Gospodarka Uzbekistanu łączy wysoką dynamikę wzrostu, zróżnicowaną strukturę sektorową i bogate zasoby naturalne z silną obecnością państwa, niedoborem miejsc pracy oraz ograniczeniami wynikającymi z położenia geograficznego. Od końca poprzedniej dekady średnie tempo wzrostu produktu krajowego brutto wynosi około 5,3% rocznie, czyli więcej niż przeciętnie w krajach o niższym średnim dochodzie.
W ciągu pięciu lat poprzedzających 2023 rok realny PKB per capita rósł średnio o około 3,4% rocznie, podczas gdy zatrudnienie zwiększało się zaledwie o około 1,1%. Pokazuje to strukturalne napięcia na rynku pracy oraz potrzebę rozwoju bardziej pracochłonnego modelu gospodarczego.
Najważniejsze wskaźniki przedstawiają się następująco:
| Wskaźnik | Wartość | Okres |
|---|---|---|
| Średni wzrost PKB | około 5,3% rocznie | 2017–2023 |
| Średni wzrost PKB per capita | około 3,4% rocznie | pięć lat przed 2023 rokiem |
| Średni wzrost zatrudnienia | około 1,1% rocznie | pięć lat przed 2023 rokiem |
| PKB per capita według Banku Światowego | 2788,9 USD | 2023 rok |
| PKB per capita według MFW | 2922 USD | 2023 rok |
| Prognozowany PKB per capita według MFW | 3846 USD | 2025 rok |
Uzbekistan pozostaje krajem o niższym średnim dochodzie. Różnice między szacunkami Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego wynikają między innymi z odmiennej metodologii oraz zakresu wykorzystywanych danych.
W gospodarce szczególnie ważną rolę odgrywają eksport złota, gazu ziemnego, bawełny i usług, a także przekazy pieniężne od migrantów pracujących głównie w Rosji i innych państwach regionu. Dochody te częściowo łagodzą wpływ trwałego deficytu w handlu towarowym na rachunek bieżący.
Od 2017 roku władze realizują szeroki program liberalizacji gospodarczej i wzmacniania sektora prywatnego, ujęty między innymi w Narodowej Strategii Rozwoju 2030. Jego celem jest awans Uzbekistanu do grupy krajów o wyższym średnim dochodzie, poprawa dobrostanu ludności, ochrona środowiska oraz rozwój usług publicznych.
EBRD, MFW i Bank Światowy podkreślają, że utrzymanie wysokiego tempa wzrostu wymaga ograniczenia udziału państwa w gospodarce, przyspieszenia prywatyzacji, poprawy jakości instytucji oraz pogłębienia integracji handlowej i infrastrukturalnej.
Wprowadzenie i tło historyczno-geograficzne gospodarki Uzbekistanu
Położenie geograficzne i znaczenie regionalne
Uzbekistan jest państwem śródlądowym położonym w Azji Centralnej. Należy do nielicznego grona krajów podwójnie śródlądowych: nie ma dostępu do morza, a wszystkie państwa, z którymi graniczy, również nie posiadają linii brzegowej.
Dane statystyczne obejmują całą Republikę Uzbekistanu w jej obecnych granicach administracyjnych, w tym tereny nizinne, górzyste obszary wschodnie oraz intensywnie użytkowane rolniczo doliny Amu-darii i Syr-darii. Według Banku Światowego populacja kraju wynosiła 36,4 mln mieszkańców w 2023 roku, natomiast MFW szacował ją na 36,8 mln. Uzbekistan jest tym samym najludniejszym państwem Azji Centralnej.
Duża populacja oraz położenie między Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Turkmenistanem i Afganistanem stwarzają warunki do rozwoju regionalnego węzła handlowego i logistycznego. Brak dostępu do portów morskich powoduje jednak trwałe koszty transportowe oraz uzależnia handel od infrastruktury tranzytowej państw sąsiednich.
Położenie geograficzne tworzy zarówno szanse, jak i ograniczenia:
- potencjał tranzytowy – kraj może łączyć rynki Wspólnoty Niepodległych Państw z Azją Południową i Bliskim Wschodem;
- rozwój logistyki – usytuowanie na przecięciu szlaków sprzyja inwestycjom w transport kolejowy, drogowy i handel lądowy;
- wysokie koszty dostępu do rynków – brak portów zwiększa cenę przewozu towarów i wydłuża łańcuchy dostaw;
- zależność od państw tranzytowych – efektywność handlu zależy między innymi od infrastruktury Kazachstanu i Rosji.
Położenie śródlądowe wymusza rozwój transportu kolejowego i drogowego, handlu lądowego oraz transgranicznych korytarzy energetycznych. Z tego względu poprawa połączeń transportowych i energetycznych zajmuje ważne miejsce w strategiach rozwojowych Uzbekistanu.
Dziedzictwo historyczne i transformacja gospodarcza
Do 1991 roku Uzbekistan był republiką Związku Radzieckiego, a jego gospodarka pozostawała podporządkowana centralnemu planowaniu. Specjalizowała się przede wszystkim w produkcji bawełny, wydobyciu surowców i przemyśle lekkim.
Po uzyskaniu niepodległości władze wybrały ostrożną, stopniową liberalizację. Utrzymywały silną rolę sektora państwowego oraz administracyjną kontrolę cen i kursu walutowego, odchodząc tym samym od modelu terapii szokowej wdrażanego przez część państw regionu.
Transformacja wyraźnie przyspieszyła po 2017 roku, kiedy rozpoczęto reformy liberalizujące gospodarkę i poprawiające warunki rozwoju sektora prywatnego. W latach 2017–2023 średnie roczne tempo wzrostu PKB wyniosło około 5,3%. Wzrost PKB per capita, sięgający około 3,4% rocznie, wskazuje jednak, że część korzyści gospodarczych była absorbowana przez szybko rosnącą populację.
W ciągu pięciu lat poprzedzających 2023 rok zatrudnienie rosło średnio o około 1,1% rocznie, a liczba ludności o około 2%. Oznaczało to coroczny przyrost populacji w wieku produkcyjnym o około 250 tys. osób.
Tworzenie miejsc pracy pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań strukturalnych Uzbekistanu. Problem jest szczególnie widoczny w gospodarce, w której znaczną rolę nadal odgrywają przedsiębiorstwa państwowe i sektory o relatywnie niskiej produktywności.
Narodowa Strategia Rozwoju 2030
Przyjęta w 2023 roku Narodowa Strategia Rozwoju 2030 zakłada osiągnięcie statusu kraju o wyższym średnim dochodzie do końca dekady. Dokument łączy cele gospodarcze, społeczne i środowiskowe.
Do głównych założeń strategii należą:
- zrównoważony wzrost – zwiększanie dochodów przy zachowaniu stabilności makroekonomicznej;
- większa rola sektora prywatnego – rozwój przedsiębiorczości, innowacji i zatrudnienia;
- dywersyfikacja produkcji – ograniczanie zależności od surowców i tradycyjnego rolnictwa;
- ochrona środowiska – poprawa gospodarowania wodą, energią i zasobami naturalnymi;
- rozwój usług publicznych – lepsze dostosowanie edukacji, ochrony zdrowia i infrastruktury do potrzeb mieszkańców.
Strategia zakłada stopniowe przechodzenie od gospodarki o silnej obecności państwa i dużym znaczeniu sektora surowcowego do bardziej zróżnicowanego modelu produkcji. Państwo ma jednak zachować istotną rolę jako właściciel strategicznych aktywów oraz dostawca usług infrastrukturalnych i społecznych.
Dochody z wydobycia złota i gazu ziemnego oraz z rolnictwa mają wspierać finansowanie reform i inwestycji w bardziej zaawansowane technologicznie gałęzie przemysłu i usług. Strategia odwołuje się do koncepcji wzrostu inkluzywnego, łączącego rozwój gospodarczy z poprawą jakości życia i stanu środowiska.
Model rozwoju gospodarczego i architektura instytucjonalna
Państwo jako główny uczestnik gospodarki
Kluczową cechą modelu rozwoju Uzbekistanu jest silna obecność państwa jako właściciela przedsiębiorstw, regulatora oraz inicjatora reform. EBRD wskazuje, że rozległe zaangażowanie państwa pozostaje jedną z głównych barier rozwoju sektora prywatnego.
W przywoływanej metodologii statystycznej sektor państwowy obejmuje przedsiębiorstwa będące w całości własnością państwa, sektor niepaństwowy – podmioty z udziałem państwa poniżej 100%, a sektor prywatny – jednostki pozostające w pełni w rękach prywatnych.
Obliczenia EBRD dla 2016 roku przedstawiają skalę udziału poszczególnych grup:
| Kategoria | Udział |
|---|---|
| Udział przedsiębiorstw niepaństwowych w PKB | około 81% |
| Udział przedsiębiorstw niepaństwowych w zatrudnieniu | około 82% |
| Udział przedsiębiorstw niepaństwowych w liczbie zarejestrowanych firm | około 86% |
| Udział podmiotów w pełni prywatnych w PKB | około 45% |
| Udział podmiotów w pełni prywatnych w PKB w 2010 roku | około 38% |
Mimo wysokiego udziału formalnie niepaństwowych przedsiębiorstw rzeczywisty wpływ państwa pozostaje bardzo duży. Wynika to między innymi z własności większościowej, preferencyjnego kredytowania oraz regulacji sektorowych. Państwo kontroluje kluczowe obszary gospodarki, takie jak energetyka, górnictwo i transport, a także wpływa na warunki konkurencji.
Model ten umożliwia szybkie pozyskiwanie kapitału na strategiczne projekty infrastrukturalne i realizowanie części polityk społecznych za pośrednictwem przedsiębiorstw państwowych. Może jednak prowadzić do konfliktów interesów, niewystarczającej przejrzystości, słabego nadzoru oraz kierowania kapitału do projektów o niskiej stopie zwrotu.
Silna obecność państwa może ograniczać konkurencję, innowacyjność i efektywność wykorzystania zasobów.
Transformacja i prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych
W odpowiedzi na słabości dotychczasowego modelu władze uruchomiły programy transformacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Przyjęty w 2018 roku program na lata 2018–2020 wskazywał między innymi na udział urzędników w organach zarządzających, brak sprawnego systemu zarządzania inwestycjami oraz niedostateczną przejrzystość ładu korporacyjnego.
Liczba przedsiębiorstw będących w pełni własnością państwa zmniejszyła się z 39 530 w 2014 roku do 39 082 w 2016 roku. W 2015 roku sprywatyzowano 848 podmiotów, a w 2016 roku kolejnych 609. Oznaczało to stopniowe, choć nadal ograniczone, zmniejszanie liczby przedsiębiorstw państwowych.
Kolejnym krokiem była strategia reformy i zarządzania przedsiębiorstwami państwowymi na lata 2021–2025, opracowana przy wsparciu EBRD i przyjęta w marcu 2021 roku. Jej priorytety obejmują:
- poprawę ładu korporacyjnego – wdrażanie bardziej przejrzystych zasad zarządzania i odpowiedzialności;
- wzmocnienie funkcji właścicielskiej – wyraźniejsze oddzielenie roli państwa jako właściciela od jego funkcji regulacyjnych;
- zwiększenie przejrzystości – poprawę raportowania oraz nadzoru nad inwestycjami;
- prywatyzację banków i przedsiębiorstw – wykorzystanie ofert publicznych i partnerstw publiczno-prywatnych.
Najbardziej ambitny etap zmian rozpoczęła rezolucja prezydencka z kwietnia 2025 roku. Program zakłada sprzedaż udziałów państwa w 29 dużych przedsiębiorstwach w drodze aukcji publicznych oraz wprowadzenie 12 spółek na krajowe i międzynarodowe rynki kapitałowe poprzez pierwotne i wtórne oferty publiczne.
Do spółek przygotowujących się do ofert publicznych należą Uzbekistan National Investment Fund, Navoi Mining and Metallurgy Company oraz Almalyk Mining and Metallurgical Complex. Rozpoczął się również proces prywatyzacji operatora telekomunikacyjnego Universal Mobile Systems.
Działania te wskazują na próbę przejścia od bezpośredniego zarządzania strategicznymi aktywami przez państwo do modelu, w którym część przedsiębiorstw jest finansowana i nadzorowana przez rynek kapitałowy.
Polityka makroekonomiczna i rola banku centralnego
Istotne znaczenie dla gospodarki mają polityka fiskalna, pieniężna i kursowa oraz działalność Centralnego Banku Republiki Uzbekistanu. W ostatnich latach bank centralny prowadził relatywnie restrykcyjną politykę ukierunkowaną na ograniczenie wzrostu cen. Roczna inflacja konsumencka spadła z około 12% pod koniec 2022 roku do około 10% pod koniec 2023 roku.
Uzbekistan próbuje łączyć szybki wzrost i wysokie nakłady inwestycyjne z utrzymaniem stabilności cen oraz umiarkowanych deficytów fiskalnych i zewnętrznych. Według danych MFW skonsolidowany deficyt sektora finansów publicznych wyniósł około 2,1% PKB w 2025 roku, pozostając poniżej celu ustalonego na poziomie 3%.
Deficyt rachunku bieżącego zwiększył się z 0,8% PKB w 2022 roku do 4,3% PKB w 2023 roku, między innymi w następstwie częściowego odwrócenia wyjątkowo wysokiego napływu przekazów pieniężnych z 2022 roku. Jednocześnie w 2025 roku rezerwy walutowe odpowiadały wartości około 13 miesięcy importu.
Umiarkowany deficyt fiskalny, stopniowy spadek inflacji i wysokie rezerwy walutowe wzmacniają stabilność makroekonomiczną Uzbekistanu.
Rola międzynarodowych instytucji finansowych
Ważnym elementem modelu rozwoju jest współpraca z Bankiem Światowym, Międzynarodowym Funduszem Walutowym oraz Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju.
Instytucje te pełnią różne, wzajemnie uzupełniające się funkcje:
- Bank Światowy – finansuje projekty infrastrukturalne, wspiera programy ograniczania ubóstwa i przygotowuje analizy gospodarcze;
- MFW – ocenia politykę makroekonomiczną w ramach konsultacji na podstawie art. IV i przedstawia zalecenia dotyczące stabilności fiskalnej oraz cenowej;
- EBRD – działa jako inwestor i doradca w procesie prywatyzacji, transformacji energetycznej oraz rozwoju sektora prywatnego.
Strategia EBRD dla Uzbekistanu na lata 2024–2029 koncentruje się na trzech obszarach: dekarbonizacji, efektywności wodnej i czystszej energii; rozwoju sektora prywatnego, zatrudnienia, kompetencji i transformacji cyfrowej; a także poprawie ładu gospodarczego, klimatu inwestycyjnego oraz połączeń infrastrukturalnych.
Od czasu ponownego zaangażowania EBRD w Uzbekistanie inwestycje banku osiągnęły około 3 mld euro. Rekordowy poziom rocznych zobowiązań odnotowano w 2022 roku, kiedy zainwestowano około 839 mln euro, z czego około 540 mln euro trafiło do sektora prywatnego.
Współpraca z instytucjami międzynarodowymi zapewnia Uzbekistanowi dostęp do kapitału, wiedzy eksperckiej i mechanizmów monitorowania reform. Wymaga jednak przejrzystości, przewidywalności regulacyjnej oraz zgodności polityki gospodarczej z podstawowymi zasadami gospodarki rynkowej.
Struktura sektorowa i specjalizacje gospodarki
Ogólna charakterystyka struktury sektorowej
Uzbekistan ma relatywnie zróżnicowaną gospodarkę, co odróżnia go od części państw Azji Centralnej bardziej uzależnionych od pojedynczych surowców. Ważną rolę odgrywają rolnictwo, przemysł i usługi, a eksport obejmuje zarówno surowce, jak i tekstylia, artykuły rolne, produkty przemysłowe oraz usługi.
W ostatnich latach wzrost był szeroko rozłożony, a do najszybciej rozwijających się sektorów należały usługi i budownictwo. Wskazuje to na stopniowe przechodzenie od modelu surowcowo-rolniczego w kierunku gospodarki o większym znaczeniu usług, inwestycji budowlanych i przemysłu przetwórczego.
Rolnictwo pozostaje ważnym pracodawcą i źródłem eksportu, lecz jego udział stopniowo maleje. Rośnie natomiast znaczenie tekstyliów, wyrobów metalowych, części samochodowych oraz przetworzonej żywności. Transport, logistyka, finanse, telekomunikacja i turystyka stają się coraz ważniejszymi źródłami zatrudnienia i wpływów eksportowych.
Rolnictwo i sektor żywnościowy – od bawełny do dywersyfikacji
Rolnictwo nadal ma duże znaczenie dla zatrudnienia i eksportu. Historycznie Uzbekistan był jednym z głównych producentów bawełny na obszarze postsowieckim. Jej uprawa stanowiła podstawę gospodarki rolnej, ale wiązała się z bardzo wysokim zużyciem wody i poważnymi kosztami środowiskowymi, szczególnie w kontekście degradacji Morza Aralskiego.
Władze wspierają obecnie rozwój upraw owoców, warzyw i zbóż oraz produkcję żywności o wyższym stopniu przetworzenia. W 2023 roku do głównych towarów eksportowych należały owoce i warzywa, metale szlachetne, tekstylia, miedź i wyroby z miedzi oraz części samochodowe. Wartość eksportu mąki pszennej wyniosła około 414 mln dolarów.
Rolnictwo Uzbekistanu stopniowo odchodzi od nadmiernego uzależnienia od bawełny na rzecz bardziej zróżnicowanej produkcji rolno-spożywczej. Taka zmiana może ograniczyć zużycie wody, zwiększyć wartość dodaną oraz poprawić zdolność sektora do tworzenia miejsc pracy na obszarach wiejskich.
Górnictwo i sektor surowcowy – złoto, miedź, gaz i ropa
Sektor surowcowy jest jednym z filarów gospodarki i kluczowym elementem specjalizacji eksportowej. Uzbekistan pozostaje znaczącym producentem złota, gazu ziemnego, ropy naftowej i miedzi.
Struktura eksportu w 2023 roku pokazuje dominującą pozycję złota:
| Kategoria | Udział w eksporcie |
|---|---|
| Złoto | około 33,4% |
| Usługi | około 21,2% |
| Towary przemysłowe | około 16,6% |
| Żywność i zwierzęta żywe | około 7,6% |
| Produkty chemiczne | około 5,4% |
| Paliwa mineralne | około 3,9% |
Eksport metali szlachetnych osiągnął około 8,15 mld dolarów, natomiast eksport ropy i gazu około 529 mln dolarów. Duże znaczenie mają zwłaszcza Navoi Mining and Metallurgy Company oraz Almalyk Mining and Metallurgical Complex.
Wysokie ceny złota poprawiały pozycję fiskalną i zewnętrzną kraju, zwiększając dochody budżetowe oraz ograniczając deficyt rachunku bieżącego. Silne uzależnienie od jednego metalu zwiększa jednak podatność na wahania cen światowych, ryzyko wystąpienia choroby holenderskiej oraz ograniczenia związane z niewielką liczbą miejsc pracy tworzonych przez kapitałochłonne górnictwo.
Gaz ziemny i ropa pozostają ważnymi źródłami energii i dochodów eksportowych, choć ich udział w sprzedaży zagranicznej jest mniejszy niż udział złota. Uzbekistan musi jednocześnie zapewniać energię przemysłowi i gospodarstwom domowym, poprawiać efektywność energetyczną oraz ograniczać emisje gazów cieplarnianych.
W dłuższej perspektywie część dochodów surowcowych powinna finansować dywersyfikację gospodarki i transformację energetyczną.
Przemysł przetwórczy i usługi
Obok sektora surowcowego rośnie znaczenie przemysłu przetwórczego, w tym produkcji tekstyliów, wyrobów metalowych, części samochodowych i innych towarów przemysłowych. W 2023 roku towary przemysłowe odpowiadały za około 16,6% eksportu, a wartość sprzedaży zagranicznej tekstyliów wyniosła około 1,19 mld dolarów.
Rozwój tekstyliów wykorzystuje tradycyjną przewagę wynikającą z dostępu do bawełny, natomiast produkcja części samochodowych odpowiada na rosnący popyt regionalny. Ekspansja wyrobów metalowych i komponentów transportowych sprzyja włączaniu Uzbekistanu do regionalnych łańcuchów wartości, szczególnie w relacjach z Rosją, Kazachstanem, Turcją i Chinami.
Usługi stanowiły około 21,2% eksportu w 2023 roku. Ich sprzedaż zagraniczna osiągnęła około 5,3 mld dolarów, a import około 7,6 mld dolarów. Dane obejmują między innymi transport, turystykę i usługi finansowe.
Rosnąca rola usług i budownictwa odzwierciedla wzrost konsumpcji prywatnej, inwestycji oraz urbanizacji.
Handel zagraniczny i integracja z gospodarką światową
Skala i struktura handlu zagranicznego
Całkowity obrót handlu zagranicznego Uzbekistanu wyniósł około 62,6 mld dolarów w 2023 roku, co oznacza wzrost o 23,9% w porównaniu z rokiem poprzednim. Eksport osiągnął około 24,426 mld dolarów, import 38,141 mld dolarów, a deficyt handlowy około 13,7 mld dolarów.
Podstawowe dane dotyczące handlu przedstawiają się następująco:
| Wskaźnik | Wartość w 2023 roku |
|---|---|
| Całkowity obrót handlu zagranicznego | około 62,6 mld USD |
| Eksport według statystyk krajowych | około 24,426 mld USD |
| Import według statystyk krajowych | około 38,141 mld USD |
| Deficyt handlowy według statystyk krajowych | około 13,7 mld USD |
| Eksport towarów według WTO | około 20 mld USD |
| Import towarów według WTO | około 36,7 mld USD |
| Eksport usług | około 5,3 mld USD |
| Import usług | około 7,6 mld USD |
Różnice między danymi WTO a statystykami krajowymi wynikają z odmiennej klasyfikacji transakcji, zakresu uwzględnianych informacji oraz sposobu przeliczania wartości walutowych.
Według Banku Światowego deficyt handlowy wyniósł około 17% PKB w 2023 roku, wobec 15,2% rok wcześniej. Uzbekistan pozostaje strukturalnym importerem netto towarów, zwłaszcza dóbr inwestycyjnych, sprzętu transportowego i produktów chemicznych.
Deficyt handlu towarami jest częściowo równoważony przez eksport usług oraz przekazy pieniężne od migrantów. Jego wysoki poziom pokazuje jednak zależność od importu dóbr kapitałowych i konsumpcyjnych oraz od dostępu do finansowania zewnętrznego.
Główne kierunki geograficzne handlu
W 2023 roku największy udział w całkowitym obrocie handlowym Uzbekistanu miały następujące państwa:
| Partner handlowy | Udział w obrocie |
|---|---|
| Chiny | około 21,9% |
| Rosja | około 15,8% |
| Kazachstan | około 7% |
| Turcja | około 5% |
| Korea Południowa | około 3,7% |
Głównymi odbiorcami eksportu były Rosja, Chiny, Kazachstan, Turcja, Afganistan i Kirgistan. W imporcie dominowały Chiny, Rosja, Kazachstan, Korea Południowa i Turcja.
Wstępne dane za 2024 rok wskazują, że najważniejszym źródłem importu pozostały Chiny, z udziałem około 29,2%. Kolejne miejsca zajmowały Kazachstan, Korea Południowa, Turcja, Turkmenistan, Niemcy, Indie i Stany Zjednoczone.
Model integracji handlowej Uzbekistanu opiera się na silnych relacjach z Chinami, Rosją i sąsiednimi państwami Azji Centralnej. Chiny są kluczowym dostawcą dóbr kapitałowych i technologii, natomiast Rosja pozostaje ważnym rynkiem eksportowym oraz miejscem pracy dla migrantów.
Taka struktura zapewnia dostęp do dużych rynków, ale zwiększa podatność na napięcia geopolityczne, sankcje oraz zmiany kursów walutowych. Udział krajów Wspólnoty Niepodległych Państw w obrocie handlowym wynosił około 32,9% w 2023 roku. Wartość wymiany z tymi państwami spadła jednak o 6,8% w porównaniu z 2022 rokiem, co może świadczyć o stopniowej dywersyfikacji kierunków handlu.
Struktura eksportu i importu
Eksport opiera się głównie na złocie, usługach, towarach przemysłowych, żywności, produktach chemicznych i paliwach mineralnych. Do najważniejszych kategorii należą metale szlachetne, tekstylia, ropa i gaz, mąka pszenna oraz owoce i warzywa.
Struktura importu odzwierciedla proces industrializacji i modernizacji:
- maszyny i sprzęt transportowy – około 39,2% importu;
- towary przemysłowe – około 16,6% importu;
- produkty chemiczne i pokrewne – około 12,8% importu;
- żywność – około 10,8% importu;
- usługi – około 6,7% importu.
Do ważnych towarów importowanych należą leki, samochody osobowe, części samochodowe, ropa, pszenica i smartfony. Intensywny import dóbr kapitałowych i zaawansowanych technologii umożliwia modernizację gospodarki, ale jednocześnie utrwala deficyt handlowy.
Bilans handlowy i rachunek bieżący
Trwały deficyt handlowy jest elementem strukturalnego modelu rozwoju Uzbekistanu. Podobnie jak inne gospodarki rozwijające się kraj intensywnie importuje technologie i dobra inwestycyjne, aby przyspieszyć modernizację. W 2023 roku deficyt handlowy wyniósł około 17% PKB, wobec 15,2% w 2022 roku.
Deficyt rachunku bieżącego, uwzględniający również usługi i transfery bieżące, zwiększył się z 0,8% PKB w 2022 roku do około 4,3% PKB w 2023 roku. Jedną z głównych przyczyn był spadek wyjątkowo wysokiego napływu przekazów pieniężnych odnotowanego rok wcześniej.
Utrzymanie umiarkowanego deficytu rachunku bieżącego pomimo znacznego deficytu handlowego jest możliwe dzięki wysokim cenom złota, wpływom z eksportu usług, przekazom pieniężnym oraz dużym rezerwom walutowym.
Model rozwoju Uzbekistanu opiera się na równoważeniu wysokiego importu dóbr kapitałowych dochodami z eksportu surowców, usług i pracy migrantów.
Zasoby naturalne, środowisko i zrównoważony rozwój
Zasoby naturalne jako fundament gospodarki
Uzbekistan dysponuje znacznymi zasobami złota, miedzi, ropy i gazu ziemnego, a także dużym potencjałem rolniczym. Przedsiębiorstwa takie jak Navoi Mining and Metallurgy Company oraz Almalyk Mining and Metallurgical Complex odgrywają strategiczną rolę w wydobyciu i przetwórstwie metali.
Zasoby naturalne zapewniają dochody finansujące inwestycje infrastrukturalne, programy społeczne i reformy instytucjonalne. Uzależnienie od surowców zwiększa jednak podatność na wahania cen światowych. Ograniczenie tego ryzyka wymaga rozwoju przemysłu przetwórczego, usług i eksportu produktów o wyższej wartości dodanej.
Emisje i presja na środowisko
Uzbekistan mierzy się z wysokimi emisjami gazów cieplarnianych, intensywnym zużyciem wody oraz degradacją ekosystemów, szczególnie w rejonie dawnego Morza Aralskiego. Według Banku Światowego całkowite emisje wyniosły około 201,9 mln ton ekwiwalentu CO₂ w 2023 roku. Obejmowały energetykę, przemysł, rolnictwo i transport.
Najważniejsze kierunki działań środowiskowych obejmują:
- dekarbonizację energetyki – stopniowe ograniczanie emisyjności produkcji energii;
- poprawę efektywności energetycznej – modernizację przemysłu, budynków i sieci przesyłowych;
- rozwój odnawialnych źródeł energii – zwiększanie udziału czystej energii w krajowym miksie;
- efektywniejsze gospodarowanie wodą – ograniczanie strat w rolnictwie i infrastrukturze komunalnej;
- adaptację do zmian klimatu – ochronę ludności, rolnictwa i ekosystemów przed rosnącym ryzykiem środowiskowym.
Polityka środowiskowa w strategii rozwojowej
Narodowa Strategia Rozwoju 2030 uznaje ochronę środowiska i zachowanie zasobów naturalnych za kluczowe priorytety. Polityka środowiskowa jest traktowana jako integralny element strategii gospodarczej i społecznej, a nie wyłącznie jako odrębny obszar techniczny.
Zaangażowanie EBRD obejmuje modernizację miejskich usług komunalnych, inwestycje w efektywność wodną oraz wspieranie czystszej energetyki. Redukcja emisji i poprawa gospodarowania wodą wymagają wdrażania nowych technologii, modernizacji infrastruktury oraz zmiany struktury produkcji.
Presja środowiskowa, szczególnie w regionie Morza Aralskiego, pozostaje trwałym ograniczeniem rozwoju Uzbekistanu. Zielona transformacja może jednak tworzyć nowe możliwości dla energetyki, przemysłu, usług doradczych i sektora finansowego.
Rynek pracy, demografia i sytuacja społeczna
Dynamika demograficzna i struktura populacji
Uzbekistan jest najludniejszym państwem Azji Centralnej. Według Banku Światowego w 2023 roku liczył 36,4 mln mieszkańców, natomiast MFW szacował populację na 36,8 mln. Liczba ludności rosła średnio o około 2% rocznie, co oznaczało coroczny przyrost populacji w wieku produkcyjnym o około 250 tys. osób.
Średnia oczekiwana długość życia przy urodzeniu wynosiła około 71,7 roku w 2023 roku, a współczynnik skolaryzacji brutto w szkołach podstawowych około 94,3%. Wskaźniki te świadczą o relatywnie dobrym poziomie podstawowego kapitału ludzkiego.
Młoda i rosnąca populacja stwarza szansę na uzyskanie dywidendy demograficznej, ale wymaga tworzenia odpowiedniej liczby produktywnych miejsc pracy. Wzrost zatrudnienia na poziomie około 1,1% rocznie nie nadąża za przyrostem ludności.
Bez dynamicznego rozwoju sektora prywatnego wzrost liczby osób w wieku produkcyjnym może zwiększać bezrobocie, emigrację zarobkową i napięcia społeczne.
Ubóstwo, nierówności i wyniki społeczne
Poziom ubóstwa zależy od zastosowanego progu dochodowego:
| Próg ubóstwa według parytetu siły nabywczej | Odsetek ludności | Okres |
|---|---|---|
| 2,15 USD dziennie | około 2,3% | 2023 rok |
| 3,65 USD dziennie | około 5% | 2023 rok |
| 6,85 USD dziennie | około 17,3% | 2022 rok |
| 6,85 USD dziennie | około 16,9% | 2023 rok |
Spadek ubóstwa wiązano między innymi ze wzrostem realnych wynagrodzeń o około 7,2%, podwyżkami płac w sektorze publicznym oraz rozszerzeniem programów pomocy społecznej. Współczynnik Giniego wynosił około 31,2, co wskazuje na umiarkowany poziom nierówności dochodowych.
Przy bardziej wymagających progach dochodowych ubóstwo nadal pozostaje istotnym problemem, szczególnie na obszarach wiejskich i w regionach o słabszym dostępie do usług publicznych. Polityka redystrybucyjna może częściowo kompensować niedostatki rynku pracy, lecz trwała poprawa wymaga inwestycji w edukację, ochronę zdrowia, infrastrukturę oraz sektory tworzące stabilne i odpowiednio wynagradzane miejsca pracy.
Bezrobocie, migracja i przekazy pieniężne
Według MFW stopa bezrobocia spadła do około 4,8% w 2025 roku, czyli o 0,7 punktu procentowego w porównaniu z poprzednim rokiem. Wskaźnik ten należy jednak interpretować ostrożnie, ponieważ oficjalna definicja bezrobocia może nie obejmować w pełni osób pracujących nieformalnie lub pozostających poza zasobem siły roboczej.
Migracja zagraniczna i związane z nią przekazy pieniężne są ważnym elementem rynku pracy. W 2022 roku wyjątkowo wysoki napływ transferów pomógł ograniczyć deficyt rachunku bieżącego do 0,8% PKB mimo znacznego deficytu w handlu towarami. Osłabienie tego napływu w 2023 roku przyczyniło się do zwiększenia deficytu rachunku bieżącego do około 4,3% PKB.
Przekazy pieniężne zwiększają dochody rozporządzalne gospodarstw domowych, wspierają konsumpcję oraz pozwalają finansować edukację i inwestycje mieszkaniowe. Mogą jednak utrwalać zależność od zagranicznych źródeł dochodu i powodować odpływ aktywnej siły roboczej.
W długiej perspektywie Uzbekistan powinien ograniczać zależność od migracji zarobkowej poprzez rozwój krajowego rynku pracy i sektora prywatnego. Przekazy pieniężne powinny uzupełniać dochody gospodarstw domowych, a nie stanowić ich główne źródło.
Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju
Główne atuty – wzrost, dywersyfikacja i kapitał ludzki
Do najważniejszych atutów gospodarki Uzbekistanu należą:
- stabilna dynamika wzrostu – średnio około 5,3% rocznie w latach 2017–2023;
- zróżnicowana struktura sektorowa – połączenie rolnictwa, górnictwa, przemysłu przetwórczego i usług;
- znaczne zasoby naturalne – szczególnie złoto, miedź i gaz ziemny;
- duży rynek wewnętrzny – wynikający z licznej i rosnącej populacji;
- relatywnie dobry kapitał ludzki – wspierany przez wysoki poziom skolaryzacji podstawowej;
- potencjał logistyczny – związany z położeniem między dużymi rynkami Eurazji.
Wysoki wzrost umożliwia finansowanie infrastruktury, edukacji, ochrony zdrowia i modernizacji przedsiębiorstw. Dywersyfikacja zmniejsza podatność na pojedyncze szoki sektorowe, choć udział złota w eksporcie nadal pozostaje bardzo wysoki. Kapitał ludzki może natomiast wspierać rozwój usług, branż cyfrowych oraz przemysłu średnio zaawansowanego technologicznie.
Główne ograniczenia – rola państwa, rynek pracy i handel
Najważniejszym ograniczeniem strukturalnym pozostaje silna obecność państwa. Przedsiębiorstwa państwowe dominują w rafinacji ropy i gazu, energetyce, transporcie, górnictwie, metalurgii, telekomunikacji, przetwórstwie bawełny oraz przemyśle samochodowym.
Preferencyjne kredytowanie i bezpośrednia ingerencja w zarządzanie przedsiębiorstwami mogą prowadzić do nieefektywności, wzrostu ryzyka kredytowego oraz powstawania kosztów fiskalnych. Mimo rozwoju sektora prywatnego państwo nadal kontroluje kluczowe ogniwa łańcuchów wartości.
Drugim ograniczeniem jest słabość rynku pracy, widoczna w powolnym wzroście zatrudnienia przy szybko zwiększającej się populacji. Niedobór dobrze płatnych miejsc pracy może utrwalać migrację zarobkową i ograniczać wykorzystanie krajowego kapitału ludzkiego.
Trzecim problemem jest wysoki deficyt handlowy, który w 2023 roku sięgał około 17% PKB. Choć częściowo kompensują go eksport złota i usług oraz przekazy pieniężne, zwiększa on zależność gospodarki od finansowania zewnętrznego.
Ograniczenie tej podatności wymaga rozwoju eksportu produktów o wyższej wartości dodanej oraz poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw prywatnych.
Wyzwania instytucjonalne i potrzeba dalszych reform
Uzbekistan stoi przed koniecznością poprawy ładu korporacyjnego, jakości instytucji oraz efektywności systemu podatkowego i regulacyjnego. Dla przyciągania inwestycji zagranicznych i rozwoju sektora prywatnego kluczowe są rządy prawa, przejrzystość działania organów państwa oraz przewidywalność regulacji.
Reforma przedsiębiorstw państwowych powinna koncentrować się na następujących działaniach:
- poprawie ładu korporacyjnego – wprowadzeniu profesjonalnych zasad zarządzania i odpowiedzialności;
- wzmocnieniu nadzoru właścicielskiego – wyraźnym określeniu celów i obowiązków przedsiębiorstw;
- zwiększeniu przejrzystości – publikowaniu wiarygodnych informacji finansowych i inwestycyjnych;
- prywatyzacji podmiotów niestrategicznych – sprzedaży firm nierentownych lub niewymagających kontroli państwa;
- ograniczeniu preferencji – zapewnieniu bardziej równych warunków konkurencji dla przedsiębiorstw prywatnych.
Bank Światowy szacuje, że od 2020 roku nieefektywna ściągalność podatków kosztowała Uzbekistan około 2 punktów procentowych PKB rocznie. Obniżenie stawki podatku od wartości dodanej z 15% do 12% w 2023 roku pomogło ograniczyć inflację, ale mogło jednocześnie zmniejszyć dochody budżetowe.
Utrzymanie stabilnych finansów publicznych wymaga poszerzenia bazy podatkowej, poprawy ściągalności należności oraz ograniczenia ulg. Uzbekistan musi znaleźć równowagę między konkurencyjnością podatkową a finansowaniem inwestycji społecznych i infrastrukturalnych.