Gospodarka Iraku jest klasycznym przykładem państwa rentierskiego, którego finanse publiczne, eksport i model zatrudnienia pozostają uzależnione od sektora ropy naftowej i gazu. Jej obecny kształt jest również skutkiem wieloletnich konfliktów, sankcji, niedoinwestowania infrastruktury oraz zagranicznej pomocy stabilizacyjnej.
Skalę zależności od surowców energetycznych pokazują najważniejsze wskaźniki:
| Wskaźnik | Wartość | Okres |
|---|---|---|
| udział sektora naftowego w realnym PKB | około 53% | 2025 rok |
| udział ropy w dochodach państwa | około 88% | 2025 rok |
| udział ropy w eksporcie towarowym | około 91% | 2025 rok |
| udział ropy surowej w wartości eksportu towarowego | 95,3% | 2023 rok |
| udokumentowane zasoby ropy | około 145 miliardów baryłek | 2023 rok |
Model rozwoju oparty na eksporcie surowców korzysta z ogromnej bazy zasobowej. Irak posiada około 9% światowych zasobów ropy naftowej, a także znaczące złoża gazu ziemnego. Jednocześnie potencjał ten nie przekłada się w pełni na bezpieczeństwo energetyczne kraju. Gospodarkę osłabiają niedoinwestowana sieć elektroenergetyczna, wysokie straty przesyłowe i komercyjne oraz niewystarczające wykorzystanie gazu towarzyszącego wydobyciu ropy.
Do najważniejszych sektorów pozanaftowych należą rolnictwo oparte na wodach Tygrysu i Eufratu, przemysł ciężki, petrochemia, produkcja materiałów budowlanych oraz usługi publiczne. Sektor prywatny pozostaje zbyt słaby, aby zatrudniać rosnącą liczbę osób w wieku produkcyjnym. Dywersyfikację utrudniają również brak członkostwa w WTO, nieprzewidywalne regulacje, ograniczenia dla inwestorów zagranicznych i wysoka percepcja korupcji.
Zakres terytorialny i regionalne zróżnicowanie gospodarki
Gospodarka Republiki Iraku obejmuje zarówno obszary zarządzane bezpośrednio przez rząd federalny w Bagdadzie, jak i autonomiczny Region Kurdystanu na północy kraju. Dane Banku Światowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Centralnego Banku Iraku zazwyczaj odnoszą się do całego państwa, natomiast analizy energetyczne często rozróżniają produkcję kontrolowaną przez władze federalne i kurdyjskie.
Według amerykańskiej Agencji Informacji Energetycznej w 2024 roku rząd centralny odpowiadał za wydobycie około 4,1 miliona baryłek ropy dziennie, a Region Kurdystanu dostarczał około 300 tysięcy baryłek dziennie. Całkowita produkcja paliw płynnych wynosiła średnio około 4,5 miliona baryłek dziennie.
Poszczególne części kraju wykształciły odmienne specjalizacje gospodarcze:
| Region | Główne specjalizacje | Najważniejsze uwarunkowania |
|---|---|---|
| Basra i południe | wydobycie ropy, terminale eksportowe, petrochemia, stal, nawozy, cement | największe złoża ropy i dostęp do Zatoki Perskiej |
| Bagdad i centrum | administracja, finanse, handel, logistyka, przetwórstwo spożywcze | koncentracja instytucji państwowych i rynku wewnętrznego |
| Region Kurdystanu | ropa i gaz, rolnictwo, turystyka | autonomiczne instytucje i relatywnie wyższy poziom bezpieczeństwa |
| Północ i zachód | rolnictwo, materiały budowlane, transport | większe znaczenie upraw zależnych od opadów |
Różnice regionalne są widoczne także w rolnictwie. Około 16% powierzchni Iraku, czyli blisko 7 milionów hektarów, klasyfikuje się jako grunty orne. Rolnictwo nawadniane dominuje w środkowych i południowych gubernatorstwach, natomiast na północy większą rolę odgrywają uprawy zależne od opadów.
Historyczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego
Od gospodarki agrarnej do państwa naftowego
Przed komercjalizacją dużych złóż ropy Irak był przede wszystkim gospodarką agrarną. Jej podstawę stanowiły rolnictwo nawadniane wodami Tygrysu i Eufratu, hodowla zwierząt oraz lokalny handel. Produkcja zależała od warunków hydrologicznych, sezonowych opadów i sprawności kanałów, tam oraz pozostałej infrastruktury irygacyjnej.
W XX wieku państwo stopniowo zwiększało kontrolę nad inwestycjami, infrastrukturą i sektorami strategicznymi. Proces ten przyspieszył po przejściu od monarchii do republiki, a następnie po przejęciu władzy przez partię Baas. Szczególne znaczenie miała nacjonalizacja przemysłu naftowego w latach 70. XX wieku.
Dochody z eksportu ropy stały się podstawowym źródłem finansowania budżetu, infrastruktury, subsydiów i rozbudowy sektora publicznego. Utrwaliło to model, w którym państwo opiera swoją działalność na rencie surowcowej, a nie na szerokiej bazie podatkowej. Rozwój administracji i przedsiębiorstw państwowych wspierał przemysł ciężki oraz energetykę, lecz jednocześnie ograniczał przestrzeń dla prywatnej przedsiębiorczości.
Wojny, sankcje i degradacja infrastruktury
Od lat 80. XX wieku Irak doświadczał kolejnych konfliktów: wojny z Iranem, inwazji na Kuwejt, pierwszej wojny w Zatoce Perskiej, międzynarodowych sankcji oraz działań zbrojnych po 2003 roku. Ich skutkiem były zniszczenia infrastruktury, spadek dochodów eksportowych i ograniczony dostęp do technologii, kapitału oraz rynków zagranicznych.
Program ONZ „ropa za żywność” miał łagodzić humanitarne skutki sankcji, umożliwiając sprzedaż określonych ilości ropy w zamian za import żywności i leków. Nie zastępował jednak swobodnego dostępu do handlu i finansowania, a zarazem wzmacniał centralny system dystrybucji dóbr.
Okres sankcji pogłębił zależność społeczeństwa od państwa, przyspieszył degradację infrastruktury i dodatkowo osłabił sektor prywatny. Na początku XXI wieku Irak dysponował ogromnymi zasobami energetycznymi, ale jednocześnie miał słabe instytucje rynkowe, rozbudowaną administrację i znaczące zapóźnienia infrastrukturalne.
Odbudowa i liberalizacja po 2003 roku
Zmiana reżimu w 2003 roku zapoczątkowała okres odbudowy, prób liberalizacji oraz otwierania gospodarki na kapitał zagraniczny. Reformy nie zmieniły jednak dominującej pozycji sektora naftowego.
Od 2004 roku Bank Światowy wspierał Irak w odbudowie usług publicznych, modernizacji administracji, rozwijaniu systemów ochrony socjalnej i poprawie warunków dla sektora prywatnego. Skuteczność tych działań ograniczały konflikty, niestabilność polityczna i niewydolność instytucji.
Równocześnie podpisywano kontrakty serwisowe z międzynarodowymi koncernami naftowymi, aby zwiększyć wydobycie, szczególnie w rejonie Basry i w Regionie Kurdystanu. W 2024 roku Irak był drugim największym producentem ropy w OPEC po Arabii Saudyjskiej oraz siódmym producentem paliw płynnych na świecie.
Wzrostowi wydobycia nadal towarzyszyły niedobory energii elektrycznej, wysokie straty sieciowe i niewystarczające wykorzystanie gazu towarzyszącego. Irak zwiększył zdolność do wydobywania surowców, lecz nie zbudował równie sprawnego systemu dostarczania energii mieszkańcom i przedsiębiorstwom.
W 2021 roku Bank Światowy zatwierdził Ramy Partnerstwa Krajowego dla Iraku na lata budżetowe 2022–2026. Program objął poprawę zarządzania, rozwój kapitału ludzkiego, równość płci, przeciwdziałanie skutkom zmian klimatycznych oraz ograniczanie ryzyka inwestycyjnego poprzez nowe instrumenty finansowania i partnerstwa publiczno-prywatne.
Struktura sektorowa gospodarki Iraku
Sektor naftowy
Zasoby, produkcja i eksport
Irak posiadał w 2023 roku około 145 miliardów baryłek udokumentowanych zasobów ropy. Odpowiadało to za około 17% zasobów Bliskiego Wschodu i 9% zasobów globalnych. Największe pola znajdują się w południowym regionie Basry, ale złoża występują również w okolicach Kirkuku i na wschód od Bagdadu.
Według Centralnego Banku Iraku wartość eksportu towarowego w 2023 roku wyniosła około 99,1 miliarda dolarów w ujęciu FOB. Jego strukturę przedstawia poniższe zestawienie:
| Kategoria | Wartość eksportu | Udział |
|---|---|---|
| ropa naftowa | 94,5 miliarda dolarów | 95,3% |
| produkty ropopochodne | 4,2 miliarda dolarów | 4,3% |
| pozostałe towary | około 0,4 miliarda dolarów | 0,4% |
W 2024 roku Irak wraz z Regionem Kurdystanu produkował średnio około 4,5 miliona baryłek paliw płynnych dziennie. Około 4,4 miliona baryłek przypadało na ropę naftową, a mniej więcej 3,2 miliona baryłek dziennie eksportowano drogą morską.
Iracka polityka wydobywcza jest współkształtowana przez decyzje OPEC i OPEC+. Uzgadniane limity produkcji wpływają na wolumen eksportu, wpływy budżetowe oraz tempo wzrostu gospodarczego.
Wpływ sektora naftowego na gospodarkę
Skrajna koncentracja dochodów na ropie zwiększa podatność Iraku na zmiany cen surowca, ograniczenia produkcyjne i zakłócenia eksportu. Każdy z tych czynników może bezpośrednio zmniejszyć zdolność państwa do finansowania wynagrodzeń, inwestycji, subsydiów i usług publicznych.
Sektor naftowy jest kapitałochłonny, dlatego mimo ogromnego udziału w PKB zatrudnia relatywnie niewiele osób. Powstaje wyraźna asymetria między branżą generującą dochody a sektorami zapewniającymi większość miejsc pracy, takimi jak administracja, rolnictwo i nisko produktywne usługi.
Dywersyfikacja wymaga przeznaczania części renty naftowej na obszary, które mogą zwiększyć produktywność i zatrudnienie:
- modernizację energetyki, transportu i gospodarki wodnej,
- rozwój edukacji, ochrony zdrowia i kompetencji zawodowych,
- wzmocnienie instytucji oraz poprawę warunków prowadzenia działalności,
- finansowanie przemysłu przetwórczego, rolnictwa i nowoczesnych usług.
Gaz ziemny i elektroenergetyka
Stan infrastruktury
Pomimo dużych zasobów ropy i gazu wielu mieszkańców Iraku nie ma stabilnego dostępu do energii elektrycznej. Gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa są zmuszone korzystać z kosztownych generatorów dieslowskich.
W połowie drugiej dekady XXI wieku około 60% gazu towarzyszącego wydobyciu ropy spalano w pochodniach, zamiast wykorzystywać go do produkcji energii. Oznaczało to straty ekonomiczne, wzrost emisji oraz konieczność importowania części potrzebnej energii.
Popyt na prąd zwiększał się w tempie przekraczającym 10% rocznie, podczas gdy przeciętna dostępność energii z sieci wynosiła mniej niż 15 godzin na dobę. Główne problemy sektora przedstawiają się następująco:
- Straty przed zafakturowaniem – ponad 40% wyprodukowanej energii nie trafiało do skutecznego rozliczenia;
- Całkowite straty systemowe – sięgały około 70% produkcji;
- Niska ściągalność należności – opłacano jedynie około połowy formalnie zafakturowanej energii;
- Niewystarczające przychody – wpływy taryfowe pokrywały zaledwie około 10% kosztów operacyjnych.
Energetyka jako bariera rozwojowa
Niewydolność sektora elektroenergetycznego jest jednym z najpoważniejszych ograniczeń rozwoju Iraku. Przerwy w dostawach zwiększają koszty działalności, utrudniają funkcjonowanie przemysłu i rolnictwa oraz obniżają jakość życia.
Poprawa sytuacji wymaga modernizacji sieci, skuteczniejszego pomiaru zużycia, lepszej ściągalności należności i stopniowej reformy taryf. Kluczowe znaczenie ma również infrastruktura do zbierania, przetwarzania i transportu gazu towarzyszącego. Jego wykorzystanie mogłoby ograniczyć spalanie w pochodniach, zwiększyć krajową produkcję energii i zmniejszyć zależność od importu.
Rolnictwo i zasoby wodne
Struktura produkcji rolnej
Rolnictwo ma mniejszy udział w PKB niż sektor naftowy, lecz pozostaje istotne dla zatrudnienia, bezpieczeństwa żywnościowego i rozwoju obszarów wiejskich. Około 5,9 miliona hektarów wykorzystuje się w systemach nawadnianych lub zależnych od opadów, a mniej więcej 64% gruntów uprawnych jest nawadnianych.
Specjalizacja produkcji zależy od warunków regionalnych:
- Północ Iraku – pszenica, jęczmień i rośliny pastewne uprawiane głównie dzięki opadom;
- Środkowa część kraju – ryż, kukurydza, warzywa i rośliny strączkowe wymagające nawadniania;
- Południe – daktyle, pomidory, ziemniaki, bawełna i owoce uprawiane w warunkach wysokiej zależności od systemów irygacyjnych.
Rolnictwo zużywa około 85% dostępnych zasobów wodnych Iraku. System gospodarki wodnej obejmuje około 3,5 miliona hektarów, 25 zapór i progów, około 275 stacji pompujących oraz blisko 27 tysięcy kilometrów kanałów.
Potencjał nawadniania oceniano na ponad 5,5 miliona hektarów. Około 63% tego obszaru znajdowało się w dorzeczu Tygrysu, 35% w dorzeczu Eufratu, a 2% w dorzeczu Szatt al-Arab.
Niedobór wody
Dostępność wody systematycznie się pogarsza. Poziom wód w Tygrysie i Eufracie spadł o ponad 60% w ciągu około dwóch dekad poprzedzających połowę lat 2010. Przyczynami były rosnące zużycie, zmiany klimatyczne oraz budowa tam w państwach położonych w górnym biegu rzek.
Konflikty dodatkowo ograniczyły dostęp do infrastruktury. W latach 2018–2020 z nawadniania korzystało jedynie około 20% rolników, podczas gdy przed kryzysem odsetek ten sięgał około 65%.
Modernizacja systemów irygacyjnych, ograniczenie strat wody i lepsza koordynacja zarządzania zaporami są niezbędne dla utrzymania produkcji rolnej. Konieczne jest również upowszechnienie oszczędniejszych metod nawadniania i dostosowanie struktury upraw do malejącej dostępności zasobów.
Rolnictwo w Regionie Kurdystanu
Region Kurdystanu dysponuje żyznymi glebami i warunkami sprzyjającymi produkcji pszenicy. Regionalny popyt szacuje się na około 550,5 tysiąca ton rocznie, podczas gdy w niektórych latach zbiory osiągały około 1 miliona ton. Nadwyżki mogą wspierać handel międzyregionalny, ograniczać import żywności i tworzyć dodatkowe źródła dochodów.
Przemysł i przetwórstwo
Struktura i planowane inwestycje
Iracki przemysł jest silnie powiązany z ropą i gazem. Obejmuje rafinerie, petrochemię, nawozy, materiały budowlane, wyroby metalowe, papier oraz inne dobra pośrednie. Ministerstwo Przemysłu i Minerałów promuje projekty w sektorach aluminium, cementu, stali, petrochemii, nawozów, olejów roślinnych i papiernictwa.
Największe planowane przedsięwzięcia przemysłowe obejmowały:
| Lokalizacja | Projekt | Planowana zdolność | Szacowana wartość |
|---|---|---|---|
| Dhi Qar | modernizacja fabryki wyrobów aluminiowych | 51,1 tysiąca ton rocznie | około 25 milionów dolarów |
| Basra | zakład petrochemiczny | 1 milion ton rocznie | około 2 miliardów dolarów |
| Basra | fabryka żelaza i stali | 3 miliony ton rocznie | około 1,7 miliarda dolarów |
| Basra | modernizacja cementowni | 600 tysięcy ton rocznie | brak danych |
| Anbar | budowa cementowni | 2 miliony ton rocznie | około 220 milionów dolarów |
W Bagdadzie i centralnych gubernatorstwach rozwijano także projekty związane z przetwórstwem żywności, chłodniami, magazynami i pakowaniem produktów. Wiele przedsięwzięć nadal ma jednak charakter państwowy lub półpaństwowy, a prywatny kapitał uczestniczy w nich głównie poprzez partnerstwa i udziały mniejszościowe.
Bariery rozwoju przemysłu
Petrochemia, nawozy i przetwórstwo mogą zwiększyć wartość dodaną generowaną przez sektor surowcowy, a przemysł spożywczy może pobudzić rolnictwo. Rozwój tych branż hamują jednak niedobory energii, niewydolny transport, utrudniony dostęp do finansowania oraz zależność inwestycji od decyzji administracyjnych.
Bez stabilnych dostaw energii, sprawnej logistyki i przewidywalnego prawa Irak nie zbuduje konkurencyjnego sektora wytwórczego. Potencjał mają parki przemysłowe, w tym planowane obiekty w Zubairze w Basrze, które mogłyby tworzyć klastry zdolne do obsługi rynku krajowego i państw sąsiednich.
Usługi i sektor publiczny
Usługi obejmują administrację, handel, transport, edukację, ochronę zdrowia, finanse i telekomunikację. Największą rolę odgrywają instytucje publiczne oraz przedsiębiorstwa państwowe. Wielu Irakijczyków preferuje zatrudnienie w administracji ze względu na większą stabilność dochodów niż w sektorze prywatnym.
Osoby w wieku 15–29 lat stanowią około 29% populacji, dlatego na rynek pracy szybko napływają nowe roczniki. Tymczasem liczba formalnych miejsc pracy pozostaje niewystarczająca, a znaczna część prywatnego zatrudnienia ma charakter nisko produktywny i nieformalny.
Dominacja sektora publicznego utrwala zależność społeczeństwa od wydatków finansowanych z ropy. Jednocześnie wysoki poziom nieformalności zmniejsza bazę podatkową i ogranicza możliwość finansowania usług publicznych z dochodów pozanaftowych.
Handel zagraniczny
Wielkość i struktura obrotów
Łączna wartość eksportu i importu towarów oraz usług odpowiada za około 69% PKB. Wysoki poziom otwartości wynika jednak głównie z eksportu ropy, a nie z szerokiej i zróżnicowanej bazy produkcyjnej.
W 2023 roku całkowity eksport Iraku wyniósł około 115,9 miliarda dolarów i był o 16,1% niższy niż rok wcześniej. Spadek wynikał przede wszystkim z niższych cen ropy i ograniczenia produkcji. Import zwiększył się natomiast o około 9,5%, osiągając 95,5 miliarda dolarów.
Według bilansu płatniczego Centralnego Banku Iraku eksport towarów wyniósł około 99,1 miliarda dolarów w ujęciu FOB. Import osiągnął około 65,8 miliarda dolarów w ujęciu CIF i około 56 miliardów dolarów w ujęciu FOB. Towary konsumpcyjne, w tym żywność, leki i energia elektryczna, odpowiadały za około 30,7% importu towarowego FOB.
Eksport i import
Irak eksportuje niemal wyłącznie surowce energetyczne, a importuje szeroki wachlarz przetworzonych dóbr konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Do głównych kategorii importowych należą paliwa rafinowane, samochody, sprzęt telekomunikacyjny, złoto, biżuteria, żywność, leki, maszyny oraz materiały budowlane.
Znaczny import produktów naftowych mimo dużych zasobów ropy świadczy o niewystarczających zdolnościach rafineryjnych. Z kolei zależność od zagranicznej żywności i leków pokazuje niewykorzystany potencjał rolnictwa, przetwórstwa spożywczego i przemysłu farmaceutycznego.
Partnerzy handlowi
Najważniejszych partnerów Iraku w 2023 roku przedstawia poniższa tabela:
| Kraj | Udział w eksporcie Iraku | Udział w imporcie Iraku |
|---|---|---|
| Chiny | 33,2% | 20,4% |
| Indie | 27,8% | 5,0% |
| Stany Zjednoczone | 8,3% | 2,0% |
| Grecja | 5,3% | brak danych |
| Zjednoczone Emiraty Arabskie | 5,3% | 32,2% |
| Turcja | brak danych | 18,3% |
Chiny i Indie są kluczowymi odbiorcami irackiej ropy, natomiast Zjednoczone Emiraty Arabskie i Turcja pełnią ważną funkcję jako dostawcy dóbr konsumpcyjnych, usług logistycznych i kapitału. Koncentracja eksportu na kilku rynkach zapewnia duży popyt, lecz zwiększa wrażliwość Iraku na zmiany gospodarcze i polityczne u najważniejszych partnerów.
Instytucjonalne bariery handlu
Irak nie jest członkiem Światowej Organizacji Handlu. Nie korzysta więc z pełnego zakresu praw i mechanizmów WTO, w tym standardowych procedur rozstrzygania sporów. Ogranicza to przewidywalność polityki handlowej i może utrudniać przedsiębiorstwom dostęp do rynków zagranicznych.
W rankingu Banku Światowego „Prowadzenie działalności gospodarczej” Irak zajmował 181. miejsce na 190 gospodarek pod względem handlu transgranicznego. Problemy obejmowały skomplikowane procedury celne, długie odprawy i ryzyko korupcji.
W 2022 roku kraj znajdował się na 157. miejscu wśród 180 państw ujętych w indeksie percepcji korupcji Transparency International. Szczególnie problematyczne pozostawały zamówienia publiczne, licencje, odprawy celne i rozwiązywanie sporów.
Słabe instytucje handlowe zwiększają koszty transakcyjne i najmocniej obciążają małe oraz średnie przedsiębiorstwa. Bariery administracyjne mogą uniemożliwiać im ekspansję zagraniczną nawet wtedy, gdy dysponują odpowiednim potencjałem produkcyjnym.
Instytucje gospodarcze, finanse i zarządzanie
System finansowy
Centralny Bank Iraku odpowiada za politykę pieniężną, stabilność finansową oraz publikowanie danych makroekonomicznych. W 2023 roku PKB w cenach bieżących wynosił około 415,6 biliona dinarów irackich, a w cenach stałych około 213,5 biliona dinarów.
Irak jest członkiem Międzynarodowego Funduszu Walutowego od 27 grudnia 1945 roku. Jego kwota członkowska wynosi około 1 188,4 miliona SDR. Państwo uczestniczy w regularnych konsultacjach MFW dotyczących finansów publicznych, stabilności zewnętrznej, bankowości i reform strukturalnych.
System finansowy pozostaje zdominowany przez duże banki publiczne, które obsługują administrację i przedsiębiorstwa państwowe. Słabo rozwinięta bankowość prywatna ogranicza dostęp firm do kredytu i utrudnia finansowanie inwestycji.
Irak nie posiada odrębnego funduszu majątkowego przeznaczonego do długoterminowego inwestowania nadwyżek z eksportu ropy. Dochody surowcowe służą głównie finansowaniu bieżących wydatków, co zwiększa wrażliwość budżetu na spadki cen.
Finanse publiczne
Dochody z ropy finansują wynagrodzenia w sektorze publicznym, system kart żywnościowych, subsydia energetyczne, edukację, ochronę zdrowia i bezpieczeństwo. Gdy ceny surowca rosną, państwo może zwiększać wydatki. Ich spadek szybko ogranicza jednak możliwości fiskalne.
Zależność od jednego źródła wpływów sprawia, że spadek cen ropy, limity OPEC+ lub zakłócenia eksportu mogą bezpośrednio prowadzić do deficytów budżetowych. Brak funduszu stabilizacyjnego i słabo rozwinięty system podatkowy utrudniają łagodzenie tych wahań.
Model rentierski wpływa także na relację między państwem a obywatelami. Ponieważ podatki mają mniejsze znaczenie niż dochody naftowe, presja na przejrzystość wydatków, efektywność administracji i polityczną rozliczalność może być słabsza.
Przedsiębiorstwa państwowe i klimat inwestycyjny
Rząd preferuje przedsiębiorstwa oraz banki państwowe w wielu przetargach i projektach. Zagraniczne podmioty mogą zakładać firmy, jednak ich udział jest zasadniczo ograniczony do 49%, a w sektorach strategicznych mogą obowiązywać dodatkowe restrykcje.
Irak nie wdrożył kompleksowych zasad odpowiedzialnego prowadzenia działalności ani powszechnego obowiązku analizy należytej staranności w zakresie praw człowieka i ochrony środowiska.
W 2020 roku kraj zajmował 168. miejsce na 190 gospodarek pod względem sprawności postępowań upadłościowych. Nieefektywne procedury restrukturyzacyjne, niska przejrzystość i trudności w dochodzeniu praw zwiększają ryzyko biznesowe.
Słaby klimat inwestycyjny jest jedną z głównych barier dywersyfikacji. Niepewność regulacyjna, ograniczony dostęp do kontraktów publicznych, korupcja i problemy z egzekwowaniem prawa zniechęcają przedsiębiorców do inwestycji długoterminowych.
Rola organizacji międzynarodowych
Od 2004 roku Bank Światowy wspiera Irak w odbudowie usług publicznych, reformowaniu administracji, wzmacnianiu ochrony socjalnej i rozwijaniu sektora prywatnego. W październiku 2025 roku jego aktywny portfel obejmował 10 projektów o łącznej wartości około 2,24 miliarda dolarów.
Najwięcej środków przeznaczono na transport i energetykę, a następnie na ochronę socjalną, wodę i gospodarkę komunalną. Jednym z największych przedsięwzięć był projekt modernizacji i rozbudowy sieci kolejowej o wartości około 930 milionów dolarów.
MFW koncentruje się na analizie finansów publicznych, sektora bankowego, stabilności zewnętrznej i barier strukturalnych. Do najważniejszych problemów zalicza wysokie bezrobocie, nadmierną rolę państwa, słabość banków, korupcję i niewydolność elektroenergetyki.
Organizacje międzynarodowe dostarczają finansowania, wiedzy i wsparcia instytucjonalnego. Ich działania nie zastąpią jednak sprawnej administracji, krajowej odpowiedzialności za reformy i konsekwentnego wdrażania zmian.
Rynek pracy, demografia i kapitał ludzki
Struktura demograficzna
W 2023 roku Irak liczył około 45,5 miliona mieszkańców, a PKB na osobę wynosił około 5 512,5 dolara. Osoby w wieku 15–29 lat stanowiły około 29% ludności, co oznacza szybki przyrost liczby potencjalnych pracowników.
W 2022 roku wskaźnik skolaryzacji brutto w szkołach podstawowych wynosił około 103,7%. Wartość przekraczająca 100% wynika z uwzględnienia uczniów młodszych i starszych niż standardowy wiek szkolny. Oczekiwana długość życia przy urodzeniu sięgała około 71,3 roku.
Młoda populacja może stać się źródłem wzrostu, jeśli państwo zapewni odpowiednią edukację, opiekę zdrowotną i produktywne miejsca pracy. Bez takich warunków presja demograficzna może zwiększać ubóstwo, frustrację i napięcia społeczne.
Aktywność zawodowa i bezrobocie
Najważniejsze wskaźniki rynku pracy z 2021 roku pokazują skalę problemu:
| Wskaźnik | Wartość |
|---|---|
| ogólna aktywność zawodowa | 39,7% |
| aktywność zawodowa kobiet | 10,8% |
| ogólna stopa bezrobocia | 16,2% |
| bezrobocie kobiet | 28,3% |
| bezrobocie młodzieży | 35,4% |
| wskaźnik NEET wśród młodzieży | około 37% |
| udział zatrudnienia nieformalnego | około 70% |
Inne szacunki, zależne od roku i metodologii, wskazują na aktywność zawodową na poziomie około 38% oraz bezrobocie wynoszące od 13,5% do 15,5%.
Niska aktywność kobiet wynika z barier kulturowych, ekonomicznych, transportowych i instytucjonalnych. Wysokie bezrobocie młodzieży odzwierciedla natomiast niedobór stabilnych miejsc pracy oraz trudności w przechodzeniu z edukacji do zatrudnienia.
Rynek pracy nie wykorzystuje potencjału demograficznego Iraku. Administracja nie może bez końca zwiększać zatrudnienia, a sektor prywatny nie tworzy wystarczającej liczby formalnych stanowisk objętych ochroną prawną i zabezpieczeniem społecznym.
Ubóstwo, nierówności i edukacja
Według danych z 2012 roku krajowa stopa ubóstwa wynosiła około 18,9%, a współczynnik Giniego około 29,5 punktu. Szacunki dla lat 2023–2024 wskazują na ubóstwo na poziomie około 17,5% oraz współczynnik Giniego zbliżony do 0,3.
W 2012 roku około 2,4% mieszkańców żyło poniżej progu 3,65 dolara dziennie według parytetu siły nabywczej z 2017 roku. Dla progu 6,85 dolara odsetek wynosił około 24,7%. Oznacza to, że znaczna część społeczeństwa pozostaje podatna na wzrost cen, utratę pracy i ograniczenie transferów publicznych.
Dochody naftowe pozwalają finansować usługi i świadczenia ograniczające skrajne ubóstwo, ale korzyści nie są rozłożone równomiernie. Szczególnie narażeni pozostają mieszkańcy regionów dotkniętych konfliktami oraz osoby o ograniczonym dostępie do edukacji, infrastruktury i formalnego zatrudnienia.
Wzrost skolaryzacji nie rozwiązuje problemu jakości nauczania. Nadal występują trudności z dostępem do szkół średnich i wyższych, a kwalifikacje absolwentów często nie odpowiadają potrzebom pracodawców.
Zasoby naturalne i zróżnicowanie przestrzenne
Ropa i gaz
Największe złoża ropy znajdują się w rejonie Basry, ale znaczące zasoby występują również w części centralnej i północnej, między innymi w okolicach Kirkuku. Według władz Regionu Kurdystanu regionalne zasoby mogą obejmować około 45 miliardów baryłek ropy oraz 25 bilionów stóp sześciennych gazu.
W regionie działają między innymi DNO, TAQA, Chevron, Gazprom, Genel Energy, Gulf Keystone Petroleum, HKN Energy, ShaMaran i Dana Gas.
Zasoby energetyczne są jednocześnie atutem gospodarczym i źródłem sporów o kontrolę nad wydobyciem, eksportem oraz podziałem dochodów między rządem federalnym a władzami kurdyjskimi.
Ropa i gaz mogą stać się podstawą rozwoju petrochemii, nawozów, tworzyw sztucznych i innych wyrobów chemicznych. Obecnie większość wartości dodanej powstaje jednak na etapie wydobycia i eksportu surowca, a nie jego zaawansowanego przetwarzania.
Woda i środowisko
Najważniejsze zasoby wodne są związane z dorzeczami Tygrysu i Eufratu oraz systemem Szatt al-Arab. Znaczna część wody jest tracona wskutek parowania, nieszczelności kanałów i niewydolności infrastruktury.
Spadek przepływów rzecznych, zasolenie gleb i degradacja systemów irygacyjnych stanowią bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego. Szczególnie narażone są południowe regiony całkowicie zależne od nawadniania.
Zarządzanie zasobami wymaga koordynacji polityki rolnej, energetycznej, klimatycznej i zagranicznej. Rosnąca presja środowiskowa będzie wymuszać stosowanie bardziej oszczędnych technologii nawadniania, zmianę struktury upraw oraz ograniczanie strat w systemie dystrybucji wody.
Strukturalne atuty i bariery rozwojowe
Najważniejsze atuty
Irak dysponuje zasobami, które mogą zapewnić długoterminowe dochody i stworzyć podstawę bardziej zróżnicowanego modelu gospodarczego. Najważniejsze przewagi kraju obejmują:
- duże zasoby ropy i gazu – zapewniające dochody eksportowe oraz bazę dla petrochemii i przemysłu nawozowego;
- potencjał rolniczy – obejmujący grunty orne, dostęp do dwóch wielkich rzek oraz możliwość produkcji zbóż, daktyli, warzyw i owoców;
- młodą populację – mogącą wspierać rozwój gospodarki pod warunkiem poprawy edukacji i wzrostu zatrudnienia;
- korzystne położenie – łączące Bliski Wschód, Azję i Europę oraz sprzyjające rozwojowi transportu i logistyki;
- dostęp do Zatoki Perskiej – umożliwiający eksport surowców i rozwój infrastruktury portowej.
Kluczowe ograniczenia
Wykorzystanie tych przewag wymaga przezwyciężenia kilku wzajemnie powiązanych barier:
- Zależność od ropy – dochody budżetowe i eksport są podatne na ceny surowca, limity OPEC+ oraz zakłócenia dostaw;
- Niewydolna energetyka – wysokie straty, niska ściągalność opłat i niedobory prądu zwiększają koszty przedsiębiorstw;
- Słabe instytucje – korupcja, nieprzewidywalne regulacje i uprzywilejowanie firm państwowych ograniczają inwestycje;
- Problemy rynku pracy – niska aktywność kobiet, bezrobocie młodzieży i nieformalność prowadzą do marnowania kapitału ludzkiego;
- Niedobór wody – spadek przepływów Tygrysu i Eufratu, zasolenie gleb oraz zniszczona infrastruktura zagrażają rolnictwu.
Zależność od ropy jako stabilizator i źródło ryzyka
Dochody naftowe umożliwiają finansowanie administracji, usług publicznych, transferów socjalnych, odbudowy infrastruktury i inwestycji. Pozostają więc jednym z głównych filarów stabilności gospodarczej i politycznej Iraku.
Jednocześnie koncentracja na jednym sektorze ogranicza rozwój innych branż, uzależnia budżet od światowych cen paliw i zwiększa ryzyko związane z globalną transformacją energetyczną. Długoterminowa odporność gospodarki zależy od wykorzystania obecnych dochodów naftowych do modernizacji energetyki, przemysłu, rolnictwa, usług, kapitału ludzkiego i instytucji publicznych.