływy podatkowe kierowane do Narodowego Funduszu Naftowego.
Globalna dekarbonizacja może w perspektywie kilkunastu lub kilkudziesięciu lat zmniejszyć popyt na paliwa kopalne. Kazachstan musi więc stopniowo zwiększać udział produktów i usług o większej wartości dodanej oraz niższej emisyjności. Szczególne znaczenie mogą zyskać uran, produkty rolne oraz usługi logistyczne i finansowe.
Uran, metale i inne surowce w handlu zagranicznym
Kazachstan odpowiada za 39% światowej produkcji uranu z kopalń, a znaczna część wydobycia trafia na eksport do zagranicznych przedsiębiorstw paliwowych i energetycznych. Kraj eksportuje również rudy żelaza, metale nieżelazne i produkty hutnicze.
Uran i metale stanowią drugi, obok ropy i gazu, filar surowcowej specjalizacji eksportowej. Znaczenie uranu może rosnąć wraz z rozwojem energetyki jądrowej, ale utrzymanie pozycji rynkowej wymaga przestrzegania wysokich standardów bezpieczeństwa, ochrony środowiska i przejrzystości.
Usługi, tranzyt i eksport usług
Wzrost eksportu usług oraz ograniczenie importu dóbr przyczyniły się do poprawy rachunku bieżącego w 2024 roku. W pierwszej połowie roku odnotowano nadwyżkę w wysokości 0,8 mld USD, podczas gdy w analogicznym okresie poprzedniego roku występował deficyt wynoszący 5 mld USD.
Usługi transportowe, logistyczne i finansowe mogą odgrywać coraz większą rolę w bilansie płatniczym. Rozwój AIFC, infrastruktury kolejowej i terminali logistycznych stanowi część strategii ograniczania zależności od eksportu surowców.
Instytucje, system finansowy i ramy polityki gospodarczej
Narodowy Bank Kazachstanu i polityka pieniężna
Narodowy Bank Kazachstanu pełni funkcję banku centralnego odpowiedzialnego za stabilność cen, stabilność finansową oraz część regulacji sektora bankowego i systemu płatniczego. Cel inflacyjny wynosi 5%, jednak w latach 2023–2025 inflacja utrzymywała się na poziomie około 8,5–12,3% rocznie. Skłaniało to bank centralny do prowadzenia stosunkowo restrykcyjnej polityki pieniężnej.
Bank działa w warunkach istotnej ekspozycji gospodarki na kurs walutowy i przepływy kapitałowe związane z sektorem surowcowym. System bankowy jest oceniany jako odporny, ale szybki wzrost kredytów konsumenckich zwiększa ryzyko nadmiernego zadłużenia gospodarstw domowych.
System fiskalny, zarządzanie długiem i przejrzystość finansów publicznych
System fiskalny opiera się na dochodach podatkowych, przychodach z sektora surowcowego i transferach z Narodowego Funduszu Naftowego. Dług rządowy wynosił około 24,8% PKB, co jest umiarkowanym poziomem na tle wielu gospodarek wschodzących.
Niski dług tworzy przestrzeń do finansowania inwestycji, ale jej wykorzystanie zależy od kosztów obsługi zobowiązań i jakości polityki budżetowej. Konieczne jest zwiększenie przejrzystości finansów publicznych, uwzględnianie wydatków pozabudżetowych oraz ograniczenie uznaniowych transferów z funduszu naftowego.
Instytucje rozwojowe — Baiterek i Samruk-Kazyna
Baiterek jest narodowym holdingiem inwestycyjnym, który zarządza instytucjami rozwojowymi i wdraża programy związane z infrastrukturą, przedsiębiorczością oraz finansowaniem inwestycji. Jego strategiczna rola, pełna własność państwowa i bezpośrednia kontrola rządowa sprawiają, że stanowi główne narzędzie krajowej polityki przemysłowej.
Samruk-Kazyna zarządza portfelem przedsiębiorstw, których aktywa odpowiadają za około 40% PKB. Obejmuje on podmioty działające w sektorach kolei, gazu ziemnego, elektroenergetyki, usług pocztowych, telekomunikacji, energii i transportu.
Baiterek, Samruk-Kazyna i Narodowy Fundusz Naftowy tworzą model, w którym państwo jest jednocześnie właścicielem aktywów, inwestorem, stabilizatorem makroekonomicznym i promotorem rozwoju. Ułatwia to realizację dużych projektów, ale może prowadzić do nadmiernej koncentracji władzy gospodarczej i osłabienia sektora prywatnego.
