Analiza przedstawia rozwój produktu krajowego brutto (PKB) Tanzanii w perspektywie kilkunastu lat. Uwzględnia wartości nominalne, realne i oparte na parytecie siły nabywczej (PPP), a także powiązane z nimi wskaźniki PKB per capita.
W opracowaniu wykorzystano dane Światowego Banku, Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), Banku Tanzanii oraz Krajowego Biura Statystycznego (NBS). Zachowano rozróżnienie między obserwacjami, szacunkami i prognozami, a także seriami o różnych podstawach cenowych i zasięgu terytorialnym.
Podstawowy okres analizy obejmuje lata 2009–2019 i dotyczy całej Zjednoczonej Republiki Tanzanii. Dane uzupełniono informacjami za lata 2020–2021 oraz najnowszymi dostępnymi wartościami dla Tanzanii kontynentalnej, obliczonymi w stałych cenach roku bazowego 2015.
Przed pandemią COVID-19 gospodarka Tanzanii rozwijała się średnio w tempie zbliżonym do 7% rocznie. Szybki wzrost nie przekładał się jednak w pełni na równomierną poprawę dobrobytu mieszkańców. Ograniczały ją między innymi wysoka dynamika demograficzna, nierówności dochodowe, duży sektor nieformalny oraz nieuwzględnianie kosztów środowiskowych w PKB.
Kontekst gospodarczy Tanzanii i znaczenie PKB jako podstawowego miernika
Pozycja Tanzanii w gospodarce światowej i charakterystyka ogólna
Tanzania jest państwem Afryki Wschodniej, formalnie określanym jako Zjednoczona Republika Tanzanii. Obejmuje Tanzanię kontynentalną oraz Zanzibar.
W statystyce międzynarodowej, w tym w bazach Światowego Banku, określenie „Tanzania” zazwyczaj odnosi się do całej unii. Krajowe publikacje NBS często dotyczą natomiast wyłącznie Tanzanii kontynentalnej. Różnica ta ma istotne znaczenie przy porównywaniu danych o PKB.
Według Światowego Banku Tanzania należy do grupy gospodarek o niższym średnim dochodzie. Na początku lat 20. XXI wieku jej nominalny PKB per capita wynosił około 1,4 tys. USD w cenach bieżących. W latach 2009–2021 wskaźnik ten wzrósł z poziomu poniżej 700 USD do ponad 1000 USD na mieszkańca.
Wzrost gospodarczy Tanzanii w ostatnich kilkunastu latach był silny i relatywnie stabilny. Opracowania Światowego Banku wskazują, że przez około 12 lat poprzedzających pandemię COVID-19 roczne tempo wzrostu PKB zbliżało się do 7%. Ekspansję wspierały rozwój usług, inwestycje infrastrukturalne, przemysł przetwórczy i budownictwo.
Jednocześnie populacja Tanzanii rosła w tempie około 3% rocznie, zwiększając się z nieco ponad 40 mln do ponad 60 mln osób. W rezultacie PKB per capita rósł znacznie wolniej niż PKB całkowity.
Według danych Światowego Banku realny PKB per capita zwiększał się w latach 2000–2015 przeciętnie o około 3–4% rocznie. Oznaczało to poprawę średniego poziomu dochodu, ale nie doprowadziło do wyeliminowania ubóstwa w znacznej części społeczeństwa.
PKB przedstawia sumę wartości dodanej wytworzonej przez rezydentów danego kraju w określonym okresie, powiększoną o podatki od produktów i pomniejszoną o nieuwzględnione w ich cenach subsydia. Może być obliczany od strony produkcji, dochodów lub wydatków.
Krajowe szacunki NBS i międzynarodowe serie Światowego Banku opierają się na zbliżonej definicji PKB, ale mogą różnić się jednostką, bazą cenową, metodologią i zakresem terytorialnym.
PKB w debacie o rozwoju – użyteczność i ryzyka interpretacji
PKB jest podstawowym wskaźnikiem wykorzystywanym do oceny kondycji gospodarki, prowadzenia porównań międzynarodowych i formułowania polityki publicznej. Jego wysokie tempo wzrostu zwykle świadczy o rosnącej aktywności gospodarczej i potencjale rozwojowym.
Poziom PKB wpływa również na klasyfikację dochodową państwa, warunki finansowania międzynarodowego oraz dostęp do pomocy rozwojowej.
PKB nie jest jednak bezpośrednią miarą dobrobytu ani jakości życia. Pokazuje wartość produkcji wytworzonej w gospodarce, lecz nie informuje o podziale dochodów, warunkach życia czy dostępie do usług publicznych.
W państwach o zmiennej inflacji, wahającym się kursie walutowym i dużym sektorze nieformalnym interpretacja wartości nominalnych wymaga szczególnej ostrożności. Wzrost nominalnego PKB może wynikać ze wzrostu cen, natomiast jego wartość wyrażona w dolarach może zmieniać się pod wpływem kursu walutowego.
Do oceny rzeczywistej dynamiki gospodarki należy wykorzystywać PKB w cenach stałych. W porównaniach poziomu życia między państwami pomocne są natomiast wskaźniki skorygowane o parytet siły nabywczej.
Dodatkowym utrudnieniem są okresowe rewizje rachunków narodowych i zmiany roku bazowego. NBS zmieniło rok bazowy z 2007 na 2015, co podniosło nominalny PKB w roku bazowym o około 3,8%. Korekta wynikała między innymi z lepszego ujęcia nowych sektorów, technologii i działalności nieformalnej.
Starszych i nowszych serii PKB nie należy łączyć mechanicznie, ponieważ mogą różnić się zakresem, metodologią i jakością danych źródłowych.
Źródła danych, definicje i metodologia
Główne instytucje i ich szeregi danych dla Tanzanii
Podstawowymi źródłami danych o PKB Tanzanii są Światowy Bank, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Tanzanii oraz Krajowe Biuro Statystyczne. Instytucje te publikują dane w różnych jednostkach, układach cenowych i zakresach terytorialnych, dlatego ich porównywanie wymaga odpowiedniej harmonizacji.
Światowy Bank udostępnia w bazie Wskaźników Rozwoju Światowego między innymi następujące dane:
- PKB w cenach bieżących, wyrażony w dolarach amerykańskich,
- PKB w stałych cenach z 2015 roku,
- roczne tempo realnego wzrostu PKB,
- PKB według PPP w stałych dolarach międzynarodowych z 2021 roku,
- nominalny oraz skorygowany o PPP PKB per capita.
Dane Światowego Banku opierają się na krajowych rachunkach narodowych, a brakujące obserwacje mogą być uzupełniane metodami szacunkowymi. W przypadku PPP wykorzystywane są wyniki Międzynarodowego Programu Porównań.
NBS odpowiada za krajowe rachunki narodowe Tanzanii kontynentalnej. Publikacje tej instytucji obejmują PKB według rodzajów działalności, zarówno w cenach bieżących, jak i stałych.
W edycji z 2024 roku wskazano, że PKB Tanzanii kontynentalnej w stałych cenach z 2015 roku wzrósł ze 141 247 193 mln TZS w 2022 roku do 148 399 757 mln TZS w 2023 roku. Realne tempo wzrostu wyniosło odpowiednio 4,7% i 5,1%.
MFW publikuje dane w bazie Światowej Perspektywy Gospodarczej. Są one na ogół zbliżone do danych Światowego Banku, choć mogą różnić się terminem aktualizacji i statusem poszczególnych obserwacji.
Wszystkie wymienione instytucje stosują zalecenia Systemu Rachunków Narodowych. Zapewnia to ogólną porównywalność definicji, ale nie eliminuje różnic wynikających z zakresu terytorialnego, terminów aktualizacji i jakości danych źródłowych.
PKB nominalny, realny i według PPP
PKB nominalny przedstawia wartość produktów i usług w cenach bieżących danego roku. W danych Światowego Banku jest wyrażany w bieżących dolarach amerykańskich po przeliczeniu z waluty krajowej.
Wskaźnik nominalny uwzględnia jednocześnie zmianę wielkości produkcji, inflację i wahania kursu walutowego. Z tego powodu nie powinien być samodzielnie wykorzystywany do oceny realnej dynamiki gospodarki.
NBS publikuje nominalny PKB w bieżących szilingach tanzańskich. Po zmianie roku bazowego wartość PKB w 2015 roku wyniosła 94 346 316 mln TZS wobec 90 854 208 mln TZS w starej serii. Różnica nie wynikała z nagłego wzrostu gospodarczego, lecz z aktualizacji metodologii i pełniejszego pokrycia danych.
PKB realny przedstawia wartość produkcji w cenach stałych. Pozwala oddzielić zmianę wolumenu produkcji od wzrostu cen.
Światowy Bank publikuje serię realnego PKB w stałych dolarach z 2015 roku, natomiast NBS podaje wartości w stałych szilingach tanzańskich z tego samego roku bazowego.
Według NBS PKB Tanzanii kontynentalnej w stałych cenach z 2015 roku wzrósł z około 94,3 bln TZS w 2015 roku do 129,1 bln TZS w 2020 roku. W latach 2013–2017 najwyższe tempo wzrostu wyniosło 6,9% w 2016 roku, a najniższe 6,2% w 2015 roku.
PKB według PPP jest przeliczany na dolary międzynarodowe przy zastosowaniu parytetów siły nabywczej zamiast rynkowych kursów walutowych. Dolar międzynarodowy odpowiada sile nabywczej dolara amerykańskiego w Stanach Zjednoczonych.
Współczynnik PPP pełni funkcję przelicznika walutowego i przestrzennego deflatora, który wyrównuje różnice poziomu cen między państwami.
PKB per capita według PPP jest szczególnie przydatny w porównaniach poziomu życia. W Tanzanii osiąga znacznie wyższe wartości niż nominalny PKB per capita wyrażony w dolarach, ponieważ ceny wielu lokalnych dóbr i usług są niższe niż w państwach wysoko rozwiniętych.
Zakres terytorialny, rok bazowy i status danych
Nie należy łączyć nieporównywalnych serii PKB. Dane Światowego Banku dotyczą całej Zjednoczonej Republiki Tanzanii, łącznie z Zanzibarem. Publikacje NBS odnoszą się natomiast przeważnie do Tanzanii kontynentalnej.
Poszczególne szeregi różnią się również latami bazowymi. Światowy Bank stosuje rok 2015 dla realnego PKB oraz rok 2021 dla aktualnej serii PPP. NBS wykorzystuje rok 2015 w krajowych rachunkach narodowych.
Starszej serii z bazą 2007 nie należy bezpośrednio łączyć z nowszą. Różnice obejmują nie tylko poziom cen, lecz także zakres działalności gospodarczej uwzględnionej w statystyce.
Znaczenie ma również status publikowanych danych. W stosowanych oznaczeniach:
- „E” oznacza szacunek,
- „F” oznacza prognozę,
- „r” oznacza wartość zrewidowaną,
- „p” oznacza wartość wstępną.
Podstawowa tabela obejmuje lata 2009–2019. Nowsze dane są omawiane oddzielnie, z uwzględnieniem ich statusu.
Historyczny rozwój PKB Tanzanii
PKB i PKB per capita w latach 2009–2019
Podstawowy okres analizy obejmuje spójną serię Światowego Banku dla całej Zjednoczonej Republiki Tanzanii. Wartości PKB podano w milionach dolarów amerykańskich w cenach bieżących, PKB per capita w bieżących dolarach na mieszkańca, a wzrost PKB jako roczną zmianę realnej wartości produkcji:
| Rok | PKB w mln USD, ceny bieżące | PKB per capita w USD, ceny bieżące | Realny wzrost PKB |
|---|---|---|---|
| 2009 | 29 400,5 | 682,6 | 5,3% |
| 2010 | 32 012,5 | 721,9 | 6,3% |
| 2011 | 34 657,9 | 758,8 | 7,7% |
| 2012 | 39 650,5 | 842,7 | 4,5% |
| 2013 | 45 647,8 | 941,5 | 6,8% |
| 2014 | 49 986,9 | 1 000,5 | 6,7% |
| 2015 | 47 378,6 | 920,3 | 6,2% |
| 2016 | 49 773,7 | 938,3 | 6,9% |
| 2017 | 53 275,9 | 974,7 | 6,8% |
| 2018 | 57 003,7 | 1 012,3 | 5,4% |
| 2019 | 60 407,2 | 1 041,4 | 5,8% |
W 2015 roku PKB w dolarach bieżących spadł z około 50 mld do 47,4 mld USD. Obniżył się także nominalny PKB per capita. Nie oznaczało to jednak recesji, ponieważ realny PKB wzrósł w tym czasie o 6,2%.
Spadek wartości dolarowej wynikał przede wszystkim ze zmian kursu TZS/USD i innych czynników nominalnych. Przykład ten pokazuje, że PKB wyrażony w walucie obcej może przedstawiać inny obraz gospodarki niż realna dynamika produkcji.
Dynamika realnego wzrostu i najważniejsze punkty zwrotne
W latach 2009–2019 Tanzania utrzymywała wysokie tempo wzrostu. W 2010 roku gospodarka powiększyła się realnie o 6,3%, a w 2011 roku o 7,7%. W 2012 roku nastąpiło spowolnienie do 4,5%, związane z połączeniem czynników krajowych i zewnętrznych.
Od 2013 roku gospodarka ponownie przyspieszyła. Wzrost wyniósł 6,8% w 2013 roku i 6,7% w 2014 roku. Po obniżeniu do 6,2% w 2015 roku zwiększył się do 6,9% w 2016 roku i 6,8% w 2017 roku.
W latach 2018–2019 tempo wzrostu osłabło odpowiednio do 5,4% i 5,8%, ale nadal pozostawało wysokie na tle wielu gospodarek o podobnym poziomie rozwoju.
Wzrost wspierały inwestycje brutto, których udział w nominalnym PKB przekraczał 40% w latach 2018–2021. Udział inwestycji publicznych zwiększył się z około 9–10% PKB na początku dekady do około 16–17%. Państwo odgrywało więc znaczącą rolę w rozbudowie infrastruktury transportowej, energetycznej i społecznej.
Najważniejsze punkty zwrotne analizowanego okresu obejmowały:
- przyspieszenie po 2010 roku – realny wzrost osiągnął 7,7% w 2011 roku;
- spowolnienie w 2012 roku – tempo wzrostu obniżyło się do 4,5%;
- szybką ekspansję w latach 2013–2017 – roczny wzrost utrzymywał się przeważnie powyżej 6%;
- osłabienie dynamiki w latach 2018–2019 – wzrost pozostał dodatni, lecz był wolniejszy;
- pandemiczne spowolnienie w 2020 roku – wzrost realnego PKB obniżył się do około 2%.
Według ówczesnych danych Światowego Banku wzrost realnego PKB w 2020 roku wyniósł około 2%, a na 2021 rok prognozowano 4,5%. Wartości te miały jednak status odpowiednio szacunku i prognozy.
Związek między PKB nominalnym, realnym i kursem walutowym
Zmiany nominalnego PKB w dolarach odzwierciedlają nie tylko realną wielkość gospodarki, lecz także inflację i kurs walutowy. W latach 2014–2015 nominalny PKB spadł z 49 986,9 mln USD do 47 378,6 mln USD, mimo że gospodarka realnie wzrosła o 6,2%.
Najważniejszą przyczyną tej rozbieżności była deprecjacja szilinga tanzańskiego względem dolara. Po przeliczeniu wartości produkcji na słabszą walutę krajową wynik dolarowy może spaść nawet przy rosnącym wolumenie produkcji.
W latach 2009–2019 nominalny PKB zwiększył się z 29,4 mld do 60,4 mld USD. Nie oznaczało to jednak proporcjonalnego wzrostu dobrobytu. W tym samym okresie PKB per capita zwiększył się z około 683 do 1041 USD, ponieważ liczba ludności szybko rosła.
Pełna ocena rozwoju gospodarczego wymaga jednoczesnego uwzględnienia PKB nominalnego, realnego, PKB per capita, PPP oraz zmian kursu walutowego.
PKB per capita – dochód na mieszkańca i wpływ demografii
Nominalny PKB per capita w latach 2009–2019
Nominalny PKB per capita wzrósł z 682,6 USD w 2009 roku do 1041,4 USD w 2019 roku, czyli o około 52%. W analizowanym okresie występowały jednak także spadki.
W 2015 roku wartość wskaźnika obniżyła się z 1000,5 USD do 920,3 USD. Według ówczesnych szacunków w 2020 roku PKB per capita miał zmniejszyć się do około 1035,6 USD.
Wskaźnik jest silnie uzależniony od kursu TZS/USD i inflacji. Deprecjacja szilinga może prowadzić do spadku PKB per capita wyrażonego w dolarach nawet wtedy, gdy realna produkcja i dochody w walucie lokalnej rosną.
Duże znaczenie ma również demografia. Liczba mieszkańców Tanzanii zwiększyła się w ciągu kilkunastu lat z około 41,7 mln do blisko 61,7 mln, a średnie roczne tempo wzrostu populacji wynosiło około 3%.
Szybki przyrost liczby ludności ograniczał tempo wzrostu PKB przypadającego na jednego mieszkańca.
Nominalny PKB per capita jest użyteczny w klasyfikacji dochodowej państw, ale do oceny dobrobytu należy stosować również wartości realne i wskaźniki PPP. Samo przekroczenie progu kwalifikującego państwo do grupy gospodarek o niższym średnim dochodzie nie oznacza, że poprawa warunków życia objęła wszystkich mieszkańców.
PKB per capita w ujęciu realnym i według PPP
Realny PKB per capita oblicza się przez podzielenie PKB w cenach stałych przez liczbę ludności. Według danych Światowego Banku jego roczne tempo wzrostu w latach 2009–2019 wynosiło zwykle około 2,3–4,5%.
Średnia dla lat 2000–2015 wyniosła około 3,4%. W 2012 roku dynamika spadła do około 1,4%, natomiast w 2020 roku była ujemna i wyniosła około -0,9%.
Dane pokazują, że część wzrostu całkowitego PKB była równoważona przez przyrost liczby mieszkańców. W rezultacie dochód przypadający na osobę zwiększał się wolniej niż cała gospodarka.
PKB per capita według PPP jest w Tanzanii znacznie wyższy niż wartość nominalna wyrażona w dolarach. Wynika to z niższego poziomu cen lokalnych. Za dochód uzyskiwany w szilingach tanzańskich można kupić w kraju więcej dóbr i usług, niż sugerowałoby jego przeliczenie na dolary po kursie rynkowym.
PPP poprawia porównywalność siły nabywczej między krajami, ale nie pokazuje sposobu podziału dochodu. Wzrost średniej wartości może współistnieć z dużymi nierównościami i wysokim poziomem ubóstwa.
Analizę PKB per capita warto więc uzupełniać współczynnikiem Giniego, wskaźnikami ubóstwa oraz danymi o dostępie do edukacji i ochrony zdrowia.
PKB per capita w Tanzanii kontynentalnej w 2023 roku
Według NBS PKB per capita w cenach bieżących w Tanzanii kontynentalnej wzrósł w 2023 roku do 3 058 847 TZS. W tym samym roku PKB w stałych cenach z 2015 roku osiągnął 148 399 757 mln TZS, a populacja kontynentalnej części kraju wynosiła około 59,9 mln osób.
Porównanie PKB per capita w TZS i USD pokazuje, jak silnie międzynarodowa ocena dochodu zależy od kursu walutowego. Mieszkańcy mogą doświadczać wzrostu dochodów oraz poprawy dostępu do lokalnych dóbr i usług, nawet jeśli wartość ich dochodu wyrażona w dolarach rośnie powoli.
PKB według parytetu siły nabywczej
Definicja i konstrukcja wskaźników PPP
Wskaźniki PPP pozwalają ograniczyć wpływ różnic cen między krajami. Światowy Bank definiuje PKB według PPP jako wartość produkcji przeliczoną na dolary międzynarodowe za pomocą współczynników parytetu siły nabywczej. Aktualne serie są wyrażane w stałych dolarach międzynarodowych z 2021 roku.
Metodologia opiera się na badaniach cen prowadzonych w ramach Międzynarodowego Programu Porównań. Zbierane są informacje o cenach reprezentatywnych koszyków dóbr i usług, a następnie wyznacza się współczynniki wyrównujące siłę nabywczą poszczególnych walut.
Wartości PPP nie są obliczane bezpośrednio przez krajowe urzędy statystyczne. Przygotowują je instytucje międzynarodowe, między innymi Światowy Bank, OECD, Eurostat i MFW.
Z tego powodu publikacje NBS koncentrują się na PKB wyrażonym w TZS, natomiast wartości według PPP są dostępne przede wszystkim w międzynarodowych bazach danych.
PPP a poziom życia w Tanzanii
W Tanzanii ceny wielu lokalnych dóbr i usług są niższe niż w państwach wysoko rozwiniętych. Dotyczy to między innymi usług osobistych, części transportu, lokalnej żywności oraz kosztów mieszkania poza największymi miastami.
Z tego powodu PKB per capita według PPP jest wyższy niż nominalny PKB per capita przeliczony na dolary po kursie rynkowym.
W państwach o nominalnym PKB per capita na poziomie około 1000–1500 USD wartość według PPP często osiąga kilka tysięcy dolarów międzynarodowych. Oznacza to, że lokalna siła nabywcza mieszkańców jest większa, niż wynikałoby z prostego porównania dochodów dolarowych.
PPP ma szczególne znaczenie w analizie ubóstwa. Światowy Bank wykorzystuje parytet siły nabywczej do ustalania międzynarodowych progów ubóstwa. Pozwala to lepiej ocenić, czy wzrost PKB przekłada się na poprawę możliwości konsumpcyjnych mieszkańców, a nie tylko na zwiększenie nominalnej wartości produkcji.
Ograniczenia PPP i ostrożność w porównaniach
Współczynniki PPP zależą od doboru koszyka dóbr i usług. Struktura konsumpcji różni się między grupami dochodowymi, regionami i państwami, dlatego jeden współczynnik nie zawsze równie dobrze opisuje sytuację wszystkich gospodarstw domowych.
W Tanzanii duża część ludności mieszka na obszarach wiejskich i korzysta z dóbr wytwarzanych we własnych gospodarstwach lub kupowanych w sektorze nieformalnym. Transakcje te są trudne do wyceny i mogą nie być w pełni uwzględniane w badaniach cen.
Dane PPP są aktualizowane w odstępach kilkuletnich, a wartości dla okresów między kolejnymi rundami badań podlegają interpolacji. Krótkookresowe zmiany należy więc traktować jako przybliżenie.
PPP nie zastępuje PKB nominalnego ani realnego. Uzupełnia te miary w porównaniach siły nabywczej i poziomu życia, ale nie uwzględnia dystrybucji dochodu wewnątrz kraju.
Zmiana roku bazowego, rewizje i zasięg terytorialny
Zmiana roku bazowego z 2007 na 2015
Zmiana roku bazowego polega na aktualizacji punktu odniesienia dla PKB w cenach stałych. Jej celem jest uwzględnienie zmian strukturalnych gospodarki, nowych źródeł danych i ulepszeń metodologicznych.
W Tanzanii zmiana roku bazowego z 2007 na 2015 została przeprowadzona przez NBS w 2018 roku. Zastosowano przy tym zalecenia Systemu Rachunków Narodowych z 1993 i 2008 roku. Aktualizacja miała lepiej odzwierciedlać transformację technologiczną, społeczną i gospodarczą kraju.
Nominalny PKB w 2015 roku został zrewidowany w górę o 3,8% – z 90 854 208 mln TZS w serii z bazą 2007 do 94 346 316 mln TZS w serii z bazą 2015.
Wzrost wynikał głównie z lepszego ujęcia sektora nieformalnego, nowych usług oraz działalności wcześniej niedoszacowanych.
Zmiana roku bazowego wpływa na poziom PKB, ale nie powinna zasadniczo zmieniać obrazu długoterminowej dynamiki gospodarki. Nie należy jednak bezpośrednio łączyć serii opartych na różnych latach bazowych, ponieważ mogą one różnić się zakresem sektorowym i jakością danych.
Rewizje i dane wstępne
Dane o PKB są regularnie aktualizowane wraz z napływem nowych informacji. Oznaczenia publikowane przy wartościach wskazują, czy dana liczba jest obserwacją, szacunkiem, prognozą, wartością wstępną lub zrewidowaną.
Dane za lata 2020–2021 były początkowo przedstawiane jako szacunki i prognozy. Również część wartości NBS i Banku Tanzanii za lata 2022–2023 miała status wstępny.
Najnowszych danych nie należy traktować jako ostatecznych, ponieważ mogą zostać skorygowane po uwzględnieniu pełniejszych informacji źródłowych.
Cała unia i Tanzania kontynentalna
Zjednoczona Republika Tanzanii składa się z Tanzanii kontynentalnej i Zanzibaru. Światowy Bank oraz MFW publikują zasadniczo dane dla całej unii, natomiast rachunki NBS dotyczą przeważnie części kontynentalnej. Zanzibar prowadzi odrębne rachunki gospodarcze.
Danych dla całej unii nie należy bezpośrednio zestawiać z wartościami dotyczącymi wyłącznie Tanzanii kontynentalnej. Serie różnią się liczbą ludności, zakresem produkcji i strukturą gospodarki.
Dane Światowego Banku służą do oceny ogólnego rozwoju kraju, natomiast dane NBS pozwalają dokładniej analizować gospodarkę Tanzanii kontynentalnej.
Sektory gospodarki i przyczyny zmian PKB
Inwestycje i rozwój infrastruktury
Wzrost PKB Tanzanii był napędzany między innymi przez wysoką stopę inwestycji oraz rozwój infrastruktury. Udział inwestycji brutto w nominalnym PKB wzrósł z około 30–35% po 2009 roku do ponad 40% w latach 2018–2021.
Udział inwestycji publicznych zwiększył się natomiast z około 9–10% do 16–17% PKB. Środki przeznaczano przede wszystkim na drogi, koleje, energetykę i inne kapitałochłonne projekty.
Inwestycje wspierały wartość dodaną w budownictwie, transporcie i usługach. Rozwój sektora prywatnego oraz względna stabilność makroekonomiczna również sprzyjały ekspansji gospodarczej, choć wzrost zadłużenia publicznego pozostawał źródłem ryzyka.
Rola rolnictwa, przemysłu i usług
Gospodarka Tanzanii jest zróżnicowana, ale rolnictwo nadal ma duże znaczenie dla PKB i zatrudnienia. Jego wyniki zależą między innymi od warunków pogodowych oraz cen na rynkach międzynarodowych. Słabsze zbiory mogą więc istotnie obniżyć tempo wzrostu całej gospodarki.
W okresie poprzedzającym pandemię dynamicznie rozwijały się budownictwo, przemysł przetwórczy i usługi. Stopniowo rosło znaczenie telekomunikacji, handlu, transportu i usług finansowych.
Korzyści z transformacji nie były jednak rozłożone równomiernie. Obszary miejskie i sektory o wyższej produktywności często rozwijały się szybciej niż rolnicze regiony wiejskie.
Pandemia COVID-19 i jej wpływ na gospodarkę
Pandemia COVID-19 doprowadziła do gwałtownego spowolnienia. Według ówczesnych danych Światowego Banku realny wzrost PKB obniżył się w 2020 roku do około 2%, podczas gdy przed pandemią wynosił zwykle 5,4–7%.
Nominalny PKB w dolarach wzrósł jednak z 60,4 mld USD w 2019 roku do szacunkowych 61,8 mld USD w 2020 roku. Pokazuje to różnicę między dynamiką nominalną a realną.
Najbardziej ucierpiały turystyka, transport, handel detaliczny oraz część przemysłu związanego z eksportem. Tanzania jest ważnym kierunkiem turystycznym dzięki takim atrakcjom jak Serengeti, Kilimandżaro i Zanzibar. Ograniczenia w podróżowaniu doprowadziły do spadku przychodów z turystyki i osłabiły powiązane z nią sektory.
Rolnictwo i część lokalnych usług zachowały większą stabilność, dzięki czemu gospodarka uniknęła głębokiej recesji. W 2022 i 2023 roku realny wzrost PKB Tanzanii kontynentalnej wyniósł odpowiednio około 4,7% i 5,1%, co wskazywało na stopniową odbudowę aktywności.
Realny PKB per capita spadł w 2020 roku o około 0,9%. Mimo dodatniego wzrostu całkowitego PKB przeciętny dochód na mieszkańca zmniejszył się po uwzględnieniu przyrostu ludności.
Ograniczenia PKB jako miary dobrobytu
PKB nie mierzy dystrybucji dochodu
PKB pokazuje sumaryczną wartość produkcji, ale nie informuje, jak dochód jest rozdzielany między mieszkańców. PKB per capita jest jedynie średnią i może maskować duże nierówności dochodowe oraz majątkowe.
W Tanzanii korzyści z rozwoju nie obejmowały wszystkich grup w jednakowym stopniu. Mieszkańcy obszarów wiejskich i osoby pracujące w nisko produktywnym rolnictwie mogły doświadczać wolniejszego wzrostu dochodów niż zatrudnieni w miejskich usługach, budownictwie czy przemyśle.
Analizę PKB należy uzupełniać współczynnikiem Giniego, wskaźnikami ubóstwa i danymi o sytuacji poszczególnych grup społecznych.
PKB nie uwzględnia kosztów środowiskowych
Standardowy PKB nie pomniejsza wartości produkcji o pełne koszty zużycia zasobów naturalnych i degradacji środowiska. Intensywna eksploatacja lasów, gleb, wody i surowców mineralnych może zwiększać bieżący PKB, a jednocześnie ograniczać przyszły potencjał gospodarczy.
W Tanzanii szczególne znaczenie mają wylesianie, erozja gleby, działalność wydobywcza i presja na ekosystemy. PKB pozostaje więc miarą bieżącej aktywności, a nie trwałego dobrobytu.
W ocenie długoterminowego rozwoju pomocne mogą być wskaźniki skorygowanych oszczędności netto oraz miary uwzględniające zmiany kapitału naturalnego.
PKB nie mierzy jakości usług publicznych i kapitału ludzkiego
PKB ujmuje wartość usług publicznych, ale nie pokazuje bezpośrednio ich jakości. Nie odpowiada na pytanie, czy system edukacji skutecznie rozwija kompetencje, czy ochrona zdrowia zapewnia odpowiednią opiekę ani czy infrastruktura poprawia bezpieczeństwo i komfort życia.
Do pełniejszej oceny dobrobytu potrzebne są dane dotyczące długości życia, śmiertelności niemowląt, poziomu edukacji, dostępu do opieki zdrowotnej i subiektywnej jakości życia.
W Tanzanii wskaźniki te wskazują zarówno na postęp, jak i na utrzymujące się problemy, szczególnie na obszarach wiejskich.
PKB nie obejmuje w pełni sektora nieformalnego
Znaczna część aktywności gospodarczej w Tanzanii odbywa się poza sektorem formalnym. Obejmuje między innymi następujące obszary:
- drobny handel i lokalne usługi,
- małe gospodarstwa rolne,
- pracę nierejestrowaną,
- produkcję na własne potrzeby.
Rachunki narodowe próbują uwzględniać tę działalność za pomocą ankiet, badań i modeli statystycznych, ale jej pełne oszacowanie pozostaje trudne.
Zmiana roku bazowego przeprowadzona w 2018 roku poprawiła ujęcie sektora nieformalnego i zwiększyła oszacowany poziom PKB. Nadal jednak część dochodów, produkcji i konsumpcji gospodarstw domowych może pozostawać poza oficjalnymi statystykami.