Iran – gospodarka: sektory, handel i model rozwoju

20 min czytania przez Michał Dębski

Spis treści

Gospodarka Iranu łączy cechy klasycznego państwa rentierskiego, opartego na ogromnych zasobach ropy i gazu, z częściowo zdywersyfikowaną strukturą przemysłowo-usługową oraz rozbudowanym systemem instytucji quasi-publicznych. Iran dysponuje jednymi z największych na świecie zasobów węglowodorów, bogatą bazą surowców mineralnych, dużym rynkiem wewnętrznym i relatywnie dobrze wykształconą siłą roboczą.

Rozwój kraju pozostaje jednak silnie uzależniony od uwarunkowań geopolitycznych, sankcji gospodarczych, dominującej roli państwa, działalności bonyadów oraz niedoborów infrastruktury, energii i wody. Czynniki te ograniczają wzrost produktywności, napływ inwestycji i integrację z gospodarką światową.

Kontekst historyczny i ewolucja modelu rozwoju

Od państwa rentierskiego do gospodarki częściowo zdywersyfikowanej

Od połowy XX wieku gospodarka Iranu rozwijała się przede wszystkim dzięki przychodom z eksportu ropy naftowej. Umiejscowiło to kraj w grupie państw rentierskich, w których znaczna część dochodów publicznych pochodzi z eksploatacji jednego strategicznego zasobu.

Według Banku Światowego strukturę irańskiej gospodarki nadal kształtują sektory węglowodorowy, rolniczy i usługowy, przy wyraźnej obecności państwa w przemyśle oraz usługach finansowych. Aktywność gospodarcza i dochody budżetowe pozostają w dużym stopniu zależne od wpływów naftowych, co zwiększa podatność kraju na wahania cen surowców.

Iran należy do światowej czołówki pod względem zasobów energetycznych. Bank Światowy klasyfikuje go jako drugi kraj na świecie pod względem zasobów gazu ziemnego oraz czwarty pod względem potwierdzonych zasobów ropy. Według amerykańskiej Agencji Informacji Energetycznej Iran posiadał pod koniec 2023 roku około 12% światowych zasobów ropy i 16% udokumentowanych zasobów gazu.

Dochody z węglowodorów umożliwiły finansowanie rozbudowanej administracji, subsydiów, programów społecznych oraz polityki industrializacji bez pełnego uzależnienia budżetu od powszechnego opodatkowania. Model ten sprzyja centralnej roli państwa, rozwojowi quasi-publicznych konglomeratów i utrzymywaniu szerokich mechanizmów redystrybucji.

Jednocześnie Iran jest bardziej zdywersyfikowany niż wiele innych państw eksportujących ropę. Poza energetyką istotną rolę odgrywają:

Usługi – w szczególności handel, finanse, telekomunikacja, edukacja i ochrona zdrowia;
Przemysł samochodowy – rozwinięty dzięki wieloletniej polityce lokalizacji produkcji;
Górnictwo i hutnictwo – oparte na bogatych zasobach rud metali i minerałów;
Rolnictwo – ważne dla zatrudnienia, bezpieczeństwa żywnościowego i eksportu;
Technologie informacyjno-komunikacyjne – należące do najszybciej rozwijających się segmentów usług.

Miejsce Iranu w gospodarce światowej

Iran jest dużą gospodarką o średnim dochodzie i znacznym rynku wewnętrznym. Bank Światowy szacował jego PKB w roku obrotowym 2019/20 na 463 mld dolarów przy populacji liczącej 82,8 mln osób. Nowsze dane Międzynarodowego Funduszu Walutowego wskazują na populację wynoszącą około 87,9 mln mieszkańców.

Według Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju PKB per capita spadł z ponad 8000 dolarów w 2012 roku do około 5000 dolarów w 2024 roku, licząc w cenach bieżących. Spadek odzwierciedla długotrwałe osłabienie gospodarcze związane z sankcjami i kolejnymi szokami zewnętrznymi.

Wskaźnik rozwoju społecznego Iranu wyniósł w 2023 roku 0,799, co klasyfikowało kraj w grupie państw o wysokim poziomie rozwoju społecznego. Poprawa tego wskaźnika wynikała przede wszystkim z rozwoju edukacji, ochrony zdrowia i usług społecznych, a nie z trwałego wzrostu dochodów na mieszkańca.

Poza energetyką Iran zajmuje znaczącą pozycję w wybranych branżach. W 2024 roku był trzynastym największym producentem samochodów na świecie, wytwarzając ponad 1,3 mln pojazdów. Według danych Międzynarodowej Organizacji Producentów Pojazdów Samochodowych około 75% produkcji stanowiły samochody osobowe, a około 15% pojazdy typu pick-up.

Znaczącą skalę osiąga również handel nienaftowy. W roku 2021/22 jego wartość wyniosła około 100 mld dolarów, a wolumen sięgnął 162 mln ton. Eksport nienaftowy osiągnął 48 mld dolarów, natomiast import 52 mld dolarów.

Pozycja Iranu w gospodarce światowej pozostaje niejednoznaczna. Kraj dysponuje ogromną bazą zasobową i rozwiniętymi sektorami produkcyjnymi, lecz sankcje oraz ograniczony dostęp do formalnych sieci finansowych utrudniają pełne wykorzystanie tego potencjału. Wiele transakcji odbywa się regionalnie albo za pośrednictwem państw trzecich, co zwiększa koszty handlu i ogranicza dostęp do technologii, kapitału oraz nowych rynków.

Zasoby i baza produkcyjna

Zasoby energetyczne i sektor węglowodorów

Podstawowym filarem gospodarki Iranu pozostają ropa naftowa i gaz ziemny. Według danych EIA kraj posiada około 24% zasobów ropy na Bliskim Wschodzie, 12% światowych zasobów ropy oraz 16% globalnych udokumentowanych zasobów gazu.

Iran był trzecim największym producentem suchego gazu ziemnego na świecie w 2022 roku oraz czwartym największym producentem ropy w OPEC w 2023 roku. Całkowita produkcja ropy i innych płynnych węglowodorów wzrosła z mniej niż 3 mln baryłek dziennie w 2020 roku do około 4 mln baryłek dziennie w 2023 roku. Z tej wartości około 2,9 mln baryłek stanowiła ropa naftowa.

Wzrost produkcji wynikał przede wszystkim ze zwiększonego eksportu ropy sprzedawanej z rabatem do Chin. EIA ocenia, że po zniesieniu sankcji Iran mógłby stosunkowo szybko podnieść produkcję ropy do pełnej zdolności szacowanej na około 3,8 mln baryłek dziennie.

Sektor węglowodorów wpływa na najważniejsze obszary gospodarki:

Dochody publiczne – przychody z ropy i gazu finansują część wydatków budżetowych, subsydiów i inwestycji;
Bilans płatniczy – eksport energii zapewnia waluty potrzebne do finansowania importu;
Kurs walutowy – poziom dochodów naftowych wpływa na podaż walut obcych i stabilność riala;
Przemysł krajowy – gaz zasila energetykę, ogrzewanie, petrochemię i produkcję przemysłową;
Bezpieczeństwo energetyczne – krajowe zasoby ograniczają zależność od importu paliw.

Obfitość surowców nie przekłada się jednak na pełne wykorzystanie potencjału rozwojowego. Sankcje ograniczają dostęp do kapitału, technologii i specjalistycznej wiedzy, a wieloletnie niedoinwestowanie utrudnia modernizację infrastruktury wydobywczej, rafineryjnej oraz przesyłowej.

Rosnąca populacja i industrializacja zwiększają ponadto zużycie energii na rynku krajowym. W połączeniu z niedoborem inwestycji prowadzi to do okresowych zakłóceń dostaw. Sektor energetyczny jest więc jednocześnie źródłem strategicznej przewagi i strukturalnych problemów.

Zasoby mineralne i górnictwo

Iran posiada również bogatą bazę surowców mineralnych. Irańska Organizacja Rozwoju i Odnowy Przemysłu i Górnictwa szacuje, że kraj skupia około 7% światowych zasobów mineralnych, mimo że zamieszkuje go około 1% ludności świata. Potwierdzone zasoby wynoszą około 37 mld ton, a ich wartość jest szacowana na około 700 mld dolarów.

Najważniejsze zasoby i ośrodki wydobywcze obejmują:

miedź – między innymi kopalnię Sar Cheshmeh w prowincji Kerman, dysponującą około 1,2 mld ton rudy o zawartości miedzi wynoszącej 0,7%;
cynk – złoża Anguran w prowincji Zandżan i Mehdi Abad w prowincji Jazd;
rudę żelaza – złoża Sangan i Gol-e Gohar, których zasoby szacuje się na około 1–1,2 mld ton;
pozostałe minerały – węgiel, ołów, chrom, baryt, sól, gips, molibden, uran i złoto.

Górnictwo wspiera dywersyfikację gospodarki oraz rozwój przemysłu ciężkiego, w tym produkcji stali, cementu, ceramiki i materiałów budowlanych. Według IMIDRO sektor wymagał do 2025 roku dodatkowych inwestycji o wartości około 20 mld dolarów.

Potencjał wydobywczy Iranu jest znaczny, ale jego wykorzystanie zależy od modernizacji sprzętu, rozwoju technologii przeróbczych oraz dostępu do kapitału.

Rolnictwo i zasoby naturalne

Rolnictwo pozostaje ważne zarówno dla zatrudnienia, jak i bezpieczeństwa żywnościowego. Dzięki zróżnicowanemu klimatowi i warunkom ekologicznym Iran wytwarza szeroką gamę produktów. Szafran, pistacje i kawior należą do najbardziej rozpoznawalnych irańskich towarów eksportowych.

Sektor jest jednak silnie obciążony niedoborami wody i energii. W wielu regionach rośnie presja na zasoby wodne, wynikająca ze zmian klimatycznych, niedostatecznej infrastruktury irygacyjnej oraz rosnącego zapotrzebowania ze strony gospodarstw domowych, przemysłu i rolnictwa.

Niedobór wody jest jednym z najpoważniejszych długoterminowych ograniczeń irańskiego rolnictwa. Dalszy rozwój sektora wymaga reform zarządzania wodą, upowszechnienia oszczędnych technik nawadniania, modernizacji produkcji i silniejszego powiązania gospodarstw z przemysłem spożywczym.

Kapitał ludzki i demografia

Kapitał ludzki jest jednym z najważniejszych zasobów Iranu. Kraj liczy ponad 80 mln mieszkańców, dysponuje dużym rynkiem wewnętrznym oraz relatywnie dobrze wykształconą siłą roboczą. Rozwój edukacji, ochrony zdrowia i usług społecznych sprawił, że wskaźnik rozwoju społecznego wzrastał mimo znacznych wahań dochodów.

Zmniejszenie różnic w dostępie kobiet i mężczyzn do edukacji stworzyło liczną grupę wykwalifikowanych pracowników, zwłaszcza w naukach technicznych, ścisłych i usługach. Potencjał ten nie jest jednak w pełni wykorzystywany z powodu niskiej aktywności zawodowej, niedopasowania kwalifikacji do potrzeb pracodawców oraz ograniczonej liczby wysokiej jakości miejsc pracy.

Połączenie wysokiego poziomu kapitału ludzkiego z ograniczonymi możliwościami zatrudnienia sprzyja emigracji specjalistów.

Struktura sektorowa gospodarki

Udział głównych sektorów

Struktura gospodarki Iranu jest rezultatem stopniowego przechodzenia od modelu niemal całkowicie zależnego od ropy do bardziej zróżnicowanego układu. Nadal dominują sektory węglowodorowy, usługowy i rolniczy, a państwo zachowuje silną pozycję w przemyśle oraz finansach.

Według Banku Światowego realny PKB Iranu wzrósł w roku budżetowym 2022/23 o 3,8%. Wzrost napędzały przede wszystkim usługi, zwłaszcza technologie informacyjne i telekomunikacyjne oraz bankowość i ubezpieczenia. W ostatniej dekadzie ich średnie roczne realne tempo wzrostu wynosiło odpowiednio 17% i 10,5%.

Przemysł coraz silniej orientuje się na rynek wewnętrzny, co częściowo ogranicza wpływ embarg finansowych i handlowych. Rozwój krajowych systemów płatniczych, platform cyfrowych oraz usług internetowych jest jednocześnie formą adaptacji do ograniczonego dostępu do zagranicznych usług finansowych i technologicznych.

Przemysł naftowo-gazowy

Przemysł naftowo-gazowy pozostaje strukturalnym filarem gospodarki. W 2023 roku Iran produkował około 2,9 mln baryłek ropy naftowej dziennie, a łączna produkcja płynnych węglowodorów sięgała około 4 mln baryłek dziennie.

Przychody z sektora finansują import technologii, dóbr kapitałowych, żywności i innych produktów. Umożliwiają również pokrywanie kosztów subsydiów, programów społecznych i inwestycji publicznych. Ze względu na sankcje eksport jest jednak silnie skoncentrowany na wybranych rynkach, zwłaszcza chińskim.

Ogromne zasoby geologiczne nie przekładają się w pełni na potencjał gospodarczy, ponieważ sektor wymaga modernizacji technologii wydobycia, rafinacji i transportu.

Przemysł samochodowy

Przemysł samochodowy jest jednym z najważniejszych segmentów irańskiej industrializacji. Według szacunków branżowych odpowiadał w pewnym okresie za około 10% PKB i 4% zatrudnienia. Nowsze dane wskazują na około 500 tys. bezpośrednio zatrudnionych osób, co odpowiada mniej więcej 2,3% siły roboczej.

W roku 2007/08 produkcja samochodów przekroczyła 1 mln sztuk. W 2024 roku Iran wytworzył ponad 1,3 mln pojazdów, zajmując trzynaste miejsce na świecie.

Rozwój branży przebiegał od montażu pojazdów we współpracy z zachodnimi firmami, przez lokalizację produkcji części i projektowanie własnych modeli, aż po masową produkcję oraz rozwój krajowych platform. W 2001 roku w Iranie działało 13 publicznych i prywatnych producentów. Iran Khodro i Saipa odpowiadały łącznie za 94% produkcji krajowej.

Najważniejsze dane dotyczące sektora przedstawiają się następująco:

Wskaźnik	Wartość i okres
Udział w PKB	Około 10% na początku XXI wieku według szacunków branżowych
Zatrudnienie bezpośrednie	Około 500 tys. osób, czyli 2,3% siły roboczej
Produkcja roczna	Ponad 1,3 mln pojazdów w 2024 roku
Pozycja światowa	13. miejsce w 2024 roku
Liczba producentów	13 firm w 2001 roku
Udział Iran Khodro	61% produkcji krajowej w 2001 roku
Udział Saipy	33% produkcji krajowej w 2001 roku
Zaplecze części samochodowych	Około 1200 firm i 15 tys. zakładów

Przemysł samochodowy dywersyfikuje bazę produkcyjną, tworzy miejsca pracy, rozwija kompetencje techniczne i ogranicza zależność od importu. Lokalizacja komponentów może jednak odbywać się kosztem efektywności i jakości, jeśli przedsiębiorstwa pozostają odcięte od globalnych technologii i konkurencji.

Usługi, finanse i telekomunikacja

Sektor usług odgrywa coraz większą rolę w gospodarce Iranu. Jego głównymi motorami wzrostu są technologie informacyjne i telekomunikacyjne, bankowość oraz ubezpieczenia. Istotne znaczenie dla zatrudnienia mają również handel, transport, edukacja i ochrona zdrowia.

W 2018 roku około dwie trzecie pracujących było zatrudnionych w usługach, a około jedna piąta w przemyśle. Udział rolnictwa systematycznie malał, co odzwierciedla klasyczną transformację strukturalną.

Rozwój internetu, telefonii komórkowej, krajowych platform cyfrowych i systemów płatniczych pomaga gospodarce funkcjonować mimo ograniczonego dostępu do międzynarodowych usług finansowych. Bankowość i ubezpieczenia obsługują potrzeby przedsiębiorstw oraz gospodarstw domowych, choć pozostają częściowo odizolowane od globalnych sieci płatniczych.

Ważną funkcję pełnią także handel, transport, turystyka i wolne obszary celne. Strefy Kish, Qeshm i Chabahar oferują preferencje podatkowe, uproszczone procedury oraz liberalniejsze zasady przepływu kapitału.

Rolnictwo i przemysł spożywczy

Iran produkuje szeroką gamę produktów rolnych, a szafran, pistacje i kawior tworzą wyspecjalizowane nisze eksportowe o wysokiej wartości. Rolnictwo nadal zapewnia znaczną część zatrudnienia, choć jego udział w rynku pracy stopniowo spada.

Jednocześnie kraj pozostaje zależny od importu podstawowych produktów żywnościowych, w tym kukurydzy, ryżu, pszenicy, soi i oleju słonecznikowego. Do głównych dostawców należą Zjednoczone Emiraty Arabskie, Chiny, Turcja, Indie i Niemcy.

Zależność od importu zbóż i olejów roślinnych zwiększa podatność gospodarki na wzrost cen światowych oraz zakłócenia w handlu. Poprawa bezpieczeństwa żywnościowego wymaga efektywniejszego zużycia wody, modernizacji upraw oraz rozwoju krajowego przetwórstwa.

Górnictwo i przemysł metalowy

Bogate złoża rudy żelaza, miedzi, cynku i ołowiu stworzyły podstawę rozwoju hutnictwa oraz produkcji stali, aluminium i miedzi. Wyroby te są istotne dla infrastruktury, budownictwa, energetyki, przemysłu samochodowego i maszynowego.

Górnictwo i hutnictwo wspierają dywersyfikację gospodarki względem ropy oraz zwiększają samowystarczalność materiałową. Ich konkurencyjność ograniczają jednak bariery w dostępie do technologii, finansowania i rynków eksportowych.

Handel zagraniczny i integracja międzynarodowa

Rola eksportu ropy i handlu nienaftowego

Strukturę handlu zagranicznego Iranu kształtują dwa podstawowe czynniki: dominująca pozycja eksportu ropy i gazu oraz sankcje ograniczające tradycyjne kanały handlowe i finansowe. Węglowodory pozostają głównym źródłem dochodów walutowych, ale znaczącą skalę osiąga również wymiana nienaftowa.

W roku 2021/22 handel nienaftowy osiągnął wartość około 100 mld dolarów i wolumen 162 mln ton. Jego strukturę przedstawiają następujące dane:

Kategoria	Wartość	Wolumen
Eksport nienaftowy	48 mld dolarów	122 mln ton
Import	52 mld dolarów	40 mln ton
Łączny handel nienaftowy	100 mld dolarów	162 mln ton

Eksport obejmuje przede wszystkim produkty petrochemiczne, metalowe, rolno-spożywcze i przemysłowe. Import koncentruje się na żywności, technologiach, wyposażeniu i dobrach kapitałowych. Iran pozostaje więc częścią globalnych łańcuchów dostaw, chociaż wiele transakcji wymaga udziału pośredników.

Kierunki geograficzne handlu

Geograficzna struktura handlu odzwierciedla zarówno regionalne więzi Iranu, jak i ograniczenia wynikające z sankcji. Do najważniejszych partnerów należą Chiny, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Turcja, Irak, Indie, Afganistan i Pakistan.

W roku 2021/22 eksport nienaftowy do państw sąsiednich osiągnął około 26,29 mld dolarów. Najważniejszymi odbiorcami były:

Irak – towary o wartości około 8,9 mld dolarów;
Turcja – około 6,1 mld dolarów;
Zjednoczone Emiraty Arabskie – około 4,9 mld dolarów;
Afganistan – około 1,8 mld dolarów;
Pakistan – około 1,3 mld dolarów.

Import z państw sąsiednich wyniósł około 25,85 mld dolarów. Najważniejsi dostawcy to:

Zjednoczone Emiraty Arabskie – około 16,53 mld dolarów;
Turcja – około 5,29 mld dolarów;
Rosja – około 1,66 mld dolarów;
Irak – około 1,19 mld dolarów;
Oman – około 619,43 mln dolarów.

Relacje z Unią Europejską pozostają istotne, choć ograniczone. W pierwszej połowie 2022 roku wymiana handlowa wyniosła około 2,59 mld euro, z czego eksport Iranu osiągnął około 555 mln euro, a import około 2,03 mld euro. Od stycznia do września wartość handlu wzrosła do około 3,98 mld euro. Głównymi partnerami w UE były Niemcy, Włochy, Holandia i Francja.

Handel Iranu jest silnie zorientowany na Bliski Wschód i wybrane gospodarki azjatyckie. Szczególną rolę odgrywają Zjednoczone Emiraty Arabskie, zwłaszcza Dubaj, będące ważnym ośrodkiem pośrednictwa i reeksportu. Utrzymuje to przepływy handlowe, ale podnosi ich koszty.

Struktura towarowa eksportu i importu

Struktura wymiany poza ropą wskazuje na silne powiązanie eksportu z przetwarzaniem surowców oraz zależność importową w zakresie żywności i technologii. Do najważniejszych grup towarowych należą:

Eksport petrochemiczny – skroplony propan, metanol, skroplony butan, polietylen, mocznik i skroplony gaz ziemny;
Eksport przemysłowy – asfalt, lekkie oleje oraz wyroby z żelaza i stali;
Import żywności – kukurydza, ryż, pszenica, soja, olej słonecznikowy, mąka i cukier surowy;
Import technologiczny – między innymi telefony komórkowe, wyposażenie i dobra kapitałowe.

Znaczący udział petrochemikaliów i metali w eksporcie świadczy o rozwoju przetwórstwa surowców. Jednocześnie struktura importu pokazuje ograniczenia krajowej produkcji żywności oraz zależność od zagranicznych technologii.

Specjalne strefy ekonomiczne i wolne obszary celne

Iran zarządza sześcioma wolnymi strefami handlowymi oraz 16 specjalnymi strefami ekonomicznymi. Najbardziej znane są Kish, Qeshm i Chabahar. Ich zadaniem jest wspieranie inwestycji, przetwórstwa, logistyki i relacji handlowych z zagranicą.

Wolne strefy oferują inwestorom następujące udogodnienia:

Preferencje podatkowe – w tym zwolnienie z podatku przez 20 lat;
Uproszczone procedury – łatwiejszą rejestrację firm i obsługę celną;
Swobodniejszy przepływ osób – brak obowiązku wizowego dla cudzoziemców wjeżdżających do strefy;
Ułatwienia kapitałowe – możliwość dowolnego udziału kapitału zagranicznego i transferu zysków;
Wsparcie handlu – ułatwienia w reeksportowaniu towarów i obsłudze tranzytu;
Odrębne rozwiązania instytucjonalne – specjalne usługi bankowe i możliwość długoterminowej dzierżawy.

Strefy stanowią instrument częściowej liberalizacji i integracji z rynkami międzynarodowymi. Ich skuteczność pozostaje jednak zależna od sytuacji geopolitycznej oraz gotowości inwestorów do ponoszenia ryzyka związanego z sankcjami.

Instytucje gospodarcze, własność i zarządzanie

Rola państwa w gospodarce

Państwo odgrywa w gospodarce Iranu silną i wielowymiarową rolę. Liczne przedsiębiorstwa przemysłowe, finansowe i usługowe należą bezpośrednio do państwa albo do podmiotów powiązanych z aparatem publicznym. Szczególnie silna kontrola obejmuje sektory naftowo-gazowy, górniczy, metalowy i finansowy.

Model rozwoju Iranu jest wyraźnie państwocentryczny. Władze regulują gospodarkę za pomocą polityki fiskalnej i pieniężnej, subsydiów oraz rozbudowanych przepisów, a jednocześnie pozostają właścicielem i zarządcą strategicznych aktywów.

System ten ułatwia realizację dużych projektów infrastrukturalnych i wspiera redystrybucję dochodów, lecz może ograniczać konkurencję, efektywność i przejrzystość. Ocena kondycji przedsiębiorstw państwowych jest utrudniona przez niepełne dane finansowe.

Bonyady jako konglomeraty quasi-publiczne

Bonyady to rozbudowane fundacje religijno-charytatywne, które jednocześnie pełnią funkcję potężnych konglomeratów gospodarczych. Według szacunków mogą kontrolować około 20% PKB Iranu i należą do najważniejszych uczestników produkcji przemysłowej, handlu oraz rynku nieruchomości.

Największa z nich, Fundacja Mostazafan, posiadała według szacunków z 2010 roku aktywa o wartości około 10 mld dolarów. Bonyady działają w wielu branżach, między innymi w rolnictwie, hotelarstwie, produkcji napojów, motoryzacji i transporcie morskim.

Ich uprzywilejowana pozycja wynika z kilku cech instytucjonalnych:

Zwolnienia podatkowe – bonyady nie ponoszą takich samych obciążeń jak prywatne przedsiębiorstwa;
Subsydia państwowe – otrzymują wsparcie publiczne zwiększające ich przewagę rynkową;
Ograniczona sprawozdawczość – nie podlegają standardowym zasadom państwowej rachunkowości;
Brak formalnych audytów – ich wyniki finansowe są trudne do niezależnej oceny;
Specjalny nadzór polityczny – odpowiadają bezpośrednio przed Najwyższym Przywódcą Iranu.

Bonyady łączą funkcje gospodarcze, polityczne i społeczne. Zapewniają pomoc osobom ubogim i poszkodowanym, lecz jednocześnie konkurują z prywatnymi firmami na uprzywilejowanych warunkach. Ich pozycja ogranicza przejrzystość finansów publicznych, zakłóca konkurencję i utrudnia ocenę rzeczywistej efektywności gospodarki.

Strefy specjalne i instytucje międzynarodowe

Specjalne strefy ekonomiczne i wolne obszary celne funkcjonują jako wyodrębnione jednostki prawne, często posiadające własne władze i uprawnienia do wydawania pozwoleń. Pozwala to stosować w nich odmienne przepisy podatkowe, celne i inwestycyjne.

Iran współpracuje również z instytucjami międzynarodowymi, choć sankcje ograniczają zakres tej współpracy. Bank Światowy prowadzi działalność analityczną i doradczą, Międzynarodowy Fundusz Walutowy publikuje dane makroekonomiczne, a UNDP analizuje rozwój społeczny, ubóstwo i wpływ konfliktów regionalnych.

W warunkach sankcji działalność tych instytucji koncentruje się głównie na analizach i doradztwie technicznym, a nie na bezpośrednim finansowaniu projektów.

Rynek pracy, ubóstwo i rozwój społeczny

Podstawowe cechy rynku pracy

Rynek pracy charakteryzuje się niską aktywnością zawodową, szczególnie wśród kobiet, oraz bezrobociem strukturalnym. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku produkcyjnym wzrósł z 35,5% w 2011 roku do 39,1% w 2018 roku. W tym samym okresie odsetek pracujących kobiet zwiększył się z około 11% do 14%, lecz ich bezrobocie nadal było dwukrotnie wyższe niż wśród mężczyzn.

W roku budżetowym 2023/24 wskaźnik zatrudnienia wynosił około 37,9%, a pracowało tylko około 12,1% kobiet w wieku produkcyjnym. W pierwszym kwartale roku 2024/25 aktywność zawodowa sięgnęła około 41,2%, podczas gdy wśród kobiet wynosiła około 14,3%. Stopa bezrobocia spadła wówczas do około 7,7%.

Niska aktywność zawodowa oznacza, że znaczna część kapitału ludzkiego Iranu pozostaje niewykorzystana. Problem dotyczy szczególnie kobiet i ludzi młodych, których możliwości zatrudnienia ograniczają bariery instytucjonalne, kulturowe i ekonomiczne.

Struktura zatrudnienia sektorowego

W latach 2011–2018 wzrost zatrudnienia wynikał głównie z przesunięcia siły roboczej z rolnictwa do usług i przemysłu. Około dwie trzecie pracujących znalazło zatrudnienie w usługach, a około jedna piąta w przemyśle. Udział kobiet zwiększał się przede wszystkim w sektorze usługowym.

Technologie informacyjne, telekomunikacja, bankowość, handel, edukacja i ochrona zdrowia tworzą miejsca pracy dla osób z wyższym wykształceniem. Przemysł samochodowy, górnictwo i hutnictwo zapewniają natomiast zatrudnienie pracownikom o kwalifikacjach technicznych.

Transformacja sektorowa nie wykorzystuje jednak całego potencjału gospodarki. Wysokie bezrobocie młodzieży, niska aktywność kobiet oraz niedopasowanie edukacji do potrzeb pracodawców wskazują na potrzebę reform rynku pracy.

Bezrobocie strukturalne i sytuacja młodzieży

Bezrobocie ma w Iranie wyraźnie strukturalny charakter. Przez dłuższy okres ogólna stopa bezrobocia przekraczała 10%, a wśród młodzieży wynosiła ponad 25%. Oznacza to, że wielu absolwentów szkół i uczelni ma trudności z rozpoczęciem kariery zawodowej.

Najważniejsze przyczyny tego zjawiska to ograniczona liczba wysokiej jakości miejsc pracy w sektorze formalnym, segmentacja rynku, bariery w zatrudnianiu kobiet, niedopasowanie kwalifikacji oraz sankcje hamujące rozwój prywatnych przedsiębiorstw.

Ograniczone perspektywy skłaniają część młodych osób do emigracji, przyczyniając się do odpływu specjalistów. Inni podejmują pracę w sektorze nieformalnym, który nie zapewnia stabilnych dochodów ani pełnej ochrony socjalnej.

Ubóstwo, nierówności i rozwój społeczny

Według UNDP w 2023 roku około 36,3% populacji, czyli 32,7 mln osób, żyło poniżej międzynarodowej granicy ubóstwa dla krajów o wyższym średnim dochodzie. Próg ten wynosił 8,30 dolara dziennie według cen z 2021 roku i parytetu siły nabywczej.

Symulacje UNDP wskazują, że kolejne wstrząsy konfliktowe mogłyby zwiększyć liczbę osób ubogich o 3,5–4,1 mln. Oznaczałoby to wzrost odsetka ludności żyjącej w ubóstwie do około 41%.

Jednocześnie wskaźnik rozwoju społecznego wyniósł w 2023 roku 0,799. Iran charakteryzuje się więc wyraźnym paradoksem: relatywnie wysokiemu poziomowi rozwoju społecznego towarzyszy znaczne ubóstwo dochodowe.

System edukacji, ochrony zdrowia i wsparcia socjalnego łagodzi część skutków niskich dochodów. Sankcje, inflacja i ograniczony wzrost sprawiają jednak, że duża część społeczeństwa pozostaje w niepewnej sytuacji ekonomicznej.

Nierówności wiążą się również z dostępem do instytucji i uprzywilejowanych sektorów. Osoby zatrudnione w strukturach państwowych, bonyadach i wybranych przedsiębiorstwach prywatnych mają większą szansę na stabilne dochody niż pracownicy sektora nieformalnego, rolnictwa i nisko opłacanych usług.

Strukturalne atuty i ograniczenia modelu rozwoju

Zasoby, demografia i położenie geograficzne

Iran dysponuje wyjątkowo bogatymi zasobami ropy i gazu oraz znaczącymi złożami rud żelaza, miedzi, cynku, ołowiu, chromu, uranu i złota. Łączna wartość zasobów mineralnych jest szacowana na około 700 mld dolarów. Kraj ma również zróżnicowane rolnictwo, dużą populację i znaczący rynek wewnętrzny.

Położenie na styku Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej i Azji Południowej, a także dostęp do Zatoki Perskiej i Morza Kaspijskiego tworzą warunki do rozwoju funkcji transportowych, logistycznych i energetycznych. Szczególny potencjał mają porty i strefy Chabahar, Kish oraz Qeshm.

Iran posiada niemal kompletny zestaw czynników sprzyjających rozwojowi: energię, surowce, kapitał ludzki, duży rynek i strategiczne położenie. Wykorzystanie tych atutów ograniczają jednak bariery instytucjonalne i geopolityczne.

Sankcje, infrastruktura i zasoby wodne

Najważniejszym zewnętrznym ograniczeniem są sankcje gospodarcze nakładane przez Stany Zjednoczone i część innych państw. Utrudniają eksport ropy, dostęp do międzynarodowych systemów finansowych oraz pozyskiwanie technologii i kapitału.

Najważniejsze bariery strukturalne obejmują:

Sankcje finansowe i handlowe – ograniczające eksport, finansowanie inwestycji i dostęp do globalnych systemów płatniczych;
Niedoinwestowanie energetyki – prowadzące do niewykorzystania części potencjału wydobywczego i okresowych zakłóceń dostaw;
Niedobory wody – zagrażające rolnictwu, gospodarstwom domowym i części przemysłu;
Luki infrastrukturalne – utrudniające transport, produkcję i rozwój regionalny;
Ograniczoną konkurencję – wynikającą z dominacji państwa i uprzywilejowanej pozycji bonyadów;
Niską przejrzystość instytucjonalną – zwiększającą ryzyko nieefektywnej alokacji zasobów.

Sankcje zwiększają koszty finansowania, ograniczają dostęp do technologii i zmuszają przedsiębiorstwa do korzystania z pośredników. W efekcie część zasobów pozostaje niewykorzystana albo jest eksploatowana mniej efektywnie, niż byłoby to możliwe przy pełniejszej integracji międzynarodowej.

Dodatkowym ograniczeniem są niedobory wody i energii. Infrastruktura nie zawsze nadąża za rosnącym zapotrzebowaniem, co prowadzi do zakłóceń produkcji i tworzy wąskie gardła dla dalszej industrializacji.

Reformy strukturalne i kierunki transformacji

Gospodarka Iranu wykazuje dużą zdolność adaptacji. Świadczą o tym rozwój technologii informacyjnych, usług finansowych, przemysłu samochodowego, górnictwa oraz handlu nienaftowego z państwami sąsiednimi. Mimo ograniczeń kraj utrzymał również postęp w edukacji, ochronie zdrowia i rozwoju społecznym.

Pełniejsze wykorzystanie potencjału wymaga zmian w kilku kluczowych obszarach:

Przejrzystość finansów publicznych – w tym ujawnianie wyników przedsiębiorstw państwowych i bonyadów;
Konkurencja rynkowa – ograniczenie preferencji dla podmiotów quasi-publicznych i poprawa warunków działania sektora prywatnego;
Aktywność zawodowa kobiet – usunięcie barier ograniczających ich udział w rynku pracy;
Edukacja i zatrudnienie – lepsze dopasowanie kwalifikacji absolwentów do potrzeb przedsiębiorstw;
Infrastruktura wodna i energetyczna – modernizacja sieci, ograniczenie strat i racjonalizacja zużycia;
Eksport o wyższej wartości dodanej – rozwój petrochemii, przetwórstwa metali, technologii i nowoczesnych usług;
Integracja międzynarodowa – zwiększenie dostępu do kapitału, technologii i globalnych łańcuchów wartości.

Fundamenty strukturalne Iranu sprzyjają transformacji, lecz jej powodzenie zależy zarówno od reform wewnętrznych, jak i od sytuacji geopolitycznej oraz przyszłości reżimu sankcyjnego. Bez poprawy jakości instytucji, modernizacji infrastruktury i pełniejszego wykorzystania kapitału ludzkiego gospodarka pozostanie zawieszona między znaczącym potencjałem a trwałymi ograniczeniami rozwojowymi.