Jakość instytucji, reformy strukturalne i wyzwania instytucjonalne
Tempo reform strukturalnych pozostaje wolne, a udział państwa w niektórych obszarach gospodarki rośnie. Najważniejsze kierunki zmian obejmują poprawę przejrzystości wydatków, ograniczenie transferów pozabudżetowych, wzmocnienie konkurencji, zwiększenie efektywności przedsiębiorstw państwowych oraz uzupełnienie luk infrastrukturalnych i cyfrowych.
Kazachstan posiada rozbudowane instytucje zarządzania dochodami surowcowymi i rozwojem gospodarczym, ale równocześnie mierzy się z problemami efektywności, przejrzystości i konkurencyjności.
Druga fala reform powinna koncentrować się na jakości instytucji, niezależności regulatorów, ograniczaniu konfliktów interesów oraz tworzeniu warunków dla rozwoju prywatnych przedsiębiorstw poza sektorem surowcowym.
Rynek pracy, kapitał ludzki i aspekty społeczne
Struktura zatrudnienia, bezrobocia i form pracy
W 2024 roku w Kazachstanie pracowało 9 214 184 osób. W tej grupie było 7 015 108 pracowników najemnych, czyli 76,1% ogółu zatrudnionych, oraz 2 199 076 osób samozatrudnionych, czyli 23,9%.
W porównaniu z 2023 rokiem liczba pracujących wzrosła o 132,3 tys. osób. Liczba pracowników najemnych zwiększyła się o 121,7 tys., a samozatrudnionych o 10,6 tys. Liczba bezrobotnych wyniosła 449 807 osób, natomiast stopa bezrobocia ukształtowała się na poziomie 4,7%.
Stopa bezrobocia wśród osób w wieku 15–34 lat wynosiła 3,1%. Stosunkowo niski ogólny poziom bezrobocia może jednak częściowo maskować zatrudnienie o niskiej produktywności, zwłaszcza w rolnictwie, drobnym handlu i nieformalnej działalności gospodarczej.
Zatrudnienie według sektorów i struktura rynku pracy
W 2024 roku największy udział w zatrudnieniu miały następujące sektory:
- handel — 16,6%,
- edukacja — 13%,
- przemysł — 12,6%,
- rolnictwo — 11,2%.
Struktura ta pokazuje duże znaczenie usług, ale również utrzymującą się rolę przemysłu i rolnictwa.
Wskaźnik skolaryzacji brutto na poziomie podstawowym wynosił w 2023 roku 100,5%. Oznacza to powszechny dostęp do edukacji podstawowej, choć sam wskaźnik ilościowy nie przesądza o jakości nauczania ani zgodności kompetencji absolwentów z potrzebami rynku pracy.
Kapitał ludzki, edukacja i zdrowie
Oczekiwana długość życia przy urodzeniu wynosiła 74,4 roku w 2022 roku. Edukacja wygenerowała w 2024 roku 5 729 285,5 mln tenge wartości dodanej, czyli 4,2% PKB, natomiast ochrona zdrowia i pomoc społeczna — 4 075 853,2 mln tenge, czyli 3% PKB.
Dochody z surowców częściowo wykorzystano do rozbudowy systemów edukacji i ochrony zdrowia. Dalszy rozwój gospodarki opartej na wiedzy będzie jednak wymagał poprawy jakości szkolnictwa wyższego i zawodowego, lepszego dopasowania kwalifikacji do potrzeb pracodawców oraz skuteczniejszego przeciwdziałania chorobom niezakaźnym i skutkom starzenia się społeczeństwa.
Ubóstwo, nierówności i aspekty społeczne
Odsetek osób żyjących poniżej granicy 2,15 USD dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 roku wynosił 0%. Poniżej granicy 3,65 USD dziennie żyło 0,3% mieszkańców, a poniżej progu 6,85 USD dziennie — 10,6% w 2021 roku. Współczynnik Giniego wynosił 29,2.
Kazachstan praktycznie wyeliminował skrajne ubóstwo według globalnych progów, ale część gospodarstw domowych pozostaje podatna na wzrost cen energii, żywności i usług. Utrzymanie korzystnych wskaźników społecznych wymaga kontroli inflacji, skutecznej ochrony socjalnej, dostępu do edukacji oraz tworzenia produktywnych miejsc pracy.
Strukturalne atuty, ograniczenia i przyszłe ścieżki rozwoju
Kluczowe atuty strukturalne
Najważniejsze atuty Kazachstanu obejmują:
- bogate zasoby naturalne – kraj dysponuje dużymi złożami ropy, gazu, węgla, uranu i metali;
- silną pozycję na rynku uranu – Kazachstan odpowiada za 39% światowej podaży tego surowca z kopalń;
- korzystne położenie geograficzne – centralne położenie w Eurazji oraz udział w Korytarzu Środkowym wspierają rozwój transportu i logistyki;
- umiarkowany poziom długu publicznego – zadłużenie wynoszące około 24,8% PKB daje przestrzeń do finansowania inwestycji;
- rozwinięte instytucje publiczne – Narodowy Fundusz Naftowy, Samruk-Kazyna, Baiterek i AIFC wspierają stabilizację oraz politykę rozwojową;
- kapitał ludzki – atutami są powszechna edukacja podstawowa i oczekiwana długość życia wynosząca 74,4 roku.
Potencjał logistyczny potwierdza 61,8-procentowy udział kolei w krajowej pracy przewozowej. Możliwość finansowania dalszego rozwoju będzie jednak zależała od jakości projektów, efektywności wydatków i przejrzystości zarządzania.
Główne ograniczenia strukturalne
Najważniejsze bariery rozwoju gospodarki Kazachstanu to:
- zależność od surowców – zwiększa podatność na wahania cen światowych i zmiany popytu;
- stagnacja produktywności – ogranicza potencjalne tempo wzrostu, szacowane na 3–3,5% rocznie;
- silna obecność państwa – może osłabiać konkurencję i utrwalać nieefektywne struktury;
- niewystarczająca dywersyfikacja eksportu – uzależnia dochody zagraniczne od ograniczonej grupy produktów;
- ryzyko choroby holenderskiej – wysokie dochody surowcowe mogą osłabiać konkurencyjność pozostałych branż;
- wyzwania dekarbonizacyjne – transformacja globalnego systemu energetycznego może ograniczać popyt na paliwa kopalne.
Potencjalne tempo wzrostu pozostaje znacznie niższe od rządowego celu wynoszącego około 6% rocznie. Dominacja holdingów państwowych może dodatkowo utrudniać rozwój innowacyjnych przedsiębiorstw prywatnych.
Globalna dekarbonizacja stanowi długoterminowe zagrożenie dla obecnego modelu gospodarczego, ponieważ może ograniczyć popyt na paliwa kopalne będące głównym źródłem dochodów eksportowych i fiskalnych.
Dywersyfikacja, innowacje energetyczne i rola Samruk-Kazyna
Dywersyfikacja sektorowa i eksportowa jest jednym z najważniejszych priorytetów gospodarczych. Samruk-Kazyna, oprócz zarządzania aktywami w tradycyjnych branżach, może wspierać inwestycje w odnawialne źródła energii, efektywność energetyczną i technologie niskoemisyjne.
Strategia dywersyfikacji może opierać się na dwóch filarach. Pierwszym jest rozwój rolnictwa, przemysłu przetwórczego, logistyki i usług finansowych. Drugim — transformacja energetyczna tradycyjnych przedsiębiorstw.
Powodzenie tego procesu będzie zależało od jakości zarządzania, przejrzystości inwestycji oraz zdolności do pozyskiwania technologii i kapitału zagranicznego.
Rola rolnictwa, bezpieczeństwo żywnościowe i rozwój obszarów wiejskich
Rolnictwo ma rosnące znaczenie dla wartości dodanej, eksportu i bezpieczeństwa żywnościowego. Projekty realizowane we współpracy z FAO obejmują zrównoważone gospodarowanie zasobami naturalnymi na terenach suchych i zasolonych, rozwój systemów rolno-leśnych i pastwiskowych, kontrolę brucelozy oraz wzmacnianie bezpieczeństwa biologicznego.
Rolnictwo może stać się jednym z filarów dywersyfikacji, jeśli wzrostowi produktywności będzie towarzyszył rozwój przetwórstwa żywności, infrastruktury wiejskiej i eksportu produktów o większej wartości dodanej.
Kluczowe pozostaną gospodarowanie wodą, adaptacja do zmian klimatu, bezpieczeństwo sanitarne oraz integracja producentów z rynkami krajowymi i zagranicznymi.
Integracja finansowa i rola AIFC w modelu rozwoju
AIFC ma wspierać integrację Kazachstanu z globalnymi rynkami finansowymi i rozwój nowoczesnych usług. Odrębna jurysdykcja, własny sąd i regulator mają zwiększać przewidywalność warunków działalności dla inwestorów zagranicznych.
Aktywa finansowe centrum odpowiadały za około 0,6% PKB, dlatego jego obecne znaczenie systemowe jest ograniczone. W przyszłości AIFC może jednak ułatwiać przedsiębiorstwom dostęp do kapitału, wspierać rozwój rynku papierów wartościowych i podnosić standardy regulacyjne.
Rosnąca integracja finansowa będzie wymagała skutecznego nadzoru ostrożnościowego ze względu na większą ekspozycję gospodarki na zewnętrzne wstrząsy